Кіріспе

Джонатан Эйбшехц (רבי יהונתן אייבשיץ) (сонымен қатар Эйбшехц немесе Эйбшехц; 1690–1764) – Талмудты зерттеуші, халахшы, каббалист, Прага қаласының Даяны қызметін атқарған, кейіннен Алтона, Гамбург және Вандсбек қалаларының «Үш қауым» раввині болды. Ол Джейкоб Эмденмен болған Эмден-Эйбшехц дау-жанжалымен кеңінен танымал.

Өмірбаян

Айбешуцтің әкесі Носсон Нота Габсбург Моравиясының Иванчице (Эйбеншуц, кейде Эйбешуц) раввині болды. Краковта туған Эйбешуц Талмудта өте қабілетті бала болды; әкесі қайтыс болғаннан кейін ол Prostějov (Проссниц) қаласындағы Меир Айзенштадт ешивасында, содан кейін Холешовта (Холлешау) білім алды. Ол сондай-ақ қысқа уақыт Венада тұрды. Ол рабби Исаак Спираның қызы Элкеле Спираға үйленді және олар екі жыл бойы Гамбургте, Элкельдің анасының әкесі Мордехай ха Коэнмен бірге тұрды. Он сегіз жасында Айбешуц Болеславце раввині болып тағайындалды, ол үш жыл бойы сол жерде қызмет етті, содан кейін 1700 (немесе 1710) жылы Прагаға қоныс аударды және ешиваның басшысы, сондай-ақ белгілі уағызшы болды. Прага халқы Эйбешуцті құрметтеді және ол бас раввин Дэвид Оппенхаймнан кейін екінші маңызды тұлға саналды. Прагада Эйбешуц Талмудты басып шығаруға рұқсат алды, бірақ христиан дінінің қағидаларына қайшы келетін барлық бөлімдерді жою шартымен, бас раввин Дэвид Оппенхайммен кеңесе отырып. Бұл оқиғаның абыройын түсіруге тырысқан әңгімелерде ол Прага раввиндарымен кеңеспей бұл шешімді қабылдады делінді, соның салдарынан баспа лицензиясы алынып тасталды. 1724 жылы Прагада ол саббатиандыққа қатысты күдікке ілікті. Қиямет күні саббатиандық қозғалысты айыптағанына қарамастан, күдіктер жалғасты. Сондықтан 1736 жылы Эйбешуц Праганың тек даяны болып тағайындалды, бас раввин емес. 1741 жылы Мец қаласының раввині болды, ал 1750 жылы «Үш қауым» – Алтона, Гамбург және Вандсбек қалаларының раввині болып сайланды. 1725 жылдың шілдесінде Амстердамның ашкеназдық бейт-дині бүкіл саббатиандық сектасына (кат ха ма’аминим) қауымнан шығару туралы шешім шығарды. Осы кезде бейт-дин тапқан саббатиандық сипаттағы жазбалар Эйбешуцке жатқызылды. Сентябрь айының басында Франкфурт бейт-дині және Альтона, Гамбург және Вандсбек үш қауымы да осыған ұқсас қауымнан шығару туралы жарияламалар жасады. Үш тыйым Еуропаның басқа да еврей қауымдастықтарында басылып таратылды. «Үш қауымның» бас раввині Езекиел Каценеленбоген Эйбешуцке ашық түрде шабуыл жасауға құлшынбады, «одан да үлкендері құлап, жойылды» және «біз оған ештеңе істей алмаймыз» деді. Прагадағы Эйбешуц пен басқа раввиндер басқа тыйымдар жарияланғаннан кейін көп ұзамай саббатиандыққа қарсы жаңа (және басқаша) тыйым жасағандықтан, оның беделі қайта жаңғырды және Эйбешуц толыққанды ақталды деп есептелді. Бұл мәселе 1751 жылы Эмден мен Эйбешуц арасындағы дау кезінде қайта көтерілді. Ол кем дегенде үш сала бойынша еврей дініндегі шығармашылықта «тамырлы білім иесі» болды: Талмуд және еврей заңдары (халаха); уағыз (деруш) және халыққа уағыздау; және Кабала. «Ол білімді адам болған, бірақ оның атақ-даңқы, негізінен, оның жеке басына байланысты болды. Сол кезде еврей өміріне осындай терең із қалдырған адамдар санаулы болды».

Сабатиандық дау

Айбешуц тағы да құпия саббатейлік сенімдерді ұстанумен айыпталды, себебі ол Саббатай Зевидің мессиялық талаптарын мойындаған амулеттер шығарды деген күдік туды. Метц қаласында Эйбешуц жазған амулеттердің нотариалды куәландырылған көшірмелері табылды, бұл Эмденнің олардың саббатейлік жазбалар екенін айтуын қуаттайды. 1752 жылы Эмден мен Эйбешуц арасындағы дау қызу жүрді. Қарсыластардың арасында көшеде қақтығыстар болды, бұл әлемдік биліктің назарын аударды. Эмден қашып кетті. Бұл дау Гамбург Сенаты мен Дания Корольдік сотында қарастырылды. Гамбург Сенаты тез арада Эйбешуцтің пайдасына шешім шығарды. Дания королі Эйбешуцтен амулеттер туралы бірнеше сұраққа жауап беруді сұрады. Қарсылықты куәліктер келтірілді, сот екі тарапқа да қоғамдық тәртіпсіздік үшін айыппұл салып, Эмденге Алтонаға оралуға рұқсат берді, бірақ мәселе ресми түрде шешілмеді. Осы кезде христиан дініне ауысқан, бірақ бұрын Эйбешуцтің шәкірті болған Карл Антон Эйбешуцті қорғады. Эмден нәтижені қабылдамады және Эйбешуцке қарсы шабуыл жасайтын ұнатпайтын жарияламалар таратты. Эйбешуц бас раввин болып қайта сайланды. Сол жылдың желтоқсан айында Гамбург Сенаты корольдің шешімін де, сайлау қорытындысын да қабылдамады. Гамбург Сенаты Эйбешуцтің өкілеттіктерін анықтау үшін күрделі процесті бастады, ал қауымның көптеген мүшелері оның ісін раввиндік билік органдарына тапсыруын талап етті. Бұл дау кезеңдегі еврей тарихындағы маңызды оқиға болды, оған Ежекель Ландау мен Вильна Гаоны да қатысты. Эйбешуц жас Гаонға амулеттерді саралау үшін жүгінді. Гаон хатында Эйбешуцке деген ықыласын білдіргенмен, жас адамның сөзі дауды шешуге көмектеспейді деп ойлағанын айтты. Даудан кейін біраз уақыт өткен соң, сол кезде Ямполдың көпке танылмаған раввині болған Ландау, екі тарапқа да қадірлі шығу жолын ұсына отырып, дауды шешуге тырысты. Оның ұсынысын Эйбешуц қабылдады, бірақ Эмден оны қатаң түрде қабылдамады және Эйбешуцке қарсы шабуылдарын жалғастырды. 1725 жылғы пікірталас мұрағатта табылды. 1760 жылы Эйбешуцтің ешивасының студенттері арасында саббатейлік элементтер табылған кезде дау тағы да жанданды. Сонымен қатар, оның кіші ұлы Вольф Йонас Эйбешуц өзін саббатейлік пайғамбар деп жариялады және бірнеше франкистермен жақын байланыста болды, нәтижесінде ешива жабылды.

Ұрпақтар

Жозеф Франц Молитордың сөзіне сәйкес, Томас фон Шенфельд – Раввин Эйбэшуцтің немересі, атасы жинаған саббатейлік кабала тұжырымдамаларын мұра еткен, дінінен бас тарған яһуди. Кейіннен ол саббатейлік қозғалыстан шығып, Венадағы төрт "Иллюминат" ложасының бірі – "Азиатские братья" деп аталатын масондық ложаны құрды. 1791 жылдың 10 тамызында оның інісі қайтыс болғаннан кейін, оған франкист қозғалысын басқару ұсынылды, бірақ ол бас тартты. Дегенмен, Кац бұл мәлімдемеге қарсы шығып, Шенфельдтің Брно қаласының Добрушка отбасынан екенін, және қандық немесе туыстық байланысы бойынша Эйбэшуцке ешқандай қатысы болмағанын айтады. Гершем Шолемнің пікірінше, "Азиялық бауырластар" идеологиясы христиандық теософиялық доктриналармен ұштасқан кабала және саббатейлік идеяларының шатасуынан құралған. Эйбэшуцтің кейбір ұрпақтары – идиш тілінде жазатын романшы және Холокосттан аман қалған Чава Розенфарб (1923–2011), Холокосттан аман қалған, көп жазған автор және белгілі зерттеуші Исраэль Ехошуа Эйбешиц (1916–2019), Бельгияның Антверпен қаласында тұратын Хаим Крейсвирт (1918–2001) және Израильдің Бней Брак қаласында тұратын көрнекті хареди раввині және посек ("иудей заңдарын шешетін адам") Шмуэль Воснер (1913–2015) болды. Оның немересі – Бреслау ақыны және зиялысы, Эстер Гад.