Кіріспе

Ағаш түрлері

Aesculus flava, сонымен қатар жалпы қарапайым жеміс ағашы, тәтті жеміс ағашы және сары жеміс ағашы деп те аталады, Сапиндацеялар тұқымдасының Hippocastanoideae қосалқы туысына жататын жапырақты ағаш түрі. Бұл түр АҚШ-тың шығысындағы Огайо алқабы мен Аппалачи тауларында табиғи түрде өседі. Ол мезофиттік орман немесе су тасқынына ұшырайтын жазықтарда, көбінесе қышқылдан бейтарапқа жақын топырақтарда, 20 метрден 48 метрге дейін (65 футтан 154 футқа дейін) биіктікке жетеді.

Сипаттама

Сары бақай немесе тәтті бақай деп те аталады – бұл ирексізден тік сопақша, күмбезді ағаш, биіктігі 50-75 футқа жетеді, жерге қарай иілген, әдемі бұтақтары бар. Жапырақтары бес (сирек жеті) жапырақшадан құралған, пальма тәрізді күрделі, ұзын және кең. Пальма тәрізді күрделі, жапырақты жапырақтар күзде қызғылт сарыдан қызыл түске дейін өзгеріп, түсіп қалады. Гүлдері көктемде сарыдан сары-жасылға дейін гүлшоғырларында гүлдейді, әр гүлі ұзын, аталықтары гүлжапырақтарынан қысқа (туыс A. glabra, Огайо бақайынан айырмашылығы, онда аталықтары гүлжапырақтарынан ұзын). Гүлден кейін бақай жемісі пайда болады, ол былғары, ақшыл қоңыр түсті, бөлінген қабығында 1-2 бақайдан тұрады. Ағашы жұмсақ, нашар және шіруға төзімсіз, сондай-ақ жас кезде жаман иіс шығарады, бірақ кептірілген ағаш иіссіз, ақ және жеңіл. Бұтақтарының иісі әлсіз, бірақ A. glabra, Огайо бақайына қарағанда әлдеқайда нашар. Жемісі – диаметрі 1-3 жаңғақ тәрізді тұқымдарды қамтитын, диаметрі қоңыр, ақшыл базальды ізбен тегіс (көкшесіз), дөңгелек немесе сопақша капсула. Көгінің түсі жас кезінде қара-сұрдан қоңырға дейін, орта жаста – ойыс және қырлы, ал толық жетілгенде қабыршақты және жалпақ болады. Бұл жеміс бұғының көзіне ұқсайды, сондықтан оны «бақай» деп атаған. Жемісі адамдар үшін улы, бірақ оны сұйыту арқылы жеуге жарамды етуге болады.

Таксономия

Aesculus flava – Sapindaceae тұқымдасына жататын тәтті және сары қарағайлар. Ол сәндік ағаш ретінде өсіріледі. Туыс атауы – жеуге жарамды еменнің латынша атауы, бірақ Линней осы тұқымдасқа қолданған. Aesculus – мал жейтін тұқымы бар емен немесе кез келген ағаштың латынша атауы, ал flava сөзі латынша flaven's (сары) сөзінен алынған, ол қарағайдың сары гүлдерін білдіреді. Бұл түр бұрын Aesculus octandra деп аталған және кейде осы атаумен бағбандық саудада сатылады.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Сары жөке толығымен күн астында, ылғалды, құнарлы, жақсы дренаждалған, сіңіп жатқан және сәл қышқыл топырақта ең жақсы өседі. Жаман сазды немесе құрғақ топырақ сары жөке үшін қолайлы жағдай емес, бірақ ол қысқа мерзімді су басуды және қалалық жағдайларды көтере алады. Сары жөке Пенсильванияның оңтүстік-шығысынан Алабама мен Джорджияның солтүстігіне дейінгі өзен төңіректеріндегі, өзен жағалауларындағы және тау беткейлеріндегі құнарлы топырақта кездеседі, сондай-ақ Огайо өзені аңғары арқылы Иллинойсқа дейін таралған. Бұл ағаш тазалауға қиын және өсуі үшін үлкен саябақ немесе аула қажет. Ағаш 60 футқа дейін өседі, бірақ тауларда 90 футқа дейін, ал ені 40 фут немесе одан да көп, овал тәрізді қалың жапырақты және 3 фут диаметрлі діңгегі болады. Жазық жерлерде бұл ағаш көбінесе кішкентай ағаш немесе бұта түрінде кездеседі. Өсімдік толық күнге, күніне 6 сағаттан артық тікелей күн сәулесіне және жартылай көлеңкеге мұқтаж. Өсімдіктің өртенгіштігі төмен.

Уыттылық

Тұқым сапониндерге өте бай, олар улы заттар және адам организмінде нашар сіңіріледі, бірақ қаусыз түрде шығарып жіберіледі. Сапониндері бар тағамды көп мөлшерде жеуге болмайды, улану сирек болса да, іш ауруы мүмкін. Тұқымнан жасалған паста кітапты жәндіктерден сақтау үшін кітап мұқабасын жасауда қолданылады.

Американың түпкүллі тұрғындары

Ең ірісі – бұл жаңғақ, ал ежелгі замандағы американдықтар тұқымдарынан тамақ дайындаған, бірақ оларды қуырып, содан соң суға жібітіп, уытты заттарынан тазарту қажет болған. Тұқымда сапониндер бар, сондықтан оны жеу үшін уыттан тазалау керек. Солтүстік Американың жергілікті тұрғындары жаңғақтарды баяу қуырып, жұқа тілімдерге бөліп, мата қапқа салып, өзен суында 2-3 күн бойы шаю арқылы тазартушы еді. Тұқымның диаметрі 45 мм-ге дейін жетеді, дәмі ащы десе де, пісіргеннен кейін каштан сияқты тәтті болады.

Жәндіктер мен аурулар

Бұл өсімдіктің зиянкестеріне жапон қоңыздары, қапшық құрттары, бұрғылаушылар және ақбас шырыштар жатады, олар сирек кездеседі, бірақ мазасыздық тудыруы мүмкін. Басқа да мәселелерге жапырақ күйдірісі, жапыраққа дақ түсуі, жапырақ сыпырығы және ұнтақ қытықша жатады, бұл басқа бақкейлерге тән, бірақ оларға қарағанда әлдеқайда аз сезімтал. Жапырақ күйдірісі құрғақ жағдайларда немесе желге ұшырайтын жерлерде пайда болуы мүмкін. Аурулар көбінесе үлкен қиындықтар тудырмайды. Сары бақкей басқа бақкейлер мен ат кестендеріне қарағанда жапырақ ауруларына, зиянкестердің зиянына немесе ерте жапырақ түсіруге бейім емес.

Пайдалану және басқару

Бұл ағаштың қабығы қалың, ал жапырақтары қараңғы түсті болып, жеке тұрған өсімдік ретінде көзге түседі. Бұл ағаш кішкентай аумақтарға қолайлы емес, өйткені оның үлкендігіне байланысты кең, ашық жерге отырғызу қажет, сонда ғана қалыптасады. Aesculus flava жаз және күз мезгілінде көп мөлшерде жапырақ пен гүл қалдықтарын төгеді. Жемісі жануарларға тамақ ретінде пайдалы, бірақ қала ішінде қоқысқа айналуы мүмкін. Гүлдерінен шығатын нектар құсқонарлар, аралар, көбелектер және басқа да тозаңдастырушы жәндіктерді, ал жаңғақтары – батқандарды (құйрықтарды) тартады.

Басқа қолданыстар

Тұқымдағы сапониндерді сабынның орнына пайдалануға болады. Сапониндерді ұсақ-түйекке турап, ыстық суға салып, дене мен киімді жуу үшін қолдануға болады. Америка қатты ағаштарының арасында оның ағашы ең жұмсақ, сондықтан жақсы ағаш емес, бірақ қағаз жасауға және ағаш бұйымдарына қолдануға жарамды. Одан жасанды мүшелер, ағаш бұйымдары, қағаз жасауға болады, сондай-ақ оны тікелей ағашқа кесуге де болады.

Өсіру

Аэскулус флава сәндік ағаш ретінде өсіріледі. Ағаштың жарқыраған сары гүлдері және күзге қарайғы әдемі түсі үлкен бақтар мен саябақтарда көз тартады. Бұл өсімдік Корольдік бау-бақша қоғамының Бау-бақшалық еңбек сыйлығымен марапатталды. Ол құсқұстар мен араларды тартатын, тозаңдаушы өсімдік ретінде белгіленген.