Кіріспе
Лугал (шумер тілінде: Lugal) – «патша, билеуші» деген мағына беретін шумер сөзі. Сөздің түпкі мағынасы – «үлкен адам». Шумер тілінде lú «𒇽» сөзі «адамды», ал gal «𒃲» сөзі «үлкен» немесе «ірі» дегенді білдіреді. Бұл қала-мемлекеттің билеушісінің атай алатын бірнеше шумерлік атаулардың бірі (en және ensi атауларымен қатар, олардың нақты айырмашылығы әлі де талқыланып жүр). Кейіннен бұл таңба «патша» сөзінің басым логографына айналды. Шумер тілінде лугал сөзі иесін (мысалы, қайық немесе егістік) немесе басшыны (мысалы, отбасы) білдіру үшін де қолданылады. Сумерограмма ретінде LUGAL (Unicode: 𒈗, Жаңа Ассирия тілінде көрсетілген).
Lugal (Sumerian: ) is the Sumerian term for "king, ruler". Literally, the term means "big man." In Sumerian, lú "𒇽" is "man" and gal "𒃲" is "great", or "big." It was one of several Sumerian titles that a ruler of a city state could bear (alongside en and ensi, the exact difference being a subject of debate). The sign eventually became the predominant logograph for "King" in general. In the Sumerian language, lugal is used to mean an owner (e. g. of a boat or a field) or a head (of a unit such as a family). As a cuneiform logograph (Sumerogram) LUGAL (Unicode: 𒈗, rendered in Neo Assyrian).
Тас жазу
ЛУГАЛ (Боргер нөмірі 151, Юникод U+12217) – сумер, аккад және хетт клинопись мәтіндерінде анықтауыш ретінде қолданылады, келесі сөздің патша есімі екенін көрсетеді. Аккад жазуында ол "патша" деген аккад тіліндегі šarrum сөзіне негізделген акрофониялық šàr силлабограммасы болып та табылуы мүмкін. Юникодта сонымен қатар клинопись таңбалары , және де бар.
Lugal, ensi және en
III мыңжылдықтағы Шумердегі "лугал" атауының мағынасына қатысты әртүрлі теориялар бар. Кейбір ғалымдар жеке қала-мемлекеттің билеушісін "энси" деп атаған, ал бірнеше қаладан тұратын конфедерация немесе одан да ірі билік құратын, тіпті бүкіл Шумерді басқаратын билеушіні "лугал" деп атаған. Мұндай "лугалдың" міндеттеріне белгілі бір салтанатты және діни рәсімдерді орындау, шекаралық дауларды төрелік ету, сыртқы жаулардан әскери қорғаныс және "лугал" қайтыс болғаннан кейін оның орнын ең үлкен ұлының иеленуі кіреді. Лагаш "энсилері" кейде қаланың қақпаты Нингирсуді өздерінің "лугалы" ("егесі") деп атаған. Жоғарыда айтылғандардың барлығы "энси" және әсіресе "ен" атауларының діни немесе қасиетті сипатына байланысты (соңғы термин кейінгі уақытта дін қызметкерлерін белгілеу үшін қолданыла берді). Басқа ғалымдар "энси", "ен" және "лугал" тек егемендікті білдіретін үш жергілікті атау деп санайды, олар тиісінше Лагаш, Урук және Ур қалаларында (сондай-ақ Шумердің көп бөлігінде) қабылданған, бірақ әртүрлі терминдер Месопотамиялық патшалық концепциясының әртүрлі аспектілерін көрсететін болған. Торкильд Якобсен бастапқыда ішкі мәселелермен айналысқан (сайланған) "енге" қарама-қарсы (сайланған) соғыс басшысы болғанын болжады. Ең ерте билеушілердің арасында өздерін осылай атайтындар – Киш қаласынан Энмебарагези мен Мезилим, ал Ур қаласынан Мескаламдуг, Мезаннепада және олардың бірнеше ізбасарлары. Кем дегенде, Үшінші Ур әулетінен бастап шумер тілінде заманауи билеушіні көрсету үшін тек "лугал" ғана қолданылды.
Амарна хаттарындағы Лугал
Лугал термині Амарна хаттарында патшалар мен фараондарға қатысты және әртүрлі патшалар туралы айтылғанда жиі қолданылады. Көптеген хаттардың басында, вассалдар фараонға жазғанда, олар көбінесе мынадай сөздерді қолданды: Šàr ri, (šarri – "менің патшам": šar – šarrum сөзінің құрылымдық түрі + бірінші жақ жұрнағы i); олар Lugal + ri = Šàr ri қолданды, мұнда LUGAL шумер жазуымен жазылса, ri аккад тілінің дыбыстамалық толықтыруы болып табылады.