Кіріспе
Ауғанстан мен Пәкістанның шығыс иран тілі. азшылық = агент = Пашту Академиясы Кветта. iso1 = ps. iso1comment = Пашту, Пушту. iso2 = pus iso2comment = Пушту, Пашту iso3 = pus iso3comment = Пашту, Пушту. lc1 = pst ld1 = Орталық Пашту lc2 = pbu ld2 = Солтүстік Пашту lc3 = pbt ld3 = Оңтүстік Пашту lc4 = wne ld4 = Ванетси lingua = 58 ABD a. image = Pashto.svg суреттің тақырыбы = Пашту алфавитімен жазылған Pax̌tó сөзі карта = Ауғанстан мен Пәкістанның пашту тілінде сөйлейтін аймақтарының картасы svg mapalt = Пашту тілінде сөйлейтін аймақтардың картасы mapcaption = Пашту тілі тараған Ауғанстан мен Пәкістан аймақтары: notice = IPA imagescale = 0.5 glotto = pash1269 glottoname = Пашту
| minority =
| agency =
Pashto Academy Quetta
| iso1 = ps
| iso1comment = – Pashto, Pushto
| iso2 = pus
| iso2comment = – Pushto, Pashto
| iso3 = pus
| iso3comment = – Pashto, Pushto
| lc1 = pst
| ld1 = Central Pashto
| lc2 = pbu
| ld2 = Northern Pashto
| lc3 = pbt
| ld3 = Southern Pashto
| lc4 = wne
| ld4 = Wanetsi
| lingua = 58 ABD a
| image = Pashto. svg
| imagecaption = The word Pax̌tó written in the Pashto alphabet
| map = Map of Pashto speaking areas in Afghanistan and Pakistan. svg
| mapalt = A map of Pashto speaking areas
| mapcaption = Areas in Afghanistan and Pakistan where Pashto is:
| notice = IPA
| imagescale = 0.5
| glotto = pash1269
| glottoname = Pashto
Pashtoefn|Sometimes spelled "Pushtu" or "Pushto"'/p//æ//ʃ//t//oʊ/ PASHtoe; , ) is an Eastern Iranian language in the Indo European language family, natively spoken in northwestern Pakistan, southern and eastern Afghanistan, and some isolated pockets of far eastern Iran near the Afghan border. It has official status in Afghanistan and the Pakistani province of Khyber Pakhtunkhwa. It is known in historical Persian literature as Afghani (افغانی). and it is the second largest provincial language of Pakistan, spoken mainly in Khyber Pakhtunkhwa and the northern districts of Balochistan. Likewise, it is the primary language of the Pashtun diaspora around the world. The total number of Pashto speakers is at least 40 million, although some estimates place it as high as 60 million. Pashto is "one of the primary markers of ethnic identity" amongst Pashtuns.
Пашту (кейде "Пушту" немесе "Пушто" деп те жазылады) /p/æ/ʃ/t/oʊ/ PASHtoe; – индоеуропа тілдер отбасының шығыс иран тілі, туған тілі солтүстік-батыс Пәкістан, Оңтүстік және Шығыс Ауғанстан, сондай-ақ Ауғанстан-Пәкістан шекарасына жақын Шығыс Иранның шалғай аймақтары. Ауғанстанда және Пәкістанның Хайбер-Пахтунхва провинциясында ресми мәртебесі бар. Тарихи парсы әдебиетінде Афғани (افغانی) деп аталады. Бұл Пәкістанның екінші ірі провинциялық тілі, негізінен Хайбер-Пахтунхвада және Белуджистанның солтүстік аудандарында қолданылады. Сонымен қатар, бұл әлемдегі паштун диаспорасының негізгі тілі. Пашту тілінде сөйлейтіндердің саны кем дегенде 40 миллион, ал кейбір бағалаулар бойынша 60 миллионға жетеді. Пашту – паштундардың "этникалық сәйкестігінің маңызды белгісі".
| minority =
| agency =
Pashto Academy Quetta
| iso1 = ps
| iso1comment = – Pashto, Pushto
| iso2 = pus
| iso2comment = – Pushto, Pashto
| iso3 = pus
| iso3comment = – Pashto, Pushto
| lc1 = pst
| ld1 = Central Pashto
| lc2 = pbu
| ld2 = Northern Pashto
| lc3 = pbt
| ld3 = Southern Pashto
| lc4 = wne
| ld4 = Wanetsi
| lingua = 58 ABD a
| image = Pashto. svg
| imagecaption = The word Pax̌tó written in the Pashto alphabet
| map = Map of Pashto speaking areas in Afghanistan and Pakistan. svg
| mapalt = A map of Pashto speaking areas
| mapcaption = Areas in Afghanistan and Pakistan where Pashto is:
| notice = IPA
| imagescale = 0.5
| glotto = pash1269
| glottoname = Pashto
Pashtoefn|Sometimes spelled "Pushtu" or "Pushto"'/p//æ//ʃ//t//oʊ/ PASHtoe; , ) is an Eastern Iranian language in the Indo European language family, natively spoken in northwestern Pakistan, southern and eastern Afghanistan, and some isolated pockets of far eastern Iran near the Afghan border. It has official status in Afghanistan and the Pakistani province of Khyber Pakhtunkhwa. It is known in historical Persian literature as Afghani (افغانی). and it is the second largest provincial language of Pakistan, spoken mainly in Khyber Pakhtunkhwa and the northern districts of Balochistan. Likewise, it is the primary language of the Pashtun diaspora around the world. The total number of Pashto speakers is at least 40 million, although some estimates place it as high as 60 million. Pashto is "one of the primary markers of ethnic identity" amongst Pashtuns.
Географиялық таралуы
Ауғанстанның мемлекеттік тілі – пашту тілі, негізінен елдің шығыс, оңтүстік және оңтүстік-батыс бөліктерінде, сондай-ақ кейбір солтүстік және батыс аймақтарында қолданылады. Пашту тілінде сөйлейтіндердің нақты саны белгісіз, бірақ түрлі есептеулер бойынша, Ауғанстан халқының 45–60% пашту тілін ана тілі ретінде пайдаланады. Пакистанда халықтың 15% пашту тілінде сөйлейді, көбінесе Солтүстік-Батыс Хайбер-Пахтунхва провинциясында және Белуджистан провинциясының солтүстік аудандарында. Сондай-ақ, бұл тіл Пунджаб провинциясының Мианвали және Атток аудандарының кейбір бөліктерінде, Гилгит-Балтистан аймақтарында және Исламабадта да таралған. Пашту тілінде сөйлейтін адамдар Пакистанның басқа да ірі қалаларында кездеседі, ең бастысы – Карачи, Синд қаласында, онда әлемдегі кез келген қаладағы паштун халқының ең көп саны шоғырланған болуы мүмкін. Пашту тілін қолданатын басқа да қауымдар Үндістанда, Тәжікстанда және Иранның солтүстік-шығысында (атап айтқанда, Оңтүстік Хорасан провинциясында, Каен қаласының шығысында, Ауғанстанмен шекараға жақын) табылған. Үндістанда көптеген паштун (патан) этностары пашту тілінен гөрі географиялық жағдайына байланысты хинди-урду тілінде сөйлейді, бірақ Раджастхандағы Шиен Халай және Калькутта қаласындағы патан қауымдастығы сияқты пашту тілінде сөйлейтін шағын топтар да бар, олар көбінесе «Кабуливала» («Кабул халқы») деп аталады. Әлемнің басқа елдеріндегі паштун диаспорасы пашту тілінде сөйлейді, әсіресе Біріккен Араб Әмірліктері мен Сауд Арабиясындағы ірі қауымдастықтарда.
Ауғанстан
Пашту тілі – дари тілімен бірге Ауғанстанның екі ресми тілінің бірі. 18 ғасырдың басынан бері Ауғанстан монархтары этникалық пуштундар болды (1929 жылы Хабибулла Калаканидан басқа). Пашту тілі мемлекеттік мекемелерде кеңінен қолданылып келсе, пуштун тайпалары оны ана тілі ретінде қолданды. Патша Аманулла Хан өзінің билігі кезінде (1926–1929) пашту тілін этникалық идентификацияның белгісі және «ресми ұлтшылдықтың» символы ретінде насихаттады, сондай-ақ 1932 жылы Кабул университетінің ашылуымен және 1937 жылы Пашту академиясының (Пашту Толана) құрылуымен байланыстырды. Пашту Толанасы кейіннен 1978 жылғы Саур революциясынан кейін совет үлгісі бойынша Ауғанстан Ғылым академиясына қосылды. Ауған элитасы пашту тілін қолдауды ресми түрде қабылдаса да, парсы тілін «әдемі тіл және мәдениетті тәрбиелеудің символы» деп есептеді. Патша Захир Шах (1933–1973 жылдары билеген) әкесі Надир Ханның 1933 жылғы жарлығынан кейін осы саясатты жалғастырды, онда шенеуніктер парсы және пашту тілдерін оқып, пайдалануға міндеттелді. 1936 жылы Захир Шахтың патшалық жарлығы пашту тіліне ресми тіл мәртебесін берді, оны үкімет пен білім берудің барлық саласында толық құқықпен пайдалануға мүмкіндік берді – әйтсе де, этникалық пуштун патшалық отбасы мен бюрократтар көбінесе парсы тілінде сөйледі. Осылайша пашту тілі ұлттық тілге айналып, пуштун ұлтшылдығының символы болды. 1964 жылы конституциялық жиналыс пашту тілінің ресми тіл мәртебесін растады, сондай-ақ ауған парсы тілі ресми түрде дари тілі деп өзгертілді. Ауғанстанның ұлттық әнұранының сөздері пашту тілінде жазылған.
Пәкістан
Британдық Үндістанда, британ үкіметі Пакистанды құрғанға дейін, 1920 жылдары пашту тілінің дамуы өркендеді: 1921 жылы Абдул Ғафар Хан пашту тілін паштун мәдениетінің бір бөлігі ретінде кеңейту мақсатымен «Анжуман е Ислах әл Афагина» (Афғандарды жақсарту қоғамы) құрды; 1927 жылы қоғамның жылдық жиналысына шамамен 80 000 адам қатысты. 1955 жылы Абдул Қадыр бастаған паштун зиялылары Ауғанстанда құрылған «Пашту Толана» үлгісімен Пешаварда Пашту академиясын құрды. 1974 жылы пашту тілін дамыту үшін Белуджистан университетінде Пашту кафедрасы ашылды. Пакистанда пашту тілі халықтың шамамен 15%-ы үшін туған тіл болып табылады (1998 жылғы халық санауы бойынша). Дегенмен, урду және ағылшын тілдері Пакистанның екі ресми тілі. Пашту тілі федералдық деңгейде ресми мәртебеге ие емес. Аймақтық деңгейде пашту тілі Хайбер-Пахтунхва және Солтүстік Белуджистанның ресми тілі болып табылады. Бірақ Пакистанның мемлекеттік мектептерінде білім берудің негізгі тілі урду тілі. Пашту тіліне жеткілікті мән берілмеуі және оған немқұрайлылық таныту паштундар арасында наразылықты күшейтті. Пакистан мектептерінде пашту тілінің нашар оқытылатыны айтылуда. Сонымен қатар, мемлекеттік мектептердегі оқу материалдары сол аймақтағы пашту тілінің диалектісінде ұсылмайды, ал пашту тілі диалектілерге бай. Зерттеушілер паштун студенттерінің урду тіліндегі оқу материалдарын толыққанды түсіне алмайтынын атап өткен. Профессор Тарик Рахман былай дейді: «Пакистан үкіметі Ауғанстанның өзінің аумағына талап етуіне байланысты, Пашту қозғалысын да ынталандырмады және паштун элитасы биліктегі элитамен біріккеннен кейін ғана оны шеткі аймақтарда қолдануға рұқсат берді. Осылайша, Пашту тілін қолдануға белсенді ниеті бар паштун белсенділері болғанымен, ол ұлтшылдық емес, паштун өкілдігінің символы болып табылады». Тарик Рахман, «Пашту тілі және Пакистандағы жеке бастың қалыптасуы» деген еңбегінде: «Соңында, ұлттық тіл саясаты, әсіресе білім беру саласында, үш деңгейлі тілдік иерархия құрды. Пашту тілі саяси немесе экономикалық билік салаларында урду және ағылшын тілінен қалып қойды». «Ауғанстан және оның көршілеріндегі тіл саясаты және қақтығыстар» еңбегінде айтылғандай. Пашту тілі паштун студенттері үшін оқыту тілі ретінде қолданылса, олар урду тілімен салыстырғанда материалды жақсырақ түсінеді. Бірақ Пакистан үкіметі пашту тілін мемлекеттік мектептерде бастауыш сыныптарда ғана енгізді. Таймур Хан: «Басым урду тілі пашту тіліне ресми және формалды құзыретте орын қалдырмайды. Бұл қарым-қатынас аймағында пашту тілі бар, бірақ ол бағынышты және ресми емес».
among some Pakhtun activists to use Pashto in the domains of power, it is more of a symbol of Pakhtun identity than one of nationalism. "|Tariq Rahman|The Pashto language and identity formation in Pakistan|source=Robert Nicols states:
"In the end, national language policy, especially in the field of education in the NWFP, had constructed a type of three tiered language hierarchy. Pashto lagged far behind Urdu and English in prestige or development in almost every domain of political or economic power "|3=Language Policy and Language Conflict in Afghanistan and Its Neighbors|source=Pashto Language Policy and Practice in the North West Frontier Province
Although Pashto used as a medium of instruction in schools for Pashtun students results in better understanding and comprehension for students when compared to using Urdu, still the government of Pakistan has only introduced Pashto at the primary levels in state run schools. Taimur Khan remarks: "the dominant Urdu language squeezes and denies any space for Pashto language in the official and formal capacity. In this contact zone, Pashto language exists but in a subordinate and unofficial capacity".
Грамматика
Пашту – екіге бөлінген ергетивтілігі бар субъект-объект-етістік (SOV) тілі. Пашту тілінде бұл, етістіктің аяқталмаған және өтпелі, сондай-ақ өтпесіз жағдайлардағы субъектімен келісуін білдіреді. Алайда, аяқталған әрекетті баяндағанда, етістік өтпесіз жағдайда субъектімен, ал өтпелі жағдайда объектімен келіседі. Пашту тілінде екі сан (жекеше және көпше) және төрт септік (тура, есімдік, шығару және шақыру) бар. Меншік иесі меншік заттан бұрын келеді, ал сын есімдер өзгертетін есімдерден бұрын тұрады. Көптеген басқа үнді-иран тілдерінен айырмашылығы, пашту тілінде үш түрлі қосымша қолданылады: препозициялар, постпозициялар және циркумпозициялар.
Әдеби пашту тілі
Әдеби пашту – пашту тілінің жасалма нұсқасы, кейде паштудың әдеби тілі ретінде қолданылады. Ол орталық Гилджи аймағында таралған солтүстік-батыс диалектісіне негізделген деп есептеледі. Әдеби паштудың сөздік қоры басқа диалекттерден де толықтырылған.