Кіріспе
Уэльстің ең ертедегі прозалық әңгімелері – «Мабиногион» Уэльстің ең ертедегі прозалық әңгімелері болып табылады және Британия жырларына жатады. Бұл әңгімелер 12-13 ғасырларда Орта ғасырлық Уэльс тілінде, бұрынғы ауызша дәстүрлерден жинақталған. Шамамен 1350–1410 жылдар аралығында жасалған екі негізгі қолжазба және бірнеше ертерек үзінділер сақталған. «Мабиногион» деген атау драма, философия, романтика, трагедия, фантастика және юморды ұсынатын әртүрлі типтегі он бір прозалық әңгіме жинағын қамтиды, олар уақыт өте келе әртүрлі баяндаушылармен жасалған. Мұнда классикалық батырлар іздестіруі «Кулхвич пен Ольвен» бар; «Ллудд пен Ллефелисте» алыс заманның көріністерімен толыққан тарихи аңыз бар; ал басқа да әңгімелер Артур патшасын кейінгі танымал нұсқалардан өзгеше бейнелейді. «Мабиногидің» төрт тармағының күрделілігі оны бір категорияға жатқызуды қиындатады. Бұл әңгімелер соншалықты әртүрлі, тіпті олардың нағыз жинақ емес екені де айтылады. 18 ғасырдан 1970 жылдарға дейінгі ғалымдар бұл әңгімелерді христиандыққа дейінгі кельт мифологиясының фрагменттері немесе халықаралық фольклор ретінде қарастырған. Әрине, христиандыққа дейінгі кельт мифологиясы мен фольклорының элементтері бар; алайда, 1970 жылдан бері әңгімелердің тұтастығын түсіну дамыды, олардың сюжеттік құрылымы, кейіпкерлер бейнесі және тілдік ерекшеліктері зерттелді. Қазір бұл әңгімелер ауызша және жазбаша дәстүрдің күрделі үлгісі, ауызша әңгімелеуден туған және англо-француздық ықпалдармен толыққан ата-бабалық құрылым ретінде қарастырылады. Алғашқы қазіргі заманғы басылымдар 1795, 1821 және 1829 жылдары журналдарда жарияланған Уильям Оуэн Пугтың бірнеше әңгімелерінің ағылшын тіліндегі аудармалары болды. Алайда, 1838–45 жылдары леди Шарлотта Гест осы жинақты толыққанды, валлий және ағылшын тілдерінде жариялады. Көптеген адамдар «Мабиногион» атауы оның еңбегінің нәтижесі деп санайды, бірақ бұл атау 18 ғасырда-ақ қолданыста болған. Шындығында, 1632 жылы сөздік жазушы Джон Дэвис өзінің «Antiquae linguae Britannicae dictionarium duplex» сөздігінде «Hob» деген мақаласында «Mabin» деген жазумен Math fab Mathonwy сөзінен бір сөйлем келтіреді. Кейінірек, 1877 жылы жарық көрген Шарлотта Гесттің бір томдық аудармасы кең таралды және бүгінгі күнге дейін оқылып келеді. Соңғы аударманы Сион Дэвис жасаған, ол жинақты ықшамдап шығарды. Джон Боллард өзінің аудармасымен және әңгімелердегі орындардың көптеген суреттерімен бірнеше томдық жинақ жариялады. Бұл әңгімелер бүгінде жаңа көркем шығармаларға, драмалық қойылымдарға, бейнелеу өнеріне және зерттеулерге шабыттандыру көзі болып табылады.
The Mabinogion are the earliest Welsh prose stories, and belong to the Matter of Britain. The stories were compiled in Middle Welsh in the 12th–13th centuries from earlier oral traditions. There are two main source manuscripts, created c. 1350–1410, as well as a few earlier fragments. The title covers a collection of eleven prose stories of widely different types, offering drama, philosophy, romance, tragedy, fantasy and humour, and created by various narrators over time. There is a classic hero quest, "Culhwch and Olwen"; a historic legend in "Lludd and Llefelys", complete with glimpses of a far off age; and other tales portray a very different King Arthur from the later popular versions. The highly sophisticated complexity of the Four Branches of the Mabinogi defies categorisation. The stories are so diverse that it has been argued that they are not even a true collection. Scholars from the 18th century to the 1970s predominantly viewed the tales as fragmentary pre Christian Celtic mythology, or in terms of international folklore. There are certainly components of pre Christian Celtic mythology and folklore; however, since the 1970s, an understanding of the integrity of the tales has developed, with investigation of their plot structures, characterisation, and language styles. They are now seen as a sophisticated narrative tradition, both oral and written, with ancestral construction from oral storytelling, and overlay from Anglo French influences. The first modern publications were English translations by William Owen Pughe of several tales in journals in 1795, 1821, and 1829. However it was Lady Charlotte Guest in 1838–45 who first published the full collection, bilingually in Welsh and English. She is often assumed to be responsible for the name "Mabinogion", but this was already in standard use in the 18th century. Indeed, as early as 1632 the lexicographer John Davies quotes a sentence from Math fab Mathonwy with the notation "Mabin" in his Antiquae linguae Britannicae dictionarium duplex, article "Hob". The later Guest translation of 1877 in one volume has been widely influential and remains actively read today. The most recent translation is a compact version by Sioned Davies. John Bollard has published a series of volumes with his own translation, with copious photography of the sites in the stories. The tales continue to inspire new fiction, dramatic retellings, visual artwork, and research.
Этимология
Бұл атау алғаш рет 1795 жылы Уильям Оуэн Пуганың "Камбриандық регистр" журналында "Мабиногион, немесе жасөспірімдердің көңіл көтеруі, ежелгі Уэльс романдары" деген тақырыппен жарық көрген "Пуль" аудармасында пайда болады. Бұл атау Лондондық Уэльс қоғамдары мен Уэльстегі аймақтық эйстедфодтардағы уэльс ғалымдары арасында кеңінен қолданылған сияқты. Толық жинақтың алғашқы баспашысы леди Шарлотта Гест осы атауды мұра етті. "Мабинногион" түрі Мабиногидің төрт тармағының біріншісінің соңында бір қолжазбада бір рет кездеседі. Қазіргі кезде көпшілік бұл бір жағдайдың ортағасырлық жазу қатесі болғанына келіседі, себебі "мабиногион" сөзі "мабиноги" сөзінің көпше түрі деп есептелген, ал "мабиноги" қалған үш тармақтың соңында дұрыс қолданылған уэльс тіліндегі көпше түр. "Мабиноги" сөзінің өзі бір жасырын сыр сияқты, бірақ ол уэльс тіліндегі "маб" сөзінен туындаған, яғни "ұлы, жігіт, жас адам" деген мағынаны білдіреді. Мифологияның ерте дәстүрлерін зерттеген Эрик П. Хэмп галл құдайларының бірі – "Құдай Ұлы" Мапоноспен байланысты екенін анықтады. "Мабиноги" атауы негізінен төрт тармаққа ғана қатысты, олар бір автордың мұқият ұйымдастырылған туындылары, ал қалған жеті тармақ өте әртүрлі (төменде қараңыз). Осы төрт әңгіменің әрқайсысы "Осы тармақ осылай аяқталады" (әртүрлі жазу нұсқаларында) деген колофонмен аяқталады, сондықтан да осы атау пайда болды.
Аудармалар
Леди Шарлотта Гесттің жұмысына Уильям Оуэн Пугтің бұрынғы зерттеулері мен аудармалары көмектесті. Шарлотта Гесттің "Мабиногион" аудармасының бірінші бөлігі 1838 жылы жарық көрді және 1845 жылы жеті бөлімге толықтырылды. 1846 жылы үш томдық басылым, ал 1877 жылы жаңартылған басылым жарыққа шықты. Оның "Мабиногион" нұсқасы Гвин Джонс пен Томас Джонстың 1948 жылғы аудармасына дейін ағылшын тіліндегі ең көп қолданылған нұсқа болып саналды, ол сөзбе-сөз туралығы мен көркем әдеби стильдің үйлесімі үшін жоғары бағаланды. Содан бері тағы бірнеше аударма пайда болды.
Мақалалардың күні
Мабиногиондағы әңгімелердің мерзімі көп талқыланды, 1050–1225 жылдар аралығы ұсынылды, бірақ жалпы пікір олардың 11- және 12-ғасырлардың соңына жататындығы туралы. Мабиногион әңгімелері ортағасырлық Уэльс қолжазбаларының екісінде немесе олардың екеуінде де кездеседі: шамамен 1350 жылы жазылған Rhydderch немесе Llyfr Gwyn Rhydderch ақ кітабы және 1382–1410 жылдары жазылған Hergest немесе Llyfr Coch Hergest қызыл кітабы. Дегенмен, кейбір әңгімелердің мәтіндері немесе үзінділері 13-ғасырдың басындағы және кейінгі қолжазбаларда сақталған. Ғалымдар әңгімелердің қолжазбалардан ертерек екеніне келіседі, бірақ олардың қаншалықты ертерек екені туралы пікірлер әртүрлі. Мабиногионға кіретін әртүрлі мәтіндер әртүрлі уақытта пайда болғаны анық (бірақ олардың Уэльстің ерте мифтері, аңыздары, фольклоры, мәдениеті және тілі туралы жазбалар ретіндегі маңыздылығына қарамастан). Сонымен, Culhwch ac Olwen әңгімесі, оның бастапқы әскербасы Артур және оның Келливигте орналасқан сарайы, әдетте Артурлық романтардан бұрын пайда болған деп есептеледі, ал олардың өзі Джеффри Монмуттың Historia Regum Britanniae (1134–36) және Кретьен де Труаның романдарының ықпалында болған. Р. С. Лумистің ізбасарлары оны 1100 жылға дейін мерзімдеп, Артурлық аңыздардың дамуына маңызды дәлел ретінде қарастырады, оның Ненний және ерте Уэльс поэзиясымен байланысы бар. Керісінше, Rhonabwy арманы тарихи Мадог ап Маредуддтың (1130–60) билік ету кезеңінде жазылған, сондықтан ол оның билігімен бірдей немесе одан кейін, шамамен 13-ғасырдың басында жазылған болуы керек. Көптеген пікірталастар Мабиногидің төрт тармағының мерзімін анықтауға бағытталған. Ифор Уильямс тілдік және тарихи аргументтерге негізделіп, 1100 жылға дейінгі мерзімді ұсынды, ал кейіннен Соундерс Льюис 1170–1190 жылдар аралығындағы мерзімді қолдайтын бірқатар аргументтер келтірді. Томас Чарльз Эдвардс 1970 жылы жарияланған мақаласында екі көзқарасқа да қатысты күшті және әлсіз жақтарын талқылады, екі ғалымның да аргументтерін сынға алған кезде, әңгімелердің тілі 11-ғасырға ең сәйкес келетінін атап өтті (әсіресе 1050–1120 жылдар), бірақ одан әрі зерттеулер қажет. 1991 жылы Патрик Симс Уильямс шамамен 1060–1200 жылдар аралығындағы ықтимал мерзімді ұсынды, бұл қазіргі ғылыми консенсусқа сәйкес келеді (бұрын ұсынылған барлық мерзімдерді қамтиды).
Much debate has been focused on the dating of the Four Branches of the Mabinogi. Ifor Williams offered a date prior to 1100, based on linguistic and historical arguments, while later Saunders Lewis set forth a number of arguments for a date between 1170 and 1190; Thomas Charles Edwards, in a paper published in 1970, discussed the strengths and weaknesses of both viewpoints, and while critical of the arguments of both scholars, noted that the language of the stories best fits the 11th century, (specifically 1050–1120), although much more work is needed. In 1991, Patrick Sims Williams argued for a plausible range of about 1060 to 1200, which seems to be the current scholarly consensus (fitting all the previously suggested date ranges).
Өлеңдер
Жинақ ортағасырлық Уэльс қолжазбаларында кездесетін, басқа тілдерден аударылмаған прозаның көп бөлігін құрайды. Назар аудару керек ерекшелік – "Арейтурта Прос". Атаулардың ешқайсысы да әңгімелердің ең ерте сақталған нұсқаларымен бір замандас емес, көбінесе бұл қазіргі кезде берілген атаулар. Он бір әңгіме не Рхиддерхтың Ақ кітабында (шамамен 1375 жылғы), не Гергесттің Қызыл кітабында (шамамен 1400 жылғы) тікелей қатар келмейді, тіпті "Бруддвайд Ронабви" Ақ кітапта жоқ.
Мабиногидің төрт саласы
Мабиногидің төрт тармағы (Pedair Cainc y Mabinogi) – Мабиноги жинағындағы ең айқын мифологиялық әңгімелер. Прайдери төртеуінде де кездеседі, бірақ әрқашан басты кейіпкер ретінде емес. Pwyll Pendefig Dyfed (Pwyll, Dyfed князі) Прайдеридің ата-анасы, тууы, жоғалуы және қайта табылуы туралы баяндайды. Branwen ferch Llŷr (Бранвен, Llŷr қызы) көбінесе Бранвеннің Ирландия короліне үйленуі туралы. Прайдери пайда болады, бірақ маңызды рөл ойнамайды. Manawydan fab Llŷr (Манавиддан, Llŷr ұлы) Прайдеридің Бранвеннің бауыры Манавидданмен бірге үйге оралуын және оларды сонда қоршаған апаттарды сипаттайды. Math fab Mathonwy (Mathonwy ұлы Math) көбінесе Math пен Gwydion туралы, олар Прайдеримен қақтығысқа түседі.
Кейінгі шығармаларына әсері
Кеннет Моррис, өзі уэльстік, "Мабиногион" адаптациясының пионері болды – "Дифед князьдерінің тағдыры" (1914) және "Үш айдаһар кітабы" (1930). Эванджелин Уолтон "Мабиногионды" "Қуаттылар аралы" (1936), "Лирдің балалары" (1971), "Рианнон әні" (1972) және "Аннвн князі" (1974) романдарында бейімдеді, олардың әрқайсысы бір тармаққа негізделген, бірақ төртіншісімен басталып, біріншісімен аяқтады. Бұл шығармалар 2002 жылы хронологиялық ретпен "Мабиногион тетралогиясы" ретінде жарияланды. "Y Mabinogi" – 2003 жылы түсірілген фильм. Ол қазіргі әлемдегі уэльстік халықтың өмірінен басталады. Содан кейін олар анимациялық кейіпкерлер арқылы көрсетілген аңызға "енгізіледі". Фильм мифтердің кейбір элементтерін біріктіріп, басқаларын жояды. Дерек Уэбб "Кулхвич пен Ольвен" ертегісін 2005 жылы Пемброкширдегі Нарберт қамалының қайта ашылуына арналған драмалық қойылым ретінде уэльс және ағылшын тілдерінде бейімдеді. Ллойд Александрдың жас оқырмандарға арналған "Прайден хроникалары" атты марапатталған фантастикалық романдары "Мабиногионда" кездесетін уэльс аңыздарына негізделген. Александрдың кітаптарында Өлілер қазандығы, сондай-ақ Мабиногионның маңызды тұлғаларының бейімделген нұсқалары – Принц Гвидион және Өлілердің Иесі Араун сияқты нақты элементтер бар. Алан Гарнердің "Үй қызметі" (Collins, 1967; алғашқы АҚШ басылымы Henry Z. Walck, 1968) романы "Мабиногидің" төртінші тармағындағы мифтік Блодеуэдд бейнесіне сілтеме жасайды. Гарнердің ертегісінде үш жасөспірім оқиғаны қайтадан жасайды. Олар романның атауын беретін, құс бейнесі бар тағам жиынтығын ("тағам қызметі") тауып, аңызды оятады. "Мабиногионның", әсіресе "Мабиногидің" төрт тармағының уэльс мифологиясы Джон Коупер Поуистің "Оуэн Глендоуэр" (1941) және "Пориус" (1951) романдарында маңызды рөл атқарады. Джереми Хукер "Мабиногионды" кейіпкерлердің оқиғаларын білуі және өздерін немесе басқаларын оқиғалардағы кейіпкерлермен немесе оқиғалармен сәйкестендіруі арқылы "маңызды қатысуы" бар деп санайды. Шындығында, романда "бұл төрт [ ] аңызға (Мабиногидің төрт тармағы) елуге жуық сілтеме бар", бірақ "кейбіреулері өте жасырын және көзге түспейді". Сонымен қатар, Поуис "Пориус" романында Дифедтік Хеног Сильванн Блехерис кейіпкерін жасайды, ол Прайдериге қатысты Мабиногидің төрт Артурға дейінгі тармағының авторы, бұл "Пориус" романының мифологиялық фонын Мабиногидің осы аспектісімен байланыстыру үшін жасалған. Дж. Р. Р. Толкиннің мифтік фантазиясы "Сильмариллион" "Мабиногионнан" әсер алды. "Сильмариллион" атауы да "Мабиногион" атауын бейнелеуге арналған. Толкин Бодлей кітапханасында сақталған "Дайфедтің Пвилл ханзадасы" атты шығарманың аудармасымен де жұмыс істеді.
Аудармалар мен қайта баяндаулар
Боллард, Джон К. (аудармашы) және Энтони Гриффитс (фотограф). Артур туралы әңгімелер: Уэльстің аңыздары мен пейзаждары. Гомер Пресс, Лландисул, 2010. (Қосымша жазбалары бар "Передур тарихы немесе ғажайыптар бекінісі", "Көктемнің графинясы туралы әңгіме" және "Эрбин ұлы Герайнт тарихы" кіреді.) Боллард, Джон К. (аудармашы) және Энтони Гриффитс (фотограф). Мабиногидің серігі: Уэльстің аңызы мен пейзажы. Гомер Пресс, Лландисул, 2007. ("Кулхвх Олуенге қалай жетті", "Максен Вледигтің арманы", "Ллудт пен Ллефелистің тарихы" және "Ронабвидің арманы" мәтіндік жазбаларымен.) Боллард, Джон К. (аудармашы) және Энтони Гриффитс (фотограф). Мабиноги: Уэльстің аңызы мен пейзажы. Гомер Пресс, Лландисул, 2006. (Төрт тармақ, мәтіндік түсініктемелермен.) Кальдекотт, Мойра (қайта айтқан), және Линетт Гассман (суретші). Үш келт ертегісі. Бладуд кітаптары, Бат, 2002. ("Тилвихт Тегтің егіздері", "Талиэсин және Авагду" және "Бран, Бранвен және Эвниссиен" кіреді.) Дэвис, Сион. Мабиногион. "Оксфордтың әлем классикасы", 2007. ("Талиэсин" жоқ. Көптеген жазбалары бар.) Эллис, Т. П., және Джон Ллойд. Мабиногион: жаңа аударма. Оксфорд: Оксфорд университетінің баспасы, 1929. ("Талиэсин" қолжазба нұсқаларын тізімдеу үшін алынып тасталған; тек ағылшын тіліндегі аударма ғана.) Форд, Патрик К. Мабиноги және басқа ортағасырлық Уэльс ертегілері. Беркли: Калифорния университетінің баспасы, 1977. ("Талиэсин" бар, бірақ "Ронабвидің арманы", "Максен Вледигтің арманы" және үш Артур романсы жоқ.) Ганц, Джеффри. Аударған. Мабиногион. Лондон және Нью-Йорк: "Пингвин Букс", 1976. ("Талиэсин" жоқ.) Гост, леди Шарлотта. Мабиногион. Довер басылымы, 1997. (Гост Викториялықтар үшін ғана ұятты деп есептейтін бөлімдерді жойды. Бұл басылымда Госттың жазбалары жоқ.) Джонс, Гвин және Джонс, Томас. Мабиногион. "Алтын әтеш" баспасы, 1948. ("Талиэсин" жоқ.) Everyman's Library басылымы, 1949; 1989, 1991 жылдары қайта қарастырылған. Джонс, Джордж (ред.), 1993 жылғы басылым, Everyman S, 2001 жылғы басылым (Джон Апдайктың алғы сөзі), Книлл, Стэнли. "Мабиногион" өмірге келді. Capel y ffin Publishing, 2013. ("Талиэсин" жоқ. Жалпы түсіндірме жазбаларымен қайта баяндау.) Проза түрінде жазылған, бірақ 10 000-нан астам жолдан тұратын жасырын он буынды өлең бар.
Davies, Sioned. The Mabinogion. Oxford World's Classics, 2007. (Omits "Taliesin". Has extensive notes.) Ellis, T. P., and John Lloyd. The Mabinogion: a New Translation. Oxford: Oxford University Press, 1929. (Omits "Taliesin"; only English translation to list manuscript variants.) Ford, Patrick K. The Mabinogi and Other Medieval Welsh Tales. Berkeley: University of California Press, 1977. (Includes "Taliesin" but omits "The Dream of Rhonabwy", "The Dream of Macsen Wledig" and the three Arthurian romances.) Gantz, Jeffrey. Trans. The Mabinogion. London and New York: Penguin Books, 1976. (Omits "Taliesin".) Guest, Lady Charlotte. The Mabinogion. Dover Publications, 1997. (Guest omits passages which only a Victorian would find at all risqué. This particular edition omits all Guest's notes.) Jones, Gwyn and Jones, Thomas. The Mabinogion. Golden Cockerel Press, 1948. (Omits "Taliesin".) Everyman's Library edition, 1949; revised in 1989, 1991. Jones, George (Ed), 1993 edition, Everyman S, 2001 Edition, (Preface by John Updike), Knill, Stanley. The Mabinogion Brought To Life. Capel y ffin Publishing, 2013. (Omits Taliesin. A retelling with General Explanatory Notes.) Presented as prose but comprising 10,000+ lines of hidden decasyllabic verse.
Уэльс тіліндегі мәтін және басылымдар
Бранвен Уерх Лир. Ред. - Дерик С. Томсон. Ортағасырлық және қазіргі валлий тілі сериясы, том II. Дублин: Дублин жоғары оқу орталығының институты, 1976. Бруддвайд Максен. Ред. - Ифор Уильямс. Бангор: Jarvis & Foster, 1920. Максен Вледигтің үйлену тойы. Ред. - Бринли Ф. Робертс. Ортағасырлық және қазіргі валлий тілі сериясы, том XI. Дублин: Дублин жоғары оқу орталығының институты, 2005. Брудит Ронабви. Ред. - Мелвилл Ричардс. Кардифф: Уэльс университетінің баспасы, 1948. Culhwch және Olwen: Ең көне Артурий ертегісінің басылымы және зерттеуі. Рейчел Бромвич және Д. Саймон Эванс. Ред. және ауд. Аберистуит: Уэльс университеті, 1988; Екінші басылым, 1992. Сайфранк Ллуд және Ллефели. Ред. - Бринли Ф. Робертс. Ортағасырлық және қазіргі валлий тілі сериясы, том VII. Дублин: Дублин жоғары оқу орталығының институты, 1975. Historia Peredur vab Efrawc. Ред. - Гленс Витчард Гоэтинк. Кардифф: Уэльс университетінің баспасы, 1976. Лиф Гвин Риддерх. Ред. - Дж. Гвеногвин Эванс. Кардифф: Уэльс университетінің баспасы, 1973. Мати Уаб Матонви. Ред. - Иан Хьюз. Аберистуит: Уэльс университеті, 2000. Оуэйн немесе Чведил Ирлзс и Ффиннаун. Ред. - Р. Л. Томсон. Дублин: Дублин жоғары оқу орталығының институты, 1986. Педейр Кейнч и Мабиноги. Ред. - Ифор Уильямс. Кардифф: Уэльс университетінің баспасы, 1951. Пвилл Пендеуик Дюет. Ред. - Р. Л. Томсон. Ортағасырлық және қазіргі валлий тілі сериясы, том I. Дублин: Дублин жоғары оқу орталығының институты, 1986. Ystorya Gereint uab Erbin. Ред. - Р. Л. Томсон. Ортағасырлық және қазіргі валлий тілі сериясы, том X. Дублин: Дублин жоғары оқу орталығының институты, 1997. Ystoria Taliesin. Ред. - Патрик К. Форд. Кардифф: Уэльс университетінің баспасы, 1992.
Екіншілік көздер
Бриз, А. С. «Мабиногидің төрт тармағының» пайда болу тарихы. Леоминстер: Gracewing Publishing, Ltd., 2009 жыл. Чарльз Эдвардс, Т. М. «Мабиногидің төрт тармағының мерзімі» Циммородионның құрметті қоғамының еңбектері (1970): 263–298. Форд, Патрик К. «Мабиногиді оқуға кіріспе: «Пвилл» және «Манаудан»». Studia Celtica 16/17 (1981–82): 110–125. Форд, Патрик К. «Бранвен: кельт туыстығын зерттеу», Studia Celtica 22/23 (1987/1988): 29–35. Хэмп, Эрик П. «Мабиноги». Құрметті Циммродион қоғамының еңбектері (1974–1975): 243–249. Симс Уильямс, Патрик. «Ирландия патшаларының бағынуы: шындық және ойдан шығарылған әңгімелер: Генрих II, Бендигейдфран және Мабиногидің төрт тармағының мерзімі», Кембридж ортағасырлық кельт тағылымдары, 22 (1991 жылғы қыс): 31–61. Салливан, С. В. III (редактор). «Мабиноги» – мақалалар жинағы. Нью-Йорк: Гарланд баспасы, 1996 жыл.