Кіріспе

Корея халқының аспаздық дәстүрлері

Корея асханасы ғасырлар бойы әлеуметтік және саяси өзгерістер арқылы қалыптасқан. Корея мен Оңтүстік Маньчжуриядағы ежелгі ауыл шаруашылығы және көшпелі өмір салтының дәстүрлерінен бастау алған корей тағамдары, табиғи орта мен түрлі мәдени үрдістердің күрделі байланысын көрсетеді. Корея асханасы негізінен күріш, көкөністер, теңіз өнімдері және (әсіресе Оңтүстік Кореяда) еттен тұрады. Сүт өнімдері дәстүрлі корей тағамында көбінесе жоқ. Дәстүрлі корей тағамдары буда пісірілген қысқа дәнді күрішпен бірге берілетін гарнирлердің (반찬) санына қарай аталады. Кимчи дерлік барлық тағамға қосылады. Көбінесе қолданылатын ингредиенттерге кунжут майы, доенджанг (ферменттелген бұршақ пастасы), соя соусы, тұз, сарымсақ, имбирь, гочугару (қызыл бұрыш ұнтағы), гочужанг (ферменттелген қызыл чили пастасы) және напа капустасы жатады. Тағамдар мен ингредиенттер облыстарға қарай өзгеше. Көптеген аймақтық тағамдар жалпыұлттық болып кеткен. Корея патшалық асханасы бір кезде патша отбасы үшін барлық ерекше аймақтық тағамдарды біріктірген. Тағамға қатысты мәдени ережелер корей әдептерімен реттеледі. Кимжанг, яғни кимчи жасау өнері, ЮНЕСКО-ның материалдық емес мәдени мұра тізіміне енгізілген.

Тарихқа дейінгі

Желмүн керамика кезеңінде (б.з.д. шамамен 8000 - 1500 жылдар) аңшы-жинақшылар қауымдастығы балық аулау мен аңшылықпен айналысты, ал кейінгі кезеңдерде алғашқы ауыл шаруашылығы пайда болды. Мумун керамика кезеңінің (б.з.д. 1500 жыл) басынан бастап, Маньчжурияның Ляо өзенінің алабынан келген жаңа көшіп келушілер тобының арқасында ауыл шаруашылығы дәстүрлері дамуға түсті. Мумун дәуірінде адамдар тары, арпа, бидай, бұршақ және күріш өсірді, сонымен қатар аң аулау мен балық аулауды жалғастырды. Археологиялық зерттеулер осы кезеңде ашытылған бұршақтардың дамуын көрсетеді, ал солтүстікке қарайғы көшпелі мәдениеттермен мәдени байланыс жануарларды үйретуге көмектесті.

Үш патшалық дәуірі

Үш патшалық дәуірі (б.з.д. 57 – б.з. 668) – мәдениеттің қарқынды дамыған кезеңі. Гогурё патшалығы (б.з.д. 37 – б.з. 668) жарты аралының солтүстік бөлігінде, қазіргі Маньчжурияның көп бөлігінде орналасқан. Екінші патшалық, Бэкдже (б.з.д. 18 – б.з. 660), жарты аралының оңтүстік-батыс бөлігінде, ал үшіншісі, Силла (б.з.д. 57 – б.з. 935), жарты аралының оңтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Әр аймақтың өзіне тән мәдени амалдары мен тағамдары болған. Мысалы, Бэкдже суық тағамдармен және кимчи сияқты ашытылған тағамдармен әйгілі болған. IV ғасырда Қытаймен мәдени алмасу арқылы буддизм мен конфуциандық ілімнің таралуы Кореяның ерекше мәдениеттерін өзгерте бастады. Ең алғашқы кимчиді жасаған Гогурё халқы ашыту өнерін жақсы меңгерген және ашытылған тағамдарды кеңінен тұтынған.

Горёо кезеңі

Соңғы Корё кезеңінде моңғолдар 13 ғасырда Корёға шапқындады. Бүгінде Кореяда кездесетін кейбір дәстүрлі тағамдардың бастаулары осы кезеңге дейін жетеді. Манду пелмені, грильденген ет тағамдары, кеспе тағамдары және қара бұрыш сияқты дәмдеуіштерді қолдану да осы кезеңде пайда болған.

Жосон дәуірі

Осы кезеңде ауыл шаруашылығындағы жаңалықтар маңызды және кең таралған болды, мысалы, 15 ғасырда жаңбыр өлшегіш құралын ойлап табу. 1429 жылы үкімет ауыл шаруашылығы және егіншілік техникасы туралы кітаптар жариялай бастады, соның ішінде «Нонгса жиксеол» («Егіншілік туралы тура сөз») – Седжон патша тұсында құрастырылған ауыл шаруашылығы кітабы. Жосонның алғашқы жартысындағы басып алулар кезеңі, осы кезеңнің екінші жартысында мәдениеттегі динамикалық өзгерістерге алып келді. «Практикалық білім» (силхак) ғалымдары ауыл шаруашылығы жүйесін жақсарту үшін елден тыс инновациялар мен технологияларды іздеудің маңыздылығын атап көрсетті. Еуропалықтардың Жаңа әлемнен әкелген егіндері Қытай, Жапония, Еуропа және Филиппинмен сауда арқылы қол жеткізілді; олардың ішінде жүгері, тәтті картоп, бұрыш, помидор, арахис және қабақ болды. Бұрын пайдаланылмаған топырақтар мен жерлерде өсетін картоп пен тәтті картопқа ерекше мән берілді. Үкімет технологияны дамыту және салықты төмендету арқылы ауыл шаруашылығын одан әрі жетілдірді. Үкімет салған күрделі суару жүйелері шаруаларға мол өнім алуға және оны тек қана күн көрісі үшін ғана емес, сонымен қатар сатуға да мүмкіндік берді. Шаруаларға салықтың төмендетілуі, әдетте бес күнде бір рет өткізілетін, мерзімді базарлардың өсуіне ықпал етті, олар экономикалық сауда мен ойын-сауық орталықтары болды. 19 ғасырда мыңға жуық мұндай базарлар болды. Жосон кезеңінің соңы Батыс әлемі, Қытай және Жапониямен сауданы ынталандырумен еректелді. 1860 жылдары Жапон үкіметінің ықпалымен жасалған сауда келісімдері Жосон әулетін Батысқа сауда порларын ашуға және АҚШ, Ұлыбритания, Франция және басқа Батыс елдерімен көптеген келісімдерге келді. Кореяның Батыс әлеміне ашылуы мәдениет пен тағам алмасуды күшейтті. Батыс миссионерлері Кореяға жаңа ингредиенттер мен тағамдар әкелді. Жосон элитасы осы жаңа тағамдармен патша сарайына кеңесшілер немесе дәрігерлер ретінде келген шетелдіктер арқылы танысты. Бұл кезеңде Батыс саудагерлері арқылы Жапониядан әкелінген түрлі дәмдеуіштер мен Қытайдан алкогольдік сусындар да енгізілді.

Колониалды кезеңнен қазіргі кезеңге дейін

1910 жылдан 1945 жылға дейін Жапония Корея түбегін оккупациялады. Оның көптеген ауыл шаруашылығы жүйелерін жапондықтар Жапонияның азық-түлікпен қамтамасыз етілуі үшін өздеріне қаратуға алды. Жапон оккупациясының нәтижесіндегі жер өзгерістеріне шағын шаруашылықтарды ірі шаруашылықтарға біріктіру кірді, бұл өнімділіктің артуына әкелді. Осы кезеңде күріш өндірісі Жапон империясының соғыс қажеттіліктерін қамтамасыз ету үшін артты. Көптеген корейлер өз кезегінде жеке тұтыну үшін басқа да дәнді дақылдарды өндіруді ұлғайтты. Жапон оккупациясы кезіндегі тамақ өте алуан түрлі болды. Кореялықтар суық маусымда әдетте күніне екі рет, ал жылы маусымда үш рет тамақтанды. Төменгі таптар үшін тойыну, сападан гөрі маңыздырақ болды. Ең төменгі экономикалық деңгейдегілер жыл бойына бір ғана табақ ақ күріш жейтін болса, қалған уақытта арзан дәнді дақылдар – қарақұмық және арпамен көреді. Кореяның орта және жоғарғы таптары үшін оккупация кезінде жағдай мүлдем өзгеше болды. Кореялық диетаға батыстың тағамдары, мысалы ақ нан және алдын ала дайындалған лапша сияқты коммерциялық өнімдер енді. Жапон оккупациясының кезеңі Екінші дүниежүзілік соғыста Жапонияның жеңілісінен кейін аяқталды. Корея соғысы (1950–1953) және елді Солтүстік Корея мен Оңтүстік Кореяға бөлген Суық соғыс кезеңінде елде тұрақсыздық сақталды. Бұл екі кезең де корейлер үшін азық-түлікпен қамтамасыз етуді шектеулі деңгейде жалғастырды. 1961 жылы жан басына шаққандағы ет тұтыну 3,6 кг құрады, ал 1979 жылы 11 кг-ға жетті. Ет тұтынудың артуы нәтижесінде бульгоги мейрамханалары пайда болды, бұл Оңтүстік Кореяның орта тапқа етті үнемі жеуге мүмкіндік берді. Ет тұтыну өсуін жалғастырып, 1997 жылы 40 кг-ға, ал 1998 жылы балық тұтыну 49,5 кг-ға жетті. Осы жылдар ішінде күріш тұтынуы төмендеді: 1985 жылы бір адамға шаққанда 128 кг болса, 1995 жылы 106 кг-ға, ал 2003 жылы 83 кг-ға дейін азайды. Күріш тұтынуының төмендеуі нан мен лапшаның тұтынуының өсуімен сәйкес келді. 2009 жылы Оңтүстік Корея үкіметі өзінің ас-суын насихаттау мақсатында "Корей ас-суы әлемге" атты 77 миллион долларлық аспаздық дипломатия бағдарламасын іске қосты, содан кейін АҚШ және мұсылман елдерінің нарықтарына бағытталды.

Дәнді дақылдар

Астық корей халқының ең маңызды тағамдарының бірі болған. Кореядағы түрлі мемлекеттердің құрылуына қатысты ертедегі мифтер дәнді дақылдарға байланысты. Мысалы, Жомонг мифінде, ол Гогорё мемлекетін құрғаннан кейін анасы жіберген екі көгершіден арпа тұқымын алған. Тағы бір мифте Джеджу аралының үш құдайы Тамнаның үш ханшайымына үйленуі керек болған; құдайлар бес түрлі дәнді әкелді, олар алғашқы егілген тұқымдар болып, егіс шаруашылығының бастауы болды. Көне заманда арпа мен тары негізгі тағамдар болды. Оларға бидай, сорго және қара бидай қосымша пайдаланылды. Күріш Кореяда жергілікті емес дақыл, және күріш өсірілмей тұрған кезде тары басты дән болған. Күріш Үш Патшалық дәуірінде, әсіресе Оңтүстік жартыаралдағы Силла және Бэкче мемлекеттерінде таңдаулы дәнге айналды. Силлада күріш өте маңызды тауар болғандықтан, оны салық төлеу үшін қолданған. Корей тіліндегі "салық" сөзі күріш өсімдігін білдіретін иероглифтерден құралған. Күрішке деген сүйіспеншілік Жосон дәуірінде күріш өндірісін арттыратын жаңа өсіру әдістері мен сорттар пайда болғанда күшейді. Күріш Кореяға алғаш келгенде қымбат болғандықтан, оны басқа дәндермен араластырып, мөлшерін арттырған; осылайша boribap (арпалы күріш) және kongbap (бұрышпен күріш) сияқты тағамдар әлі де дайындалады. Ақ күріш, яғни қабығынан тазартылған күріш, асүйге енгізілгеннен бері басты дән болып саналады. Күріш пісірудің ең дәстүрлі әдісі – оны sot (솥) немесе musoe sot (무쇠솥) деп аталатын темір қазанға пісіру. Бұл әдіс Горео дәуіріне дейін жетеді, тіпті Силла дәуірінен қазбалардан осындай қазанды табады. Sot қазан бүгінде де бұрынғысынша қолданылады. Күріштен әдеттегі ақ күріштен басқа да көптеген тағамдар жасалады. Оны ұнға айналдырып, екі жүзден астам түрлі tteok (көкөніс) пісіреді. Сондай-ақ, оны juk (қайнатылған күріш) немесе mieum (каша) етіп пісіріп, басқа дәндермен, етпен немесе теңіз өнімдерімен араластырады. Кореялықтар сонымен қатар сүзгіленген және сүзгіленбеген күріш шараптарын да шығарады. Астықтан ғасырлар бойы misu және misu garu сусындары жасалады, олар астық ұнтағынан дайындалып, тамаққа қосымша пайдаланылады.

Жемістер

Корея түбегінде әртүрлі қоңыржай климат аймақтары бар, осының арқасында көптеген егістік және жабайы жеміс түрлері өседі. Жазда және күзде Азия алмаларының көптеген сорттары, алмалар, қарбыздар, жидектер және басқа да өнімдер жиналады.

Жаңғақтар

Археологиялық қазбаларда табылған ең көне сақталған дәнді дақылдарға сәйкес, бақшалы өсімдіктер Корея тарихы мен асүйінде маңызды рөл атқарған. Оңтүстік Кёнсан провинциясының Чинжу қаласындағы Окбанг ескерткішіндегі қазба жұмыстары б.з.б. 1000-900 жылдар шамасында сояның тағамдық дақыл ретінде өсірілгенін көрсетеді. Бүгінде соядан тофу (дубу) жасалады, ал соя өскіндері (конгнамул) көкөніс ретінде қуырылады, ал тұтас соя бұршақтары дәмделіп, гарнир ретінде беріледі. Одан конггуксу деп аталатын лапшаның негізі ретінде қолданылатын соя сүті де жасалады. Соя сүтін өндірудің қосалқы өнімі – биджи немесе конг биджи, ол қайнатпалар мен ботқаларды коюлату үшін пайдаланылады. Соя бұршағы конгбапқа қосылатын бірнеше түрлі бұршақ пен дәнді дақылдардың құрамына кіруі мүмкін, сонымен қатар, соя пастасы, доенжаң және чеонггукжаң, ганжаң соя соусы, чили пастасы (гочужаң) және тағы басқалар сияқты ашытылған дәмдеуіштерді (жаң) жасаудағы негізгі ингредиент болып табылады. Нокду (бұршақ) корей асүйінде кеңінен қолданылады. Сукчу намуль (бұршақ өскіндері) көбінесе ысталған және кунжут майы, сарымсақ және тұзбен қуырылған түрде гарнир ретінде ұсынылады. Ұнтақталған нокдудан нокдужук деп аталатын ботқа жасалады, ол қоректік толықтыру және ас қорытуға көмектесу үшін, әсіресе ауру жандарға беріледі. Танымал жеңіл тағам – биндаетток (бұршақ кәмпірі) ұнтақталған нокду мен жаңа сукчу намульдан жасалады. Ұнтақталған нокдудан алынған крахмалдан мөлдір данмён (көпірша лапша) жасалады. Данмён жапчха (салат тәрізді тағам) мен сунде (қан шұжығы) үшін негізгі ингредиент, ал сорпалар мен қайнатпалар үшін қосалқы ингредиент болып табылады. Крахмалдан нокдумук және хвангпомук сияқты желе тәрізді тағамдар да жасауға болады. Мұқтардың дәмсіздігіне байланысты, олар соя соусы, кунжут майы және кептірілген теңіз шөптері немесе тангпхёнчха сияқты басқа дәмдеуіштермен дәмделіп беріледі. Азуки бұршағының өсірілуі ежелгі дәуірге дейін барып жетеді, Солтүстік Хамгён провинциясының Хёрион қаласындағы Одонгридегі қазбалар Мумун кезеңіне (шамамен б.з.б. 1500-300 жылдар) жатқызылады. Азуки бұршағын көбінесе патапп ретінде жейді, ол бұршақ қосылған күріш табасы, немесе тток (күріш пирогы) мен нанға салынатын толтырғыш ретінде қолданылады. Азуки бұршағынан жасалған пачжук деп аталатын ботқа қыс айларында жиі жейді. 22 желтоқсанда тойланатын корей халқының дәстүрлі мерекесі – Донджиналда корейлер донжи пачжук жейді, оның құрамында саэальсим (кілегейлі күріш ұнынан жасалған шарлар) болады. Ескі корей дәстүрінде пачжукқа зұлым рухтарды қуу қабілеті бар деп сенген.

Дәмдеуіштер мен дәмдеуіштер

Дәмдеуіштер ашытылған және ашылмаған түрлерге бөлінеді. Ашытылған дәмдеуіштерге ганжанг, доэнжанг, гочужанг және сірке суы кіреді. Ашылмаған дәмдеуіштер немесе дәмдеуіштерге қызыл бұрыш, қара бұрыш, кордифолия, горчица, чинесис, сарымсақ, пияз, имбирь, шалқан және көк пияз жатады.

Гочужан

Гочужан туралы көптеген жазбаларда айтылған. Олардың кейбіреулері – Манги Йорам, Үш мемлекет, Нонггавольрёнга, Гиджаежапги және Хянгяк Джипсонгбанг. Чосон дәуірінде, шамамен 1433 жылы жазылған Хянгяк Джипсонгбанг гочужанды ең алғашқы кезде еске алған жазбалардың бірі болып табылады. Гочужан – бұл ашытылған бұршақ пастасы, оған қызыл бұрыш ұнтағы, соя ұнтағы және күріш ұны қосылып, дәмді әрі ащы паста жасалады. Оны көбінесе көптеген тағамдарға қосуға болады. Гочужанды дәмдеуіш ретінде, ал кейде соустың ішіне мақтап салуға да болады. Көптеген түрлері ашытылған бұршақ пастасы – джангтан шыққан. Олардың ішінде доэнжанг (соя және тұзды су), канжанг (соя, су және тұз), чогочужанг (гочужан және сірке су) және джотгал (басқа джангтар мен теңіз өнімдерінің қоспасы) бар. Қызанақ, сәбіз, капуста сияқты көкөністерді гочужанға мақтап жеуге болады. Гочужан шошқа және сиыр еті сияқты корей барбекюіне жиі қосылатын дәмдеуіш. Гочужанмен бірге танымал тағамның бірі – бибимбап. Бибимбапқа күріш, шпинат, редис, бұршақ өскіндері кіреді. Кейде бибимбапқа ет қосылады. Тағы бір танымал тағам, оған гочужан қосылады – ттеокбоки. Гио дәуірінде гочужанның суық тиген немесе шаршаған адамдарды қайта жандандырады деп сенген. Сонымен қатар, кейбір зерттеулер қызыл бұрыштың семіздікке және қант диабетіне қарсы күресе алатынын көрсеткен. Гочужанды көптеген тағамдарға қосу арқылы әр тамаққа қосымша қоректік құндылық қосуға болады.

Ет

Көне Кореяда еттің көп бөлігі аң аулау және балық аулау арқылы алынған болуы мүмкін. Көне жазбалар Үш патшалық дәуірінде мал өсірудің кішкентай көлемде басталғанын көрсетеді. Осы кезеңде ет қуырылып немесе сорпалар мен қайнатпаларда желінген. Океанға жақын тұрғандар диетасын көбірек балықпен толықтыра алса, ішкі аймақтарда тұрғандардың диетасында ет көп болған.

Сиыр еті

Сиыр еті – Кореяда маңызды мәдени рөл атқаратын ең бағалы ет. Бүгінде сиыр етін әртүрлі тәсілдермен дайындайды, оның ішінде қуыру, грильдеу (гуи) немесе сорпаға қайнату бар. Сиыр етін құрғатып, теңіз өнімдері сияқты "по" түріне, яғни "юкпо" деп аталатын өнімге айналдыруға болады. Малдар бағалы жұмысшы малдар болған, көбінесе оларды адам қызметшілерімен теңестіріп, кейде отбасының бір мүшесі деп санаған. Ай күнтізбесі бойынша Жаңа жылдың алғашқы "сиыр" күні малға арналған мереке болып есептелген. Малдың маңыздылығы корейлердің көп мөлшерде сиыр еті жегенін көрсете бермейді, себебі малдар жұмыс істеу үшін бағаланды және оларды сою егістіктің өңделуін қиындататын. Осы себепті шошқа еті мен теңіз өнімдері көбірек тұтынылған. Корё дәуірінде буддалық билеуші топ сиыр етін жеуге тыйым салған. 13 ғасырда моңғолдар сиыр етіне қойылған тыйымды алып тастап, сиыр шаруашылығын дамытуға көмектескен. Бұл өндіріс Жосон дәуірінде де жалғасты, онда үкімет сиыр етінің мөлшерін де, сапасын да арттыруға ынталандырды. Тек 20 ғасырдың соңында ғана сиыр еті күнделікті тамаққа айналды.

Тауық

Тауық корей тарихында маңызды ақуыз ретінде үлкен рөл атқарған, мұны көптеген аңыздар дәлелдейді. Бір аңыз Кёнджу Ким әулетінің негізін қалаушы Ким Алджидің дүниеге келуі ақ тауықтың дауысымен хабарланғанын айтады. Рудың негізін қалаушының тууы әрдайым керемет қасиеттері бар жануар арқылы жарияланғандықтан, бұл аңыз корей мәдениетінде тауықтың маңыздылығын көрсетеді. Тауық көбінесе көкөністермен бірге қуырылып немесе тұздықталған күйінде, сондай-ақ сорпада беріледі. Корей асханасында тауықтың барлық бөліктері қолданылады, оның ішінде қара бауыр, бауыр және аяқтары да бар. Жас тауықтарды женьшен және басқа да ингредиенттермен бірге қайнатып, жаз айларында ыстыққа қарсы ішу үшін емдік сорпа дайындайды, оны самгетхан деп атайды. Тауықтың аяқтары, дакбал (닭발) деп аталатын, көбінесе қуырылып, ыстық және дәмді гочужанг негізіндегі соусқа малып, анжу немесе ішімдіктерге, әсіресе соджуға қосымша тағам ретінде ұсынылады.

Шошқа еті

Кореяда шошқа еті де маңызды құрлықтағы ақуыз көзі болып табылады. Жазбаларда көрсетілгендей, шошқа еті ежелгі заманнан бері корей тағамдарының бөлігі болған, сиыр еті сияқты. Шошқа етін жегенде, қытай қызыл гүлі (дораджи, 도라지) және лотос тамыры (yeonn ppuri, 연뿌리) сияқты бірқатар тағамдардан аулақ болу қабылданған, себебі осы комбинациялар диареяны тудыруы мүмкін деп есептелген. Корей асүйінде шошқаның барлық бөлігі қолданылады, оның ішінде басы, ішегі, бауыры, бүйрегі және басқа да ішкі органдары. Кореялықтар осы бөліктерді буда, қайнату, сөндіру және ыстап пісіру сияқты әртүрлі әдістермен дайындайды. Кореялықтар әсіресе самгёпсаль (삼겹살, 三) деп аталатын шошқаның қабырғасын жақсы көреді. Тұщы және тұзды су балықтары да танымал, олар шикі, қуырылған, қайнатылған, кептірілген немесе сорпа мен қайнатпаларға қосылады. Көбінесе қуырылатын балықтарға скумбрия, шашты, құмшаң және Тынық мұхитының герингі жатады. Кішкентай балықтар, креветкалар, кальмарлар, моллюскалар және сансыз теңіз өнімдерін тұздап, джотгал ретінде ашытуға болады. Балықты тұтас немесе филе түрінде банан ретінде де дайындауға болады. Балықты сақтау мерзімін ұзарту және алысқа тасымалдау үшін оны табиғи түрде кептіру жиі қолданылады. Сары корвина, анчоус (мёолчи) және құмшаң балықтары көбінесе кептіріледі. Моллюскалар әртүрлі дайындамаларда кеңінен қолданылады. Оларды сорпа дайындауға, шогочужанмен (гочужан мен сірке суының қоспасы) шикі жеуге немесе көптеген тағамдардың құрамына қосуға болады. Шикі устрицалар мен басқа да теңіз өнімдерін кимчи дайындау үшін пайдаланып, оның дәмін жақсартады және өзгертеді. Тұздалған шағын креветкалар кейбір кимчи түрлерін дайындау үшін саэуджеот деп аталатын дәмдеуіш ретінде қолданылады. Ірі креветкаларды көбінесе даэха гуи (대하구이) ретінде пісіреді немесе кептіріп, көкөністермен араластырып, күрішпен бірге береді. Корей асүйіндегі моллюскаларға осьминог, сепида және кальмар жатады.

Көкөністер

Корея тағамдарында кең ассортиментте көкөністер қолданылады, олар көбінесе шикі күйінде, салаттарда немесе тұздама түрінде, сондай-ақ түрлі қайнатпалар, қуырылған тағамдар және басқа да ыстық тағамдарда беріледі. Жиі қолданылатын көкөністерге корей редисі, напа капустасы, қияр, картоп, тәтті картоп, шпинат, бұршақ өршіктері, пияз, сарымсақ, перец, теңіз шөптері, кабачок, саңырауқұлақ, лотос тамыры жатады. Бірнеше түрлі жабайы шөптер, жиынтығында chwinamul (мысалы, Aster scaber) деп аталатын, танымал тағам болып табылады, ал басқа да жабайы көкөністер, мысалы, ақжелкен (gosari) немесе корей қоңырау гүлінің тамыры (doraji) да маусымды кезеңде жиналып желінеді. Корея тағамдарындағы дәстүрлі емдік шөптер, мысалы, женьшень, лингжи саңырауқұлағы, вольфберри, Codonopsis pilosula және Angelica sinensis, көбінесе тағам дайындауда ингредиенттер ретінде қолданылады, мысалы, самгьетаңда.

Дәрілік азық-түлік

Дәрілік тағамдар (боянгшик) – емдік мақсатта дайындалып желінетін, әртүрлі арнайы тағамдар, әсіресе ай күнтізбесіндегі ең ыстық 30 күндік кезеңде, яғни самбок уақытында. Ыстық тағамдар ки энергиясын қалпына келтіреді деп сендіреді, сондай-ақ жазғы ыстықтан жоғалған жыныстық және физикалық күшті қайтаруға көмектеседі. Көбінесе желінетін боянгшиктерге женьшень, тауық, қара қой, абалон, шабақ, сазан, сиыр сүйектерінен жасалған сорпа, шошқа бүйректері және ит кіреді.

Ит еті

2024 жылдың қаңтар айында Оңтүстік Корея Ұлттық Ассамблеясы тұтынуға арналған иттерді өсіру мен союға тыйым салатын заңды қабылдады, бұл жастар арасында үлкен қолдау таппаған ит етін жеу дәстүрін аяқтады. Бүгінде Оңтүстік Кореяда ит еті бұрынғыдан гөрі аз танымал, көбінесе оны тамақ ретінде емес, денсаулықты нығайту үшін қолданылатын дәрi ретiнде қарастырады, әсіресе иттерді үй жануарлары мен көмекші жануарлар ретінде қарастыратын жас ұрпақтар арасында. Дегенмен, ит етін тұтыну тарихы ежелгі заманға дейін жетеді. Оңтүстік Кёнсан провинциясының Чханнёң қаласындағы неолиттік елді мекеннен ит сүйектері қазылып алынған. ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұралар тізіміне енген, 4-ші ғасырға жататын Оңтүстік Хванхэ провинциясындағы Когурё қабір кешеніндегі қабырға суреті қоймада сойылған итті бейнелейді. Кореялықтар итке қатысты қытай тіліндегі терминдерді ("견; 犬", үй жануарлары, жабайы иттер және қасқырларды білдіреді) "구; 狗" (ит етін білдіретін) қытай тіліндегі терминінен ажыратады. "Хвангу" "Бэкгу" (ақ ит) және "Хёкгу" (қара ит) -дан гөрі тұтынуға арналған ет ретінде жақсырақ саналады. 1816 жылы Жосон әулетінің көрнекті саясаткері және ғалымы Чонг Як Ённың ұлы Чонг Хак Ю "Нонгга Вольрёнгга" (농가월령가) атты өлең жазды. Бұл өлең корей халқының фольклорының маңызды көзі болып табылады және жылдың әр айында корей шаруа отбасыларының күнделікті өмірін сипаттайды. Тамыз айының сипаттамасында өлеңде үйленген әйелдің туған ата-анасына қайнатылған ит еті, тоқша және күріш шарабымен барып, сол кездегі ит етінің танымалдылығын көрсеткені айтылады (Ан, 2000; Со, 2002). 1849 жылы корей ғалымы Хонг Сок Мо жазған "Донггук Сесиги" (동국세시기) кітабында Босинтаң рецептісі, оған қайнатылған ит, көк пияз және қызыл бұрыш ұнтағы кіреді. 2006 жылы жүргізілген сауалнамаға сәйкес, Оңтүстік Кореяда ит еті ең көп желінетін еттердің төртіншісі болған. 2019 жылы кореялықтардың көпшілігі (71,9%) ит етін жемейтінін мәлімдеді.

Самгьетанг (삼계탕) - Гинсенг тауық шұбыры

Самгьетаң – бұл тауық пен женьшеннен жасалған сорпа, дәстүрлі түрде жаздың ең ыстық күндері – Бокнал (복날) күндері ішіледі. Кореялықтардың ыстық ауа райында ыстық тамақ жеу салты бар, ол Iyeolchiyeol (이열치열) деп аталады, яғни «жылуды жылумен жеңу». Сондықтан Самгьетаң – корейлердің ең сүйікті қуаттандыратын тағамы, және оны Кореядағы ең ыстық күндер саналатын самбок (삼복) күндері – Чобок (초복), Джунгбок (중복) және Малбок (말복) күндері жеу жиі кездеседі. «Донги Богам» (кор. 동의보감, қыт. 東醫寶鑑, Корея медицинасының нұсқауы, 1613 ж.) кітабында айтылғандай, «сары қауырсынды тоқпан тауықтың етін жеу артық шөлдеу мен зәр шығаруды бақылайды, бес мүшені жандандырады, ян энергиясын арттырады және кіші ішекті жылытады. Женьшень бес мүшені толықтырады, рух пен жанды нығайтады, және денедегі жетіспейтін және әлсіз нәрсені толтырады».

Ол дайын радис кимчиі, капуста кимчиі, тауық қарабаты, жаңа барыс бұрыштары және женьшен шарабымен (инсамджу ин삼주) беріледі. Әдетте, алты айлық, жұмыртқалауды бастамаған тауық пайдаланылады. Жас тауықтан жасалған сорпа, юккедян (кор. 육개장, дәмді сиыр етінен жасалған сорпа) қосылып, 20-ғасырдың басында (복날) «Канникулярлық күндер» ас мәдениетінің бір бөлігі ретінде енгізілді. Алғашқыда самгьетаң гиесамтаң деп аталған, бірақ Кореяда және шетелде женьшеннің танымалдылығы артқандықтан аты өзгерді. Сондай-ақ, женьшен супаның негізгі құрамы болғандықтан, корейлер атының алғашқы екі буынын кері ауыстырып, женьшенді алға шығарды.

Кореялық дәстүрлі тамақтанудың денсаулыққа әсері (хансик)

Кореялықтардың дәстүрлі тамақтануы немесе хансик көбінесе рухани және физикалық денсаулықпен байланысты. Қазіргі корей халқының тамақтануы батыстық үлгіге көшіп, дәстүрлі емес тағамдар басым болғанымен, көптеген адамдар хансиктің емдік қасиеттеріне сенеді. Көкөністер мен ашытылған тағамдар әлемдік денсаулықты сақтаудың маңызды бөлігі, ал хансикте көптеген көкөніс тағамдары мен ашытылған өнімдер бар. Хансиктің негізгі тамақтаныу үлгісі – үш шұбат, кимчи және көп дәнді күріштен тұратын «чеопбансан». Соя пастасы доэнджан шұпаларда, ал қызыл бұрыш пастасы гочужан кимчиде қолданылады, бұл осы тағамдардың пайдалы қасиеттерін арттырады. Белгілі бір тағамдарды жазғы ыстыққа немесе қысқы суыққа қарсы тұру, аурудан кейін күш жинау немесе жалпы денсаулықты жақсарту үшін жейді. Корея түбегінің солтүстігінен шыққан салқын лапша – нэнмён, қазір Оңтүстік Кореяда және әлемнің көптеген елдерінде, әсіресе жаз айларында танымал. Сол сияқты, женьшеньмен пісірілген тауық сорпасы – самгьетан, жазда ыстықтан сақтануға және күш-қуатты қалпына келтіруге көмектеседі. Дәстүрлі корей тамақтануы семіздік және метаболикалық синдром сияқты денсаулық мәселелерінің қаупін азайтуға, сондай-ақ дене салмағының индексін (БМИ), дене майының пайызын және төмен тығыздықты липопротеин (ЛДЛ) холестеринін деңгейін төмендетуге мүмкіндік береді. Кимчи және доэнджан сияқты ашытылған тағамдарда иммунитетті күшейтетін және астма, атопиялық дерматит сияқты аллергиялық аурулардың жиілігі мен ауырлығын азайтатын пробиотиктер бар. Бұл сонымен қатар жүрек-қан тамырлары және гипертония, қант диабеті сияқты созылмалы метаболикалық аурулардың қаупін төмендетуге көмектеседі. Кимчидегі пробиотиктер Lactobacillus, Leuconostoc және Weissella тұқымдастарының түрлерін қамтиды, олар қабынуға қарсы әсерге және ішек денсаулығын жақсарту сияқты пайдалы қасиеттерге ие. Напа капустасы көп мөлшерде тұзбен дайындалады, ал тұздың шамамен 20% кимчиден түседі. Кейбір зерттеулерде кимчиді жиі немесе көп мөлшерде тұтыну асқазан рагының қаупін арттыратыны анықталды. Басқа тұздалған тағамдар сияқты, кимчиді де шамамен тұтыну денсаулыққа пайдалы. Корейлер қытай дәстүріндегі «Як Сик Донг Вон» (약식동원, 藥食同源) идеясына сенеді. Тамақ – денсаулыққа қол жеткізудің бірінші қадамы, ал тамақ денсаулықты жақсартпаса ғана медициналық көмекке жүгіну керек. Жастардың тамақтану әдеттері батыстық үлгіге көшкенімен, хансик ежелден бері корей мәдениетінің маңызды бөлігі болып табылады. Қазіргі ғылым мен дәстүрлі корей тамақтануының үйлесімділігі «Як Сик Донг Вон» концепциясын одан әрі нығайтады.

Тағамдар

Кореялық тағамдарды негізінен "негізгі тағамдар" (주식), "қосалқы тағамдар" (부식) және "десерт" (후식) топтарына бөлуге болады. Негізгі тағамдар бап (дастарқандағы күріш), джук (қайнатылған дән) және гуксу (лапша) сияқты дәнді дақылдардан жасалады. Көптеген корей банчандары дәм беру және сақтау үшін ашыту процесіне тәуелді, нәтижесінде ащы, тұзды және дәмді татымды береді. Кейбір аймақтар нақты тағамдармен тығыз байланысты (мысалы, Чонжу қаласы – бибимбаппен) өнділу орны немесе танымал аймақтық түрі ретінде. Ресторандар көбінесе осы танымал атауларды өздерінің таңбаларында немесе мәзірлерінде пайдаланады (мысалы, "Сувон гальби").

Кимчи

Кимчи – көбінесе ашытылған көкөніс тағамдары, әдетте напа кәбізі, корей қызылшасы немесе кейде қиярдан дайындалады. Негізгі 4 түрлі шикізат бар: дәмдеуіштер, татымдық заттар және басқа қосымша материалдар. Қызыл және қара бұрыш, корица, сарымсақ, имбирь, пияз және горчица – дәмдеуіштердің мысалдары. Оның сансыз түрлері бар, олар аймақтық ерекшеліктерге ие, және ол гарнир ретінде немесе сорпалар мен күріш тағамдарына қосылып дайындалады. 15 ғасырдың соңында корей халқының кимчи құмыраларын бүкіл қыс бойы сақтау үшін жерге көму салты болған, себебі ашытылған тағамдар бірнеше жыл сақталуы мүмкін. Бұл өнімдер дәстүрлі корей саз ыдысы – джангдокдаеде сақталған, бірақ тоңазытқыштардың, арнайы кимчиге арналған тоңазытқыштардың және өндірістік кимчидің пайда болуымен бұл әдет азайып барады. Кимчи – көкөніс негізді тағам, онда аз калория, аз май және холестерин жоқ. Сонымен қатар, ол әртүрлі витаминдер мен минералдардың бай көзі. Оның құрамында А, В, С және К витаминдері, кальций, темір, фосфор және селен сияқты минералдар бар. Йогурт және басқа ашытылған сүт өнімдерінде кездесетін лактобацилла бактериялары кимчиде де табылады. 2021 жылы корей халқы барлығы 1 965 000 тонна кимчи тұтынды, ал орташа корейлік күніне 88,3 грамм кимчи жеген.

Нюдльдер

Корея тағамдарындағы кеспе немесе кеспе тағамдары корей тілінде гуксу, ал ханча тілінде мён деп аталады. Кореяда кеспе ежелден бері желінген болса да, бидай басқа да дақылдарға қарағанда аз өндірілгендіктен, 1945 жылға дейін бидай кеспесі күнделікті тағамға айналмады. Бидай кеспесі (милгуксу) туған күн, үйлену тойы немесе ырысқа толы жағдайлар үшін арнайы тағам болды, себебі оның ұзын және үздірілмейтін пішіні ұзақ өмір мен берік некеге байланысты бақытты білдіреді деп есептелді. Корея тағамдарына қатысты тарихи құжаттарда еумчонньюдың 193 түрі тіркелген. Еумчоннью келесі санаттарға бөлінеді: шай, хвача (жеміс сусындары), сикхе (тұзды күріш сусындары), сужонггва (персиктің сусындары), тан (탕, қайнатылған су), джан (장, қышқыл дәмі бар ашытылған дәнді шырын), суксу (숙수, шөптерден жасалған сусын), галсу (갈수, жеміс шырынынан және дәстүрлі медицинадан жасалған сусын), бал қосылған су, шырын және сүт – олардың құрамы мен дайындалу әдістеріне қарай. Олардың ішінде шай, хвачае, сикхе және сужонггва әлі де кеңінен танымал және қолданылады, ал қалғандары 20-шы ғасырдың соңына қарай дерлік жоғалып кетті. Корея тағамдарында шай, яки ча, дегеніміз – ыстық немесе салқын қызмет ететін түрлі шөп шайлары. Олар міндетті түрде Camellia sinensis өсімдігінің жапырақтарымен, бүршіктерімен және сабаларымен байланысты емес, олар жемістер (мысалы, юджа ча), гүлдер (мысалы, гукха ча), жапырақтар, тамырлар және дәндер (мысалы, бори ча, хёнми ча) немесе дәстүрлі корей медицинасында қолданылатын шөптер мен заттардан жасалады, мысалы, женшень (инсам ча) және имбирь (саенгганг ча).

Алкогольді сусындар

Соджу ең танымал спирттік сусын болса да, сыра, күріш және жеміс шараптары, Оңтүстік Кореяда өндірілетін басқа да спирттік сусындар мен тәтті күріш сусындары сияқты 100-ден астам түрлі алкогольді сусындар бар. Ең көп сатылатын отандық сыралар (корей тілінде маэкджу) – лагерлер, олар батыс сыраларынан айырмасы күріштен, арпадан емес, пісіріледі. Сондықтан корей сыралары батыс сыраларына қарағанда жеңіл, тәтті және көбіксіз болады. Оңтүстік Корея сыра нарығында Hite және OB екі ірі сыра зауыты басымдық етеді. Taedonggang – 2002 жылдан бері Пхеньян қаласындағы сыра зауытында өндірілетін Солтүстік Корея сырасы. 2002 жылдан кейін микро сыра зауыттары мен барлардың танымалдығы артып келеді. Соджу – бастапқыда дәнді, әсіресе күріштен жасалған, қазір тәтті картоп немесе арпадан дайындалатын мөлдір спирттік сусын. Дәнді соджу сапалырақ деп есептеледі (дәнді және картоп водкасы да осылай). Соджудың спирттік құрамы шамамен 22%, ол студенттердің, көп ішетін бизнесмендердің және жұмысшы табының сүйікті сусындары. Якжу – күріштен ашытылған тазартылған спирттік сусын, ең танымал түрі – чхёнджу. Такжу – дәнді дақылдардан жасалған қалың, тазартылмаған спирттік сусын. Ең танымал – макгеолли, дәстүрлі түрде фермерлер ішетін ақ, сүтті күріш шарабы. Корея тағамында күріш шараптарынан басқа, түрлі жеміс және шөп шараптары да бар. Акация, маэсил өрігі, қытай квинсі, шие, қарағай және анор ең танымал. Маджуанг шарабы (корей жүзімінің француз немесе американдық шараптармен қосылған шарабы) және женьшенге негізделген шараптар да қолжетімді.

Сәкендер

Дәстүрлі күріш торттары, ттеок және корей кондитерлік өнімдері хангава мерекелер мен тойларда желінеді. Ттеок – ұнтақталған күріштен (ме떡, metteok), ұнтақталған клейлі күріштен (찰떡, chaltteok) немесе ұнтақталмаған, тұтас қалған клейлі күріштен жасалған күріш торттарының барлық түрлерін білдіреді. Ол ішіне қантталған мунг бұршақ пастасымен, қызыл бұршақ пастасымен, қызыл бұршақ пюресімен, жүзіммен, кунжут тұқымымен, тәтті тырнақалқанмен, бұршақпен, жужабпен, қарағай жаңғағымен немесе балмен толтырылады. Ттеок көбінесе десерт немесе шағын тағам ретінде беріледі. Соңпхён – Чүсокта ұсынылатын ттеок. Ішіне бал немесе тәттіленген кунжут, немесе қара бұршақ сияқты жұмсақ тәтті заттар салынады. Булау кезінде дәм беру үшін қарағай инелері қолданылуы мүмкін. Яксик – клейлі күріш, қашаған, қарағай жаңғағы, жужаб және басқа да ингредиенттерден жасалған тәтті күріш торт, ал чапсалттеок – тәтті бұршақ пастасымен толтырылған ттеок. Ал хангава – корейдің барлық дәстүрлі кондитерлік өнімдерін қамтитын жалпы термин. Хангаваның құрамына негізінен дән ұны, бал, еот және қант, немесе жеміс және жеуге жарамды тамырлар кіреді. Ханга негізінен юмилгва (қуырылған кондитерлік өнімдер), суксилгва, джонггва, гвапьон, дасик (шайға қосылатын тағамдар) және йотқа бөлінеді. Юмилгва маэджакгва және якгва сияқты қамырдың бөлшектерін қуыру арқылы жасалады. Маеджакгва – бидай ұнынан, өсімдік майынан, қантекеден, имбирь шырынынан, жочхонгтан және қарағай жаңғағынан жасалған сақина тәрізді кондитерлік өнім, ал якгва – сөзбе-сөз "дәрілік кондитерлік өнім", балдан, сусамайдан және бидай ұнынан жасалған гүл тәрізді бисквит. Суксилгва жемістерді, имбирьді немесе жаңғақтарды суға қайнатып, содан кейін қоспаны бастапқы жемістің пішініне немесе басқа пішіндерге келтіреді. Гвапион – қышқыл жемістерді, крахмал мен қантты қайнату арқылы дайындалатын желе тәрізді кондитерлік өнім. Дасик, сөзбе-сөз "шай ішетін тағам" дегенді білдіреді. Жонггва немесе джонгва жемістерді, өсімдік тамырларын және тұқымдарын балға, муллиотқа (물엿, сұйық қант) немесе қантқа қайнату арқылы жасалады. Бұл мармеладқа немесе конфетаға/желеге ұқсас. Йот – буланған күріштен, клейлі күріштен, клейлі талқаннан, жүгеріден, тәтті картоптан немесе аралас дәннен жасалған сұйық немесе қатты түрдегі корейлік дәстүрлі тәтті. Буланған ингредиенттерді аздап ашытып, содан кейін үлкен қазанға (сот) салып ұзақ қайнатады. Югуа (유과) және Якгва (약과) – Чүсок, үйлену тойы немесе алпысыншы жылдық мерекеде (Хвангап 환갑) желінетін дәстүрлі десерттер. Югуа – санжа, ганджонг және бинсагуаның жалпы атауы. Олар шаршы пішіндегі санжа, саусақ пішіндегі ганджонг, тамшы пішіндегі және шаршы пішіндегі бинсагуа болып жіктеледі. Сонымен қатар, бояуларға, төсемдерге және толтыруларға қарай көптеген түрлі атаулар берілген. Сезам тұқымын және мускат жаңғағын қуыру арқылы алынған алма гүлдері, буланған құрғатылған және қуырылған клейлі күріш, майда ұсатылған сезам тұқымымен себан, сеунггеомчо және қарағай жаңғағы ұнтағы қолданылады. Сонымен қатар, олар қызғылт, сары және т.б. түстерге боялады. Өңірге байланысты оны Гваджуль немесе Санжа деп те атайды. Алдымен, жақсы клейлі күрішті суға малып, тұншықтырып, оны ашыту керек, сонда клейлі күріш жабысып қалады. Ашыту мерзімі маусымға байланысты бір аптадан он күнге дейін өзгереді. Ашығаннан кейін оны қолмен ұнтақтап, ұзақ уақыт бойы бумен қайнатып, содан кейін вишнялар пайда болғанға дейін ұрып-соғып, қамыр жасау керек. Санжа – үлкен шаршы пішіндес, ганджонг – саусақтың қалыңдығында, ал қоңырау ганджонг – бас бармақтың мөлшерінде болады. Бинсагуа – қызыл бұршақтың мөлшеріндегі бір бұршақ, оны сіроппен немесе қант сіропымен бірге қосып, төртбұрышты етіп кесіп алады. Майдың артық бөлігін алып тастағаннан кейін бал немесе сіроп себу керек, осы кезде имбирь шырыны қосылады. Имбирь шырыны майлардың қызып кетуін болдырмайды. Оны әртүрлі глютенді бидаймен жабу арқылы аяқталады. Югуа жасау қиын болғандықтан, оны қыста дайындаған дұрыс. Бал немесе сіроп – югуа жасаудың маңызды құрамдас бөлігі, оны ауызға салғанда ыдырайды және ериді. Жосон әулеті кезінде югуа өткізу рәсімінде қолданылған, ал патша отбасында югуаның әртүрлі түрлері қонақасы үстелінің биігіне қойылған. Аристократиялық отбасында күйеу жігіттің қалыңдығына ертіп бару үшін немесе үйлену тойынан келіннің үйіне қайтып келетін қонақтарға донггуримен толы донгжуриді жіберу әдеті болған. Сонымен қатар, Югуа ата-бабаларға арналған ең бағалы тағам ретінде таңдалған, және ай мерекесінде жеуге тиіс тағам. Якгва (약과; 藥菓) – бидай ұнынан, балдан, имбирь шырынынан және күріш шарабынан жасалған десерт. Көне Кореяда оны жоғары топтар сирек жейтін тағам ретінде бағалаған, бүгінде оны шаймен бірге беру қалыпты. Якгва – дәстүрлі және сапалы тағам, тәтті және тұзды дәмі бар. Корей тілінде Як сөзі бал мен сусамайды қамтитын тағамдарды атау үшін қолданылады. Ежелгі заманнан бері жеміс орнына бал мен сусамайды емдеу үшін қолданған, және ол тәттіге айналған. Бүгінгі күнге дейін буржуазиялық топ арасында якгва – тағамсыз болмайтын тағам. Алайда, оны ежелгі замандағыдай қиындықпен дайындамайды және оны нарықта оңай табуға болады. Оны кез келген жерде оңай сатып алып, шағын тағам ретінде ыңғайлы түрде жеуге болады. Якгва буддалық тойларда дамыған және үйлену тойына сыйлық ретінде берілетін маңызды ата-бабалар тағамы болған. Бұл бедел Қытайдан бүкіл елге тарады, Кореоның майлы және балды кондитерлік өнімдері мерекелерде кеңінен танымал болды.

Өңірлік және әртүрлі асханалар

Кореялық аймақтық тағамдар (hangul=향토음식) жергілікті ерекшеліктерімен және корей тағамдарының ерекше стильдерімен сипатталады. Бұл бөліністер осы тағамдар мен аспаздық дәстүрлердің қазіргі заманға дейін сақталған провинциялардың тарихи шекараларын көрсетеді. Корея 1948 жылдан бері екі ұлттық мемлекетке (Солтүстік Корея және Оңтүстік Корея) бөлінгенімен, бұрын Жосон әулетінің әкімшілік аудандарына сәйкес сегіз провинцияға (пальдо) бөлінген. Солтүстік аймақ Хамгёң провинциясы, Пхёнган провинциясы және Хвангаэ провинциясынан тұрады. Орталық аймақ Кёнги провинциясы, Чунчхон провинциясы және Ганвон провинциясын қамтиды. Оңтүстік аймақты Кёнсан провинциясы мен Чёлла провинциясы құрайды. XIX ғасырдың соңына дейін көлік инфрақұрылымы жетілмегендіктен, әр провинция өзінің ерекше талғамы мен тамақ дайындау әдістерін сақтап келген. Географиялық ерекшеліктер климатқа және ауыл шаруашылығының түрлеріне байланысты жергілікті арнайы тағамдарда, сондай-ақ қол жетімді табиғи өнімдерде де көрінеді. Көліктің қазіргі заманғы дамуы және шетелдік тағамдардың енгізілуімен корей аймақтық тағамдары біртіндеп үйлесіп, бірігуге бейімделді. Дегенмен, корей аймақтық тағамдарының көптеген бірегей дәстүрлі тағамдары ұрпақтан ұрпаққа жетіп келді.

Буддистік тағамдар

Корея ғибадатханалық тағамы Кореяның буддалық ғибадатханаларында пайда болған. Буддизм Кореяға енгізілгеннен бері буддалық дәстүрлер корей тағамына да зор әсер етті. Силла дәуірінде (б.з.д. 57 – 935 ж.) халбап (찰밥, пісірілген жабысқақ күріш), яггва (қуырылған десерт) және юмилгва (қуырылған және көпірген күріштен жасалған тағам) буддалық құрбандыққа арналған және корейдің дәстүрлі тәттілері – хангваның түрлеріне айналды. Горё әулеті кезінде санчжу ссам (жапыраққа оралған тағам), яксик және якгва дамыды, кейін Қытай және басқа елдерге тарады. Жосон әулеті тұсында Кореяда буддалық тағамдар аймақтар мен ғибадатханалар бойынша қалыптасты. Ал патша сарайының тағамы корей ғибадатханалық тағамымен тығыз байланысты. Бұрын патшаның тағамын дайындаған Сураған (수라간; патшалық асхана) қызметкерлері – санггун, еңбек еткеннен кейін патша сарайын тастап кетуге міндетті болды. Сондықтан көптегендері будда ғибадатханаларына келіп, монах атанды. Осының нәтижесінде патшалық асхананың тағам дайындау техникалары мен рецепттері буддалық тағамға енгізілді.

Вегетариандық тағамдар

Кореядағы вегетариандық тағамдар Корея мәдениетіне Горё династиясынан бастап әсер еткен буддалық дәстүрлермен байланысты болуы мүмкін. Кореяда жүздеген вегетариандық мейрамханалар бар, бірақ тарихи тұрғыдан олар туристерге беймәлім жергілікті мейрамханалар болған. Көбінесе буфет түрінде ұсынылады, онда суық тағамдар, вегетариандық кимчи және тофу басты орынды иеленеді. Бибимбап – кең таралған вегандық тағам. Менюлер маусымдарға қарай өзгеріп отырады. Алкоголі алынған шарап пен құнды шайлар да ұсынылады. Кореялық шай ішу рәсімі барлық вегетариандықтар мен вегандарға қолайлы, және оның бастауы буддалық ықпалдармен байланысты. Барлық тағамды тот баспайтын болаттан жасалған сопақша таяқшалар мен sujeo деп аталатын ұзын сапты, кеңеу қасықтардың жиынтығымен жейді.

Салтанатты тамақ

Конфуций мәдениетіне негізделген корей отбасылық рәсімдерінің дәстүрлерінде тағам маңызды рөл атқарады. Гван Хон Санг Дже (관혼상제; 冠婚喪祭) – жастыққа толғандық, үйлену, жаназа және аталарға құрбан шалу рәсімдерінен тұратын төрт маңызды отбасылық рәсім, олар ерекше құрметпен қаралып, дамытылған және бүгінгі күнге дейін корей өміріне әсер етеді. Кореядағы рәсімдік тағамдар әртүрлі аймақтар мен мәдениеттерде өз ерекшеліктерін көрсетіп дамыған. Мысалы, жесса деп аталатын аталарға арналған құрбан шалу рәсімдері көбінесе ата-бабаның қайтыс болған күнінің жылдығында өткізіледі. Рәсімге арналған тағамдарға күріш, спирттік ішімдік (мөлдір спирт), сорпа, сірке су және соя соусы (бірінші қатар) кіреді. Әртүрлі еттер, түрлі күріш нандары және балық (екінші қатар) дайындалады. Ет пен балықты орналастырғанда, басыңыз шығысқа (оңға) қаратылғанын қамтамасыз етіңіз. Сондай-ақ, ет сол жаққа, ал балық оң жаққа қойылады; үш түрлі ыстық сорпа дайындалады: ет сорпасы, сиыр етінен жасалған сорпа, балық сорпасы (үшінші қатар); кептірілген тағамдар, қызыл бұрыш ұнтағы қолданылмаған ашытылған көкөністер, тәтті күріштен жасалған сусын (төртінші қатар); және түрлі жемістер. Қызыл жемістер шығысқа, ал ақ жемістер батысқа қойылады (бесінші қатар).

Көше тамағы

Оңтүстік Кореяда арзан тамақты күндіз pojangmacha, көше арбаларынан сатып алуға болады, онда клиенттер арбаның жанында тұрып тамақтана алады немесе тамағын оратып үйге әкете алады. Түнде pojangmacha (포장마차) азық-түлік, сусындар және алкогольдік сусындар сататын шағын шатырларға айналады. Маусымдық көше тағамдарына күз бен қыста желетін хоттек пен бунгэоппанг жатады. Гимбап (김밥) және ттокпокки (떡볶이) де өте танымал көше тағамдары. Адамдар сондай-ақ ттокпоккимен бірге танымал болған сундэ (순대), твигим (튀김) және омук (오뎅/어묵) тағамдарын жеуді ұнатады. Сонымен қатар, қыста гьеран ппан (계란빵) және хоппан (호빵) да дәмді. Даккоччи (닭꼬치) – Кореяда тауық етіне түрлі соустар қосылған танымал тағам. Бөндеги (번데기) және далгона/ппопги (뽑기) – көптеген адамдар бала кезінен бері ұнатып жеген көше тағамдарының екі мысалы.

Тамақ ішу

Кореядағы тамақтану әдептілігі Жосон кезеңіндегі Конфуций философиясына қатысты. 1775 жылы И Дөкму (이덕무; 李德懋) жазған «Сасоджеол» (士小節, Ғалым отбасыларының қарапайым әдептілігі) сияқты нұсқаулықтар сол дәуірдегі тамақтану әдептілігін түсіндіреді. Ұсыныстардың арасында: «Егер сіз семіз сиыр, ешкі, шошқа немесе тауық көрсеңіз, оны сою, пісіру немесе жеу туралы дереу айтпаңыз», «басқалармен бірге тамақтанған кезде, жаман иіс немесе лас нәрселер туралы сөз қоздырмаңыз, мысалы, ісінген жаралар немесе диарея туралы».

Кореяда, қытай және жапон тағамдары сияқты басқа Шығыс Азия тағамдарынан өзгеше, күріш немесе сорпа ыдысын жегенде үстелден көтермейді. Бұл себебі әрбір тамақтанатын адамға «сужо» деп аталатын таяқшалармен бірге металл қасық беріледі. Күріш пен сорпаны қасықпен жеу қалыпты жағдай. Ортақ ыдыстарды бөліскендегі әдептілік ережелері де бар. Атап айтқанда, ыдыстардың ішіндегілерді таңдап алып, қалғанын қалдыруға болмайды, сондай-ақ қасық таза болуы керек, себебі көбінесе тамақтанатын адамдар қасықтарын үстелдегі ортақ ыдысқа салады. Тамақтанғаннан кейін тіс тазартқыш қолданғанда ауызды жабу қажет.

Патшалық сарай асханасы

Патша сарайының тағамдары, ежелгі дәуірде gungjung eumsik деп аталатын, Корея түбегінің бұрынғы билеушілерінің сәнділігін көрсетеді. Бұл мән-жай Silla патшалығындағы мысалдарда айқын көрінеді, онда адам жасаған көл (Анапжи көлі, Гьёнджуда орналасқан) бірнеше павильондар мен залдармен құрылды, олар тек сәнді банкеттер үшін ғана пайдаланылды, ал Посеокжонг атты көктем суарнасы, өлеңдер жазғанда шарап тостағандарын суға жіберу үшін жасалды. Корея түбегіндегі патшалықтар мен көрші елдердің аймақтық ерекшеліктерін көрсететін асхана, әр аймақтың өнімдерін пайдаланды. Патшалық әулеттеріне ең жақсы жергілікті тағамдар мен деликатестар сарайға жеткізілді. Жосон кезеңінен бұрынғы банкеттер туралы мәліметтер болғанымен, олардың көпшілігі тағамдардың алуан түрлілігін көрсетеді, бірақ нақты қандай тағамдар ұсынылғанын көрсетпейді. Патша отбасы үшін дайындалған тағамдар қарапайым халықтың тағамдары сияқты маусымға байланысты болмады, керісінше, күн сайын айтарлықтай өзгерді. Әрбір сегіз провинциядан патша сарайына ай сайын губернаторлар әкелген өнімдер жіберілді, бұл аспазшыларға патшалық тағамдарға арналған кең ассортименттік ингредиенттерді пайдалануға мүмкіндік берді. Жосон дәуірінде тамаққа маңыз берілді. Алты министрлікте (Юкджо, 육조) патша сарайындағы тағам мен сусынды сатып алу және тұтынуға қатысты барлық мәселелерге жауапты лауазымдар құрылды. Персонал кеңесінде (Иджо, 이조) патша отбасына күріш алу үшін арнайы лауазымдар болды. Құқықтар кеңесі (Ейжо) ата-бабаларға арналған тағамдарды дайындау, шараптар мен басқа сусындарды, сондай-ақ емдік тағамдарды қамтамасыз етуге жауапты болды. Сарайда жүздеген құлдар мен әйелдер жұмыс істеді, олардың міндеттеріне тофу, арақ, шай және ттеok (құймақ) жасау кірді. Әйелдер патша сарайының аспаздары болды және қарапайым немесе төмен отбасылардан шыққан. Бұл әйелдер арнайы дағдыларға немесе "бюроларға" бөлінді, мысалы, арнайы тағам бюросы (Saenggwa bang, 생과방) немесе тамақ пісіру бюросы (Soju bang, 소주방). Қажет болған жағдайда, үлкен банкеттер кезінде оларға сарайдан тыс ер адамдар көмектескен болуы мүмкін. Жосон дәуірінде патша сарайында күніне бес рет тамақтанды, және бұл үлгі ежелгі заманнан бері сақталғанын мәліметтер көрсетеді. Бұл тамақтың үш бөлігі толыққанды болды, ал түстен кейінгі және кешкі ас жеңіл болды. Бірінші тағам – мюмсанг (미음상) – күн шығумен ұсынылды және патша мен патшайым шөптік дәрілер қабылдамайтын күндері ғана берілді. Тағамға бауызды қамыр (juk, 죽) кірді, оның құрамында бауырсақ (jeonbokjuk), ақ күріш (huinjuk), саңырауқұлақтар (beoseotjuk), қарағай жаңғағы (jatjuk) және кунжут (kkaejuk) болды. Бұған қоса, кимчи, набак кимчи, устрица, соя соусы және басқа да қосымша тағамдар берілді. Бұл қамыр патша мен патшайымға күні бойы күш-қуат сыйлайды деп есептелді. Сура (수라) – күнің негізгі тағамдары. Таңертеңгі ас сағат онда, ал кешкі ас кешкі сағат алты мен жеті арасында ұсынылды. Үш үстелдің жиынтығы (сурасанг, 수라상) әдетте екі түрлі күріш, екі түрлі сорпа, екі түрлі қайнатылма (jjigae), бір порция джим (еттен жасалған қайнатылма), бір порция джеонгол (ет пен көкөністерден жасалған кастрюль), үш түрлі кимчи, үш түрлі жаң (장) және он екі қосымша тағамнан – 12 чеоптан (12첩) тұрды. Тамақ ішуге арналған бөлме – сураган (수라간) –да патша шығысқа, ал патшайым батысқа қарай отырды. Әрқайсысының өз үстелдері болды және оларға үш сарай қызметшісі әйелдер – сура санггун (수라상궁) – қызмет көрсетті. Олар ыдыс-аяқтардың уланбағанын тексеріп, содан кейін ыдыс-аяқтарды ашып, патша мен патшайымға тағам ұсынды. Банкеттер (궁중 연회 음식) Корея Корольдік сарайында арнайы жағдайларда өткізілді. Оларға патша отбасының мүшелерінің туған күндері, некелер және ұлттық мерекелер, соның ішінде Даеборум, Дано, Чусеок және Донгжи кірді. Банкет тағамдары әр адамның дәрежесіне қарай жеке үстелдерде ұсынылды. Әдетте банкет тағамдары он түрлі тағамнан тұрды. Негізгі тағамдар маусымдық өнімдер негізінде дайындалды. Банкеттің негізгі тағамдары: синсеолло, джон, хваянг-джок, хонгапчо, ненгмюн және мульгимчи.