Кіріспе

Корей қымыздары Манду (хангул=만두), немесе манду, корей тағамдарындағы қымыздың бір түрі. Мандуды буға пісіруге, қайнатуға, табада қуыруға немесе майда қуыруға болады. Осы стильдер Корея түбегінің әр аймағында өзгеше. Манду бұрын Корея патша сарайының асханасында жиі дайындалған, бірақ қазір Оңтүстік Кореяның барлық супермаркеттерінде, мейрамханаларында және поjangмача мен бунсикжип сияқты шағын тағам сататын орындарда кездеседі.

Атаулары мен этимологиясы

Атауы Орталық Азиядағы Жібек жолы бойындағы етпен толтырылған қуырылған қамырдан жасалған тағамдардың ұқсас түрлерінің атауларымен туыс, мысалы, ұйғыр мантасы (مانتا), түрік мантысы (манти), қазақ мантысы (мәнті), өзбек мантысы (манти), ауған мантысы (манти) және армян мантысы (մանթի). Қытай манту (馒头; 饅頭) да туыс деп саналады, ол бұрын етпен толтырылған қуырылған қамырдан жасалған тағамды білдіретін, бірақ қазір ішінде ештеңесі жоқ буланған нанға қатысты. Мандуды гёджа (хангул=교자) және поджа (хангул=포자) типтеріне бөлуге болады. Қытай тілінде қуырылған қамырдан жасалған тағамдар категориясы сәйкесінше jiǎozi (饺子; 餃子) және bāozi (包子) деп аталады, олар корей сөздерімен туыс. Жапон тілінде алғашқы типтегі қуырылған қамырдан жасалған тағамдар гиоза (餃子) деп аталады, бұл да туыс. Моңғол тілінде екінші типтегі қуырылған қамырдан жасалған тағамдар бууз (бууз) деп аталады, ал непал және тибет тілдерінде олар момо (मम, མོག་མོག) деп аталады, олардың барлығы да алғашқыларымен туыс.

Тарих

Манду Кореяға 14 ғасырда Юань монғолдары Горё династиясы тұсында әкелген деп саналады. Горёо мемлекеттік діні буддизм болған, ол ет жеуге кедергі келтірген. Монғолдардың Горёоға шабуылы ет жеуге байланысты діни тыйымды жеңілдетті, ал манду ет қосылған жаңа әкелінген тағамдардың бірі болды. Тағы бір мүмкіндік – манду Кореяға Жібек жолы арқылы Таяу Шығыстан әлдеқайда ертерек келген болуы мүмкін. Тарихшылар Месопотамиядан бастау алып, одан біртіндеп тараған бидайдан жасалған, құймақ және кеспе сияқты көптеген тағамдарды атап көрсетеді. Ол сондай-ақ Жібек жолы бойымен шығысқа қарай таралып, Орталық және Шығыс Азияда мандудың көптеген түрлерін қалдырды. Горёо дәуіріндегі халық әні "Ссангхуаджеом" шетелдік, мүмкін Орталық Азиядан келген адамның манду дүкені (ссангхуа – «құймақ», джем – «дүкен») туралы айтады.

Түрлері

Егер кнедлингтерді грильде немесе табада қуырып пісіргенде, олар пун манду (хангул=군만두); буға пісіргенде, джин манду (хангул=찐만두); ал қайнатқанда, муль манду (хангул=물만두) деп аталады. Солтүстік Кореяда манду стилі елдің әртүрлі аймақтарында өзгеше болады. Атап айтқанда, Pulmuone сырлы манду, қант қосылған тәтті тұқымды манду және ащы манду шығарады. Мул манду (хангул=물만두) – «қайнатылған манду» деген мағынаны білдіреді. Гун манду (хангул=군만두) – табада қуырылған манду. Ол «гуун манду 구운만두 =>군만두» сөзінен туындап, «табада пісірілген» манду дегенді білдіреді. Джин манду (хангул=찐만두) дәстүрлі бамбук будайында немесе заманауи нұсқаларда буға пісіріледі. Ван манду (хангул=왕만두) – қытай баозиіне ұқсас, шошқа еті мен көкөністермен толтырылған үлкен манду. Пьенсу (хангул=편수) – тікбұрышты пішінде көкөністермен толтырылған манду. Ол көбінесе жазда желінеді және Солтүстік Кореяның Кэсонг қаласының жергілікті ерекшелігі болып табылады. Эо манду (хангул=어만두) – кесілген балық филесімен оралған манду. Бұл манду бастапқыда корей патша сарайында және янбан (ақсүйектер) отбасыларында желінетін. Сэнчи манду (хангул=생치만두) – фазан еті, сиыр еті және тофумен толтырылған манду, ол қыста корей патша сарайында және Сеул аймағында желінетін. Сонню манду (хангул=석류만두) – пішіні бойынша «нар» деп аталады. Со манду (хангул=소만두) – тек көкөністермен толтырылған манду, бастапқыда буддалық храмдарда желінетін. Гюасанг (хангул=규아상) – ұсақталған қиярмен және майдаланған сиыр етімен толтырылған, теңіз қияғына ұқсас пішіндегі манду. Ол көбінесе жазда желінеді. Кимчи манду (хангул=김치만ду) – ішінде кимчи бар манду. Кимчи қосылуы оған басқа мандуларға қарағанда ащы дәм береді. Напчак манду (хангул=납작만두) – Тэгу қаласының ерекшелігі. Аты айтқандай (корей тілінде «напчак» сөзі «жаппақ» дегенді білдіреді), бұл манду басқа түрлерінен гөрі толық болмайды. Мандудың ішіне аз мөлшерде кесілген шыны талқан және кесілген көкөністер салынады. Содан кейін манду бір рет қайнатылып, бір рет қуырылады, соя соусы мен қызыл бұрыш ұнтағынан жасалған соустың ішіне мақалдап, үстіне көкөністермен безендіріледі.

Мандудан дайындалатын тағамдар

Мандугук – бұл сиыр еті сорпасында мандумен дайындалатын корей шұбасының (гук) бір түрі. Корея патша сарайында бұл тағам "бёнгси" (byeongsi) деп, ал 17 ғасырдағы "Эумсик димибанг" (Eumsik dimibang) кітабында "сокрютан" (hangul=석류탕) деп аталған.

Ұқсас тағамдар

Корей асханасында манджу әдетте монғол буузы, тибет-непалдық момо, түрік мантиі сияқты ішін толтырылған қымызға ұқсас тағамды білдіреді, ал кейбір түрлері қытай джаозиі мен жапон гиозасына ұқсас. Олар кейбір славян халықтарының пельмені мен пирогиіне де ұқсайды.

Танымал мәдениетте

2003 жылы Оңтүстік Кореяда түсірілген "Олдбой" фильмінде басты кейіпкер О Дэ Су түрмеде отырған кезінде ең жек көретін тағамы – қуырылған мандумен тамақтандырылады. Босатылғаннан кейін ол тұтқынға алынған жерін анықтау үшін, осы тағамды ұсынатын әртүрлі мейрамханаларды аралайды. Wonder Girls тобының мүшесі Ан Сохиді, оның жақтары манду пішініне ұқсас болғандықтан, көбінесе Манду деп атайды. 2020 жылы DreamWorks анимациялық сериалы "Кипо және ғажайып жандар дәуірінде" Кипо мутацияға ұшыраған шошқаны тауып, оны мандуға ұқсас болғандықтан Манду деп атайды.