Кіріспе
Еуропадағы бұрынғы мемлекет Италия мен Югославия арасындағы Триест еркін аумағы – Оңтүстік Еуропадағы Солтүстік Италия мен Югославия арасындағы, Адриатика теңізінің солтүстік бөлігіне қарайтын, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінің тікелей жауапкершілігінде болған тәуелсіз аумақ. Жеті жыл бойы ол еркін қала ретінде қызмет етті. Аумақ 1947 жылдың 10 ақпанында Италиямен жасалған бейбітшілік шартының хаттамасымен, этникалық және мәдени жағынан әртүрлі халықты бейтарап тәуелсіз мемлекетте орналастыру үшін құрылды. Сондай-ақ, Орталық Еуропамен саудадағы стратегиялық маңыздылығына байланысты Италия мен Югославия арасындағы аумақтық талаптарды басу мақсаты болды. Ол 1947 жылдың 15 қыркүйегінде құрылды. Оның әкімшілігі екі аймаққа бөлінді: біреуі – солтүстік-батысқа қарай тар жағалау жолағымен бірге Триест қаласының порты (А аймағы); екіншісі (В аймағы) – Истрия түбегінің солтүстік-батыс бөлігінің шағын бөлігін құрады. Аумақ 1954 жылы де-факто таратылды және Италияға (А аймағы) және Югославияға (В аймағы) берілді. Бұл шекаралық дау тудырды, ол тек жиырма жылдан кейін 1975 жылы екіжақты Осимо шартына қол қойылып, 1977 жылы ратификацияланғаннан кейін ғана шешілді. Триест қаласы және А аймағын құраған аумақ бүгінде Италияның Фриули-Венеция-Джулия аймағының бір бөлігі болып табылады. 1990 жылдардың басында Югославияның тарауынан кейін бұрынғы В аймағы бүгінде Словения мен Хорватияның құрамына кіреді.
The Free Territory of Trieste was an independent territory in Southern Europe between northern Italy and Yugoslavia, facing the north part of the Adriatic Sea, under direct responsibility of the United Nations Security Council in the aftermath of World War II. For a period of seven years, it acted as a free city. The territory was established on 10 February 1947, by a protocol of the Treaty of Peace with Italy, to accommodate an ethnically and culturally mixed population in a neutral independent country. The intention was also to cool down territorial claims between Italy and Yugoslavia, due to its strategic importance for trade with Central Europe. It came into existence on 15 September 1947. Its administration was divided into two areas: one being the port city of Trieste with a narrow coastal strip to the northwest (Zone A); the other (Zone B) was formed by a small portion of the north western part of the Istrian peninsula. The territory was de facto dissolved in 1954 and given to Italy (Zone A) and Yugoslavia (Zone B). This created a border dispute which was only settled twenty years later with the signing the bilateral Treaty of Osimo in 1975, which was ratified in 1977. The city of Trieste and the territory which formed Zone A is today part of Italy's Friuli Venezia Giulia region. Following the dissolution of Yugoslavia in the early 1990s, the area of the former Zone B is today part of Slovenia and Croatia.
География
Триест еркін аумағы Адриатика теңізінің солтүстігіндегі Триест шығанағы төңірегінде, солтүстікте Дюинодан (Девин) бастап оңтүстікте Циттановаға (Новиград) дейінгі аймақты қамтиды және шамамен 330 000 тұрғыны болған. Солтүстікте соғыстан кейінгі Италиямен, ал шығыс және оңтүстікте Югославиямен шектесетін. Аумақтың өзендеріне Rižana/Risano, Dragonja/Dragogna, Timavo/Timava, Val Rosandra/Glinščica және Mirna/Quieto кірді. Аумақтың ең биік нүктесі – Монте Кокуссо/Кокош болды. Оның ең шеткі нүктелері солтүстікте Медеазза/Меджавас маңында 45° 48’, оңтүстікте Тарски Залив / Порто Киетода 45° 18’, батыста Савудрижа / Пунта Сальвореде 13° 29’, ал шығыста Грочана/Грозанада 13° 55’ болды.
Тарих
1382 жылдан бері Триест Габсбург монархиясының құрамына кірді, ал көршілес Истрия ғасырлар бойы Габсбург монархиясы (оның орталық, солтүстік және шығыс бөліктері) мен Венеция Республикасы (оның батыс және оңтүстік бөліктері) арасында бөлінген еді. Аймақтың халқы алуан түрлі және аралас болды, аумақтың әртүрлі бөліктерінде әртүрлі және көбінесе өзгеретін этникалық басымдықтар кездесті. Итальян тілінде сөйлейтіндер көптеген қалалық елді мекендерде және жағалау бойында басымдық құрды, сонымен қатар маңызды этникалық славян азшылықтары – словендер мен хорваттар болды, әсіресе Триест ауданында, бірінші дүниежүзілік соғыстың соңында словендер халықтың үштен бірін құрады (олардың көпшілігі 1880 жылдан кейін ішкі словен аймақтарынан келген жаңа қоныс аударушылар еді). Аймақтың ауылдық жерлерінде көбінесе словендер немесе хорваттар тұрды, әсіресе аймақтың ең оңтүстік бөлігінде. Бұдан өзге, аз санда румын, грек, албан және Триесттегі еврей қауымы да болды. Жергілікті Триест диалектісі осы этникалық әраласуды көрсетеді. Роман-венеция тіліне негіделген бұл диалектке ежелгі рето-роман тілдерінің ықпалы тиді. Сонымен қатар, Триест сөздігінің бір бөлігі неміс және словен тілдерінен шыққан, ал грек тілі сияқты басқа тілдерден де қарыз сөздер кездеседі. Аймақтағы словен және серб-хорват тілдерінің нұсқалары көбінесе диалекттік сипатта болды және Триест және Истрия диалекттерімен ортақ сөздерді пайдаланды. Аймақтың ең оңтүстік бөлігінде хорват тіліндегі диалекттер шакавиандық типке жатады, ал венециялық Истрия диалектісі де кеңінен қолданылады. 1918 жылы бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін және Австрия-Мажарстанның ыдырауынан кейін Италия Корольдігі Триест, Истрия және қазіргі Батыс Словенияның бір бөлігін аннексиялап, Юлиан Маршы (Венеция Джулия) деп аталатын шекаралық аймақты құрды. 1924 жылы Италия Фьюме еркін мемлекетін (қазір Хорватиядағы Риека қаласы) де аннексиялады. 1920-1930 жылдары Бенито Муссолини басқарған итальяндық фашистік режим кезінде славян халқы мәжбүрлі итальяндықтануға және кемсітуге ұшырады. Олар сондай-ақ биліктегі фашистік партия PNF-ның қозуымен жасалған мемлекеттік зорлық-зомбылыққа ұшырады, оның ішінде 1920 жылдың 13 шілдесінде Триесттегі словен ұлттық залының өртелуі де болды. Осы себепті, кейбір туған словендер мен хорваттар Югославияға эмиграциялады, ал басқалары TIGR қарсылық ұйымына қосылды, олардың әдістеріне 100-ден астам бомбалау және өлтірулер кірді, көбінесе аймақтағы итальяндық билікке қарсы, әсіресе Триест және Гориция маңындағы аймақтарда.
Екінші дүниежүзілік соғыс
1940 жылдан бастап Италия нацистік Германиямен бірге Екінші дүниежүзілік соғысқа, Ок державаларының бірі ретінде қосылды. Фашистік режим құлағаннан және Италия 1943 жылдың қыркүйегінде Кассибильдегі қарулы келісім шартымен капитуляциялағаннан кейін, Триест және оның төңірегіндегі аумақты неміс Вермахтының қарулы күштері басып алды, бұл қаланы Адриатикалық жағалау операциялық аймағының (ОЗАК) өңірлік астанасы етті. Соғыстың соңына қарай неміс майданының күйреуі кезінде, Югославиялық партизандық бөлімшелері (4-ші армия және 9-шы корпус) 1945 жылдың 1 мамырында Триестке кірді, бұл алдында Триесттің шетіндегі Опицина қаласында шайқас болғаннан кейін орын алды. Жаңа Зеландияның 2-ші дивизиясы келесі күні жетіп, Триестте бекінген 2000-ға жуық неміс әскерін капитуляциялауға мәжбүр етті, олар Югославиялық әскерлерге бас июден тартынды, жазалау шараларынан қорқып. Триестті басып алған Жаңа Зеландия және Югославия әскерлері арасында шиеленіскен тыныштық орнады, содан кейін британдық генерал Уильям Морган аумақты әскери басқарудағы бөлек аймақтарға бөлуді ұсынды. Югославия жетекшісі Иосип Броз Тито 23 мамырда осы идеямен келісті, британдық 13-ші корпустың ұсынылған шекара жолына қарай жылжуымен бірге. 10 маусымда Дюинода аумақты бөлу туралы ресми келісімге қол қойылды, ол Джулиан Маршын аумағын бөліп тұрған Морган сызығын құрды. Югославиялық әскерлер 1945 жылдың 12 маусымында өз аймақтарына қайта оралды.
Аумақты және уақытша үкіметті құру
1947 жылдың қаңтарында Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі өзінің жарғысының 24-бабына сәйкес 16-қаулыны бекітті, ол Триест пен оны қоршаған аймақта еркін мемлекет құруға шақырады. Оның ережелерін бекітетін тұрақты жарғы, Төртжақты державалар (Ұлыбритания, АҚШ, Франция және Кеңес Одағы) мақұлдаған халықаралық губернатор тағайындалғаннан кейін халықаралық құқық бойынша мойындалатын болды. 1947 жылдың 15 қыркүйегінде Біріккен Ұлттар Ұйымы (БҰҰ) мен Италия арасындағы бейбітшілік шарты ратификацияланды, соның нәтижесінде Триест еркін аумағы құрылды. Ресми тілдер итальян және словен тілдері болды, ал Драгонья өзенінен оңтүстікке қарайғы B аймағының бөлігінде серб-хорват тілі де қолданылуы мүмкін еді. Дегенмен, жергілікті басқару органдары құрылмады және әскери билік орындары Морган сызығымен белгіленген әкімшілік бөліністі сақтап, басқаруды жалғастырды: А аймағы, Триесттің өзі қоса алғанда 262 406 тұрғыны бар, британдық және американдық күштердің басқаруында болды; ал 71 000 тұрғыны бар, соның ішінде Солтүстік-Батыс Истрия, Югославия армиясының басқаруында болды. 1947 жылдың қазан айынан 1948 жылдың наурызына дейін Кеңес Одағы аумақтың азаматтық губернаторына үміткер болып ұсынылған 12 кандидатты қабылдаудан бас тартты. Осыдан кейін, 1948 жылдың 20 наурызында Үшжақты державалар (АҚШ, Ұлыбритания және Франция) Кеңес және Югославия үкіметтеріне аумақты Италияның егемендігіне қайтаруды ұсынатын нота жіберді. БҰҰ-ның 16-қаулысының шарттарына сәйкес губернатор тағайындалмағандықтан, аумақ нақты тәуелсіз мемлекет ретінде жұмыс істемеді, бірақ оның ресми мәртебесі мен жеке егемендігі көбінесе құрметтелді. Жеке мемлекет ретінде ол 1948 жылдың сәуірінде басталған Маршалл жоспарына және оған байланысты 1948 жылдың наурызында құрылған Экономикалық Ынтымақтастық және Даму Ұйымына (ОЕЭК) қатысты. Темдеуде, 1948 жылдың ортасында Тито мен Сталин арасындағы жарылыс Югославия мен Кеңес Одағы арасындағы қарым-қатынастың нашарлауына әкелді, бұл саяси тұңғырға соқты және аумақты Италияға қайтару туралы ұсыныс 1954 жылға дейін тоқтап қалды. Одақтас әскери үкімет (ОАҮ) А аймағын басқаруды жалғастырды. Басқару бейбітшілікті сақтау және құқық тәртібін қамтамасыз ету салаларына бөлінді, жергілікті басқару құрамында 5000 американдықтан тұратын Триесттегі АҚШ әскерлері (TRUST) және 5000 британдықтан тұратын Британдық Триест күштерінің бөлімі (BETFOR) болды. Одақтас әскери үкімет жариялаған мәліметтерге сәйкес, 1949 жылы А аймағындағы халық саны шамамен 310 000 адамды құрады, оның ішінде 239 200 этникалық итальяндық және 63 000 этникалық словендер болды. Италиялық дереккөздерге сәйкес, В аймағында сол кезде 36 000-55 000 итальяндық, 12 000-17 000 словен және хорваттар тұрды. 1945 жылғы Югославия халық санағында (БҰҰ құрған Төртжақты комиссия бұл санақты жалған деп санайтын), Истрияның В аймағына айналатын бөлігінде барлығы 67 461 тұрғын болды, оның ішінде 30 789 словен, серб және хорват, 29 672 итальяндық және 7 000 ұлты анықталмаған адамдар болды. Аумақтағы сайлаулар екі рет, 1949 және 1952 жылдары өткізілді, бірақ тек муниципалитеттердің кеңестері үшін ғана. Триест еркін аумағының ұлттық заң шығару органы болып есептелетін Халық жиналысын сайлау ешқашан өткізілген жоқ.
Тарату
1954 жылғы 5 қазанда АҚШ, Ұлыбритания, Италия және Югославия министрлері Лондон меморандумына қол қойды. Меморандум Триест еркін аумағын таратып, азаматтық басқаруды ресми түрде көршілес Италия мен Югославияға беруді қамтамасыз етті. Триест қаласымен бірге бұрынғы А аймағы Италияға, ал 1947 жылдан бері жеке коммунистік азаматтық үкіметі болған В аймағы Югославияға берілді. Бұған қоса, Югославияға бұрынғы А аймағының Копер (Коппе) қаласы және Муггия муниципалитетіндегі Плавье, Споднее Шкофие, Элержи, Хрватини, Коломбан, Церей, Преманчан және Баризони сияқты бірнеше ауылдар да қоса берілді. Лондон меморандумының I қосымшасында белгіленген шекара сызығы бойынша Сан-Дорлиго-делла-Валледегі Сосерб қамалы мен ауылы да Югославия басқаруына өтті. Алайда, екі тараптан да демаркациялық сызыққа және аумақтық талаптарға қанағаттанбаушылық жалғасты. Бұл мәселе 1975 жылғы қарашада Италия мен Югославия арасындағы Осимо шартына қол қойылғаннан кейін толық шешілді. Аталған шарт Лондон меморандумы аумақты тек факті бойынша таратып, құқықтық жағынан емес, аяқтағандықтан, барлық қолданыстағы және болашақ талаптарды жойды.
Әскери қолбасшы
Губернатор Қызметтегі кезеңіЕлМайор-генерал Бернард Фрейберг *2 мамыр 1945 – шілде 1945Жаңа ЗеландияПолковник Альфред Коннор Боуман *шілде 1945 – шілде 1947АҚШПолковник Джеймс Джуетт Карнс *шілде 1947 – 15 қыркүйек 1947Майор-генерал Сэр Теренс Эйри15 қыркүйек 1947 – 31 наурыз 1951ҰлыбританияМайор-генерал Сэр Джон Винтертон1 сәуір 1951 – 26 қазан 1954
Экономика
Аумақтың экономикасы оның порттарына, атап айтқанда Триест еркін портына және Копер/Каподистрия портына негізделген. Біріншісі 1719 жылы құрылған және 1947 жылғы Италиямен жасалған бейбіт келісіммен бекітілген ерекше еркін аймақ (қазіргі уақытта оффшорлық) мәртебесіне ие болды, бұл аймақта тауарлардың тасымалдануына мүмкіндік береді. Бұл мәртебе халықаралық қауымдастық және Еуропалық Одақ тарапынан мойындалған. Алгирдас Шеметаның 2012 жылғы 7 тамызда Еуропалық Комиссия атынан Триест еркін порты туралы берген жауабынан үзінді: (көптеген италиялықтар) әртүрлі себептермен Югославияның B аймағынан Италияның A аймағына көшуді таңдады: кейбіреулері қорқыту арқылы көшірілді, ал кейбіреулері Югославияда тұруды қаламады. (Бұған дейін болған итальяндылу процесін қараңыз.) Югославияда көшіп кеткендер «оптанттар» («сайлаушылар») деп аталды, ал олар өздерін «эсулилер» («көшірілгендер») деп атады. Шамамен 14 000 итальяндық Югославия аймағында қалуды жөн көрді. 1949 жылы Триест еркін аумағының халқы шамамен 370 000 адамды құрады.