Кіріспе

2005 жылы жазылған Жаспер Ффордтың "The Big Over Easy" романы. Онда детектив-инспектор Джек Спратт және оның көмекшісі, сержант Мэри Мэри есімді кейіпкерлер бар. Оқиға оның бұрынғы кітаптарындағы сияқты, балама шындық әлемінде өрбітеді: "Эйр ісі", "Жақсы кітапта жоғалған", "Жоғалған сюжеттердің құдығы" және "Бір нәрсе шіріген". Ффордтың сөзінше, "The Big Over Easy" кітабы "Жоғалған сюжеттердің құдығы" романындағы "Caversham Heights" кітабының нәтижесі болып табылады және автордың басты кейіпкері, Келесі бейсенбі күні кейіпкерінің де эпизодтық түрде пайда болуы мүмкін, осылайша бұл мәлімдеме расталады. Бұл кітап Ффордтың алғашқы романы болған, алайда оны жариялауға әрекеттері сәтсіз аяқталды. "Келесі бейсенбі" романдарының табысынан кейін кітап қайта жазылды. 2006 жылдың шілдесінде "Төртінші аю" атты жалғасы жарық көрді. Кітап сатиралық стильде жазылған, көптеген балалар өлеңдері, нақыл сөздер және осы сияқты материалдарға негізделген. Басты кейіпкер Джек Спратт – балалар өлеңдеріндегі Джек Спраттың прототипі, ал екінші қатардағы кейіпкер Мэри Мэри де балалар өлеңдерінен алынған. Олар үш кішкентай шошқа және Хэмпти Дэмпти сияқты оқиғаларды тергейді. Кітапта мұндай көздерден шыққан адамдар PDR, яғни "күмән тудыратын шындық тұлғалары" деп аталады.

Сюжет

Кітап Пасхадан кейін басталады, ал соңғы күн есімде жоқ. Мэри Мэри, Бассингстоуктан келген детектив-сержант, Беркширдің Ридинг қаласына ауыстырылды. Ол детективтер гильдиясының мүшесі, «Amazing Crime Stories» журналында бірнеше рет пайда болған детектив Фридланд Чаймспен жұптасуға үміттенеді, бірақ оның орнына балабақша қылмыстары бөлімінің Джекімен жұптасады. Джек екінші әйелі Мадленмен бірге тұрады, ол кейбір беделді шаралардың фотографы, олардың бес баласы бар: Пандора, Бен, Стиви, Джером және Меган. Мадлен үйдегі бос бөлмені жалға беруге тырысып жатыр, бірақ сәттілік жоқ. Джектың бірінші әйелі тек май жей алатын және көп ұзамай қайтыс болды. Мэри ауыстырылғаннан кейін бір күн өткен соң, Гримм көшесіндегі үйінің сыртында Гампти Дампти өлген күйде табылған, ол қабырғадан құлап түскен сияқты. Джектың бастығы Бриггс оны қылмыс орнында Мэри Мэримен таныстырады. Джек бірнеше куәгерлермен сұхбаттасады, соның ішінде ұйқысыз көрші Уи Вилли Винки, Хэмпти тұрған пансионаттың иесі Хабард ханым және грек мифологиясынан титан Прометей, соңғысына Джек үйіндегі бос бөлмені жалға беруді ұсынады. Барлығы Хэмптиді жақсы жұмыртқа ретінде сипаттайды, ол көбінесе өзіне жеке тұрады. Хэмптидің бөлмесін тексергеннен кейін Джек пен Мэри бірнеше қызық нәрселерді табады: «Spongg Footcare» компаниясының бірнеше үлесі, Редингтің «Footcare» империясы, Хэмптидің Венадағы достарымен суреті және 28 фут ұзын шаш. Кейін олар Хэмпти Дамптидің бұрынғы әйелі Лорамен сұхбаттасады. Джек үйге келгенде анасына анасы сатуға ниеттенген сиырдың суреті жалған екенін және ол тек бұршақ алғанын айтады. Анасы бұл суретті жылдар бұрын бағалағанын және аукцион жүргізушісі оның қаншалықты құнды екенін білетінін айтады. Ол қатты ашуланып, бұршақты терезеден лақтырады, ал Джек олардың өздерімен жерге көмілгенін көреді. «Saint Cerebellum» деп аталатын ауруханада тағы бір сұхбат өтеді, бұл жолы ақылсыз ғалым доктор Кватпен, онымен кездесуге бара жатқанда Джек сериялық өлтіруші «Джинджербред Адамды» көреді. Джек бұрынғы істерде өлтірушіні іздеген және әріптесінің қолының жыртылып қалғанына куә болған, бірақ жергілікті газет «Gadfly» Чаймс «Джинджербред Адамды» ұстады деп хабарлады. Доктор Кватпен сұхбаттасудан оның Хэмптидің дәрігері болғаны ғана белгілі болады. Әңгіме соңында Кват Джек пен Мэриге өзінің соңғы экспериментін көрсетеді, ол мысықтың басын шошқа балығының денесіне тіккен. Бірнеше күннен кейін Джек пен Мэри инспектор Бейкер, Эшли (тек екілік кодты сөйлейтін ғарышкер) және сот сарапшысы Гретл Кандлестик Мейкермен бірігеді. Хэмпти Дамптидің әйелі бисквит фабрикасында өзін-өзі өлтіргені анықталады, бірақ ол кісі өлтірілген болуы мүмкін. Әйел шоколад ыдысына секіріп түсіп, машинамен кесілген, бірақ жұмысшылар машинаны тоқтатқанда, тым кеш болды. Балабақша қылмыстары бөлімінің полициясы өзін-өзі өлтіру туралы хат табады, бірақ Мэри оны күнделігімен салыстыра отырып, оны әйелі жазғанын қорытындылайды. Өзін-өзі өлтірудің дәлелі де оның суға секіріп түскенін көрген куәгерден келеді, ешкім оны итермеген. Бірнеше күннен кейін команда Уи Вилли Винкидің өлімін тексеруге шақырылады. Оған үлкен қарумен шабуыл жасалды, бұл кең қылыш деп болжанады, ал оның қолында елу фунттан тұратын ақша белгісі табылды, бұл оның өлтірушіні шантаж жасап жатқанын көрсетеді. Жақтың үйінде өз проблемалары бар, өйткені анасы оны сиыр суретін сату үшін шақырады. Жақ енді Рэндольф Спонггпен сұхбаттасады. Хэмпти олардың құлдыраған бизнесіне инвестиция салып, жаңалықтарды күткен, бірақ ол ешқашан келмеді. Сұхбат Спонгтың ешқандай жерге алып кетпейтін есіктері, айналатын бөлмелері және жыл сайын үй ішінде гоу-карт жарыстары өткізілетін таңғажайып үйінде өтеді. Олар келесі сұхбат Лола Вавуммен, ол Хэмпти Дамптидің жанындағы бөлмеде тұрады. Әңгіме соңында ол Хэмптидің душы оның өлімінен бұрын бір жыл бойы жұмыс істегенін айтады. Екі адам есікті бұзып, Бейкер душтан скелет табады. Бұл кісі жергілікті флейташы Том Томмның ұлы екені анықталды. Оның терісі душ суымен шайылып кеткен, ал сүйегі қатты зақымдалған. Сондай-ақ, душ пердесінде 5 оқ тесігі бар, 3 оқ бел биіктігінде, ал 2 оқ аяқ биіктігінде. Гретлдің айтуынша, Томның белінен оқ атқанда, ол жерге құлап, қалған екі оқ оның басына тиді. Джек Томның өлтірушісі Хэмптидің әйелі екенін түсінеді: үш бел биіктігі Хэмптидің басы биіктігі болуы керек. Оның әйелі өзін-өзі өлтірді, өйткені ол жасаған нәрсеге өкінді. Джек әріптестерімен сұхбаттасады, ал Фридланд Чаймс пайда болып, Спраттқа егер ол істі Чаймсқа тапсырмаса, оны жұмыстан шығаратынын ескертеді. Джек бұл болуы мүмкін екенін қабылдап, істі тапсырудан бас тартады. Кейін олар тағы бір өнеркәсіпші, Соломон Грандимен кездеседі, оның әйелі Рапунцель. Ол бас киімін шешкенде, шашы жерге құлайды, Спратт пен Мэри Хэмптидің жатын бөлмесінде табылған 28 фут ұзын шашты есіне алады. Соломон оларды ерекше көп қауіпсіздік бар бөлмеге кіргізеді: кіретін адам аяқ киімсіз болуы керек, осылайша оны анықтауға болады. Бөлменің ортасында қасиетті гонга, сындырылмайтын шынышта сақталған пазл бөлігі бар. Оның сиқырлы күштері бар екенін Джек пен Мэриге бөлменің әр жағына қойып көрсетеді. Джек санды ойлағанда, Мэри оны жоғарыдан айтады. Бұл осылай керемет болғандықтан, Соломон оны Ридингтегі барлығына көрсетуге шешім қабылдады. Спратт пен басқаларды бақылауға инспектор тағайындалғанда, Хэмптидің машинасы, Ford Zephyr табылады. Машинаны алып кетіп бара жатқанда, Джек алдыңғы фарасы алынып тасталғанын және одан сым өткенін байқайды. Ол барлығына қашуға бұйрық береді және машина жарылады. Спратт пен Мэри Хэмптиден ажырасқан әйелмен сұхбаттасады. Әйел Хэмптиді қызғанудан үш уытты таблеткасын кофесіне салып өлтіргенін мәлімдейді. Джек оның атылғанын, уланбағанын айтады, сондықтан ол кінәлі емес. Джек үйге келгенде, үйдің айналасында үлкен адамдар тобын байқайды. Анасы терезенің ішінде лақтырылған бұршақтар үлкен сабаққа өскенін айтады. Ол тіпті Ридингке келгенде сиқырлы тойға қатысушы, Желлименді көруге шаралар жасаған. Гретл Джекке Хэмпти Дамптидің артынан атылғанын, қабығын сындырып, альбуменді жарып, бүкіл жұмыртқаны жарып жібергенін айтады. Мэри, Спратт және инспектор Хэмптидің үйіне кіргенде, Хэмпти ақшаны қалай тапқанын білуге тырысады: оның дұрыс жұмысы болған жоқ және ол тек құлдыраған компанияларға инвестиция салған. Олардың сұрағына жауапты олар диваннан алтын жұмыртқа туатын қазды табады. Тағы бір тексеруде, екінші диванда алып кеспе табылады. Джек әрдайым тірі нәрселер жасаған ерекше дәрігер, Горацио Карбунклді еске алады. Ол Хэмптиді кеспелерден құтылатын компанияға инвестиция салғаны үшін өлтірді. Хэмптидің әйелі өзін-өзі өлтірді, өйткені ол оны өлтіргенін ойлады, ал Уи Вилли Винки оны шантаж жасағаны үшін өлтірді. Джек Том туралы сенімді емес, бірақ дәлел жеткілікті. Мэри оны келесі бөлмеге шақырып, Карбунклтің денесін көрсетеді, атылған. Джек кеспелер мен пазл бөлігін еске алады. Егер Рэндольф өлтіруші болса, ол кеспелерді Соломонның бөлмесінің астына тығу үшін ең жақсы себепке ие болар еді. Жүздеген адамдар пазл бөлігін көру үшін аяқ киімсіз кірер еді, ал кеспелер барлығының аяғына жұқпалы газдан шығарар еді. Олар тек аяқ күтімі өнімін...

Сыни қабылдау

Ұлыбританияның "The Observer" газетінде кітапты қарап, Питер Гаттридж былай деп бастады: "Құпия жанр туралы не ойласақ болады, бірақ бұл жанрда кемшіліксіз, қиындықсыз, моральдық тұрғыдан сұрақ тудырмайтын жалғыз полицей – балалар өлеңінің кейіпкері екеніне көзім жетті". Ол былай деп қосты: "Әзіл-қалжыңның субъективті екені белгілі [ ]. Шындығында, Ффорд 1994 жылы осы романның алғашқы нұсқасын жазғанда оны "Хампти Дамптиді кім өлтірді?" деп атаған. Бірақ оны жіберген барлық баспагерлер бас тартқан. Дегенмен, маған ол өте ұнайды. "The Big Over Easy" тек өте күлкілі болғаны үшін ғана емес (бірақ кейбір тілдік жұмбақтар бар), сонымен қатар қылмыстық роман ретінде жақсы жұмыс істейді. Бірақ Спратттың қиындықсыз екенін айтқаным қате еді. Ол үш балалар өлеңінің Джегінің бірі болғандықтан, оның шешуі керек бірнеше 'мәселесі' бар, оның ішінде майсыз диета қажеттілігі және алыптарды өлтіруге деген күшті құштарлық". Гаттридж шолуын "Комик гений" деген сөзбен аяқтады. Саймон Преббл оқыған аудиокітап нұсқасын қарап, Publishers Weekly былай деп жазды: "Көптеген артықшылықтарына қарамастан, бұл, мүмкін, Ффордтың ең әлсіз романы, себебі ол "Келесі бейсенбі" кітаптарының көркемдік деңгейіне жетпейді. Бірақ Пребблдің орындауы осыдан кейін Ффордтың ең жақсы аудиокітабына айналдырады".