Афғанстандық моджахед қолбасшысы Мохаммад Юнус Халис

Кіріспе

Ауған муджахидтерінің қолбасшысы (1919–2006)

Мұхаммед Юнус Халис (басқаша жазылуы: Юнис, Юнас) (; шамамен 1919 – 19 шілде 2006) – Ауғанстандағы совет-ауған соғысы кезінде муджахидтердің қолбасшысы. Оның партиясы Гүлбұддин Хекматиярдың партиясымен аттас, «Хезб-и Ислами» («Ислам партиясы») деп аталды. Екеуін көбінесе «Хезб-и Ислами Халис» және «Хезб-и Ислами Гулбуддин» деп ажыратады.

Ерте өмір және өмірбаян

Маульви Мохаммад Юнус Халис 1919 жылы Ауғанстанның Нангархар провинциясының Ходжани ауданында дүниеге келді. Пакистанның Дарул Улум Хаққия мектебінде ислам заңнамасы мен теологияны оқыған Халис ислам қоғамының консервативті көзқарасы арқылы ықпал етті. Кейде Нангархардың «доны» деп аталатын ол, сондай-ақ елінің тарихындағы ең даулы және зорлық-зомбылыққа толы кезеңдерінің бірінде үлкен билікке ие болған саясаткер еді. 1973 жылы Дауд ханның патша Захир шаһты құлатуынан кейін, Халис 1974 жылы Пакистанға қашуға мәжбүр болған Дауд әкімшілігін сынаған кітап жазды. Сол жерде ол Хекматиярдың Ислам партиясына (Хезб-э-Ислами) қосылды. Кеңес Одағының Ауғанстанға басып кіргенінен кейін Халис Хекматиярдан бөлініп, өзінің жеке партиясын (Хезб-э-Ислами Халис) құрды. Ауғанстан моджахедтерінің басқа да көшбасшыларынан айырмашылығы, Халис өзінің туған Нангархар провинциясында Демократиялық Республикаға қарсы ізбасарларын жинау үшін діни емес, рулық қолдауына көбірек сүйенді. Халис Ауғанстанға көп рет кіріп, кеңес әскері мен олардың жергілікті өкілдеріне қарсы соғыс жүргізу үшін әскеріне қосылды. Абдул Хак, Амин Вардак, Фейсал Бабакархайл және Джалалуддин Хаккани сияқты көптеген көрнекті моджахед командирлері Хезб-э-Ислами Халисқа қатысты. 1987 жылы Халис АҚШ-та болған кезде Ақ үйde АҚШ Президенті Рональд Рейганмен кездесті, бұл Ауғанстаннан шетелдік әскерлерді шығаруды талап ететін БҰҰ Бас Ассамблеясының дауысынан кейін болды. Президент Рейган моджахедтерді қолдап, Ауғанстанды «батырлар елі» деп атады. 1992 жылы коммунистік режим құлағаннан кейін Халис уақытша Ислам мемлекеті үкіметіне қатысты. Ол Басшылық Кеңесінің (Шура е Қияди) мүшесі болды, бірақ басқа ресми лауазымды атқармады. Кабулға көшудің орнына Нангархарда қалуды жөн көрді. Оның партиясы осы саяси және стратегиялық маңызды провинцияның маңызды бөліктерін бақылады. 1996 жылдың қыркүйегінде Талибан Нангархарды бақылауына алды, Халис Талибан қозғалысын қолдады және Талибан командирлерімен жақын қарым-қатынаста болды. Халис 1990 жылдардың соңында Пәкістанда тұрды. Талибан құлағаннан кейін оның жақтастары Джалалабадтағы бекінісін қайта алды, онда Халис ресми лауазымды атқармаса да, үлкен ықпалға ие болды. Коммунистік режим құлағаннан кейін оның екі жақын серігі, Хажи Абдул Кадыр және Хажи Дин Мохаммад Нангархар провинциясының губернаторлары болды. Стив Колл Юнус Халисті «жасөспірім әйелдерге үйленген сексен жастағы адам» деп сипаттады. Тора Бора әскери майданының көтерілісші тобының басшысы, оның ұлы Анвар уль-Хак Муджахидтің мәлімдемесіне сәйкес, Халис 2006 жылдың 19 шілдесінде қайтыс болды.

Belonging to the Khogyani tribe of Pashtuns, Maulvi Mohammad Yunus Khalis was born in 1919 in Khogyani District, Nangarhar Province in Afghanistan and became a powerful figure in his country’s turbulent modern history. Educated in Islamic law and theology at the Darul Uloom Haqqania in Pakistan, Khalis exercised influence through his conservative vision of Islamic society. Sometimes referred to as the don of Nangarhar, he was also a shrewd politician who wielded considerable power behind the scenes during one of the most turbulent and violent periods in his country’s history. After the overthrow of king Zahir Shah by Daoud Khan in 1973, Khalis reportedly wrote a book criticizing Daoud's administration, which forced him to flee to Pakistan in 1974. There he joined Hekmatyar's Islamic Party (Hezb e Islami). After the Soviet invasion of Afghanistan, Khalis broke with Hekmatyar and established his own party (Hezb e Islami Khalis). Unlike some other leaders of the Afghan mujahideen, Khalis depended more on his tribal support rather than religious to gather followers in his native Nangarhar province against the Democratic Republic. Khalis reportedly entered Afghanistan many times to join his forces in waging war against the Soviets and their local proxies. Many prominent mujahideen commanders including Abdul Haq, Amin Wardak Faisal Babakarkhail and Jalaluddin Haqqani were affiliated with Hezb e Islami Khalis. In 1987, Khalis met with President Ronald Reagan at the White House while in the United States following a U. N General Assembly Vote calling for the withdrawal of foreign troops from Afghanistan. President Reagan expressed his support for the Mujahedin and called Afghanistan a "nation of heroes." After the fall of the Communist regime in 1992, Khalis participated in the interim Islamic State government. He was a member of the Leadership Council (Shura ye Qiyaadi), but held no other official post. Instead of moving to Kabul, he chose to remain in Nangarhar. His party controlled major parts of this politically and strategically important province. The Taliban brought Nangarhar under their control in September 1996 and Khalis was supportive of the Taliban movement and had a close relationship with Taliban commanders. Khalis resided in Pakistan in the late 1990s. After the fall of the Taliban, his supporters regained their stronghold in Jalalabad where Khalis exerted considerable influence, although he held no official post. Two of his close associates, Haji Abdul Qadir and Haji Din Mohammad served as governors of Nangarhar Province after the fall of the Communist regime. Steve Coll described Yunus Khalis as "an octogenarian who took teenage wives." According to a statement from his son Anwar ul Haq Mujahid, leader of the insurgent group Tora Bora Military Front, Khalis died on 19 July 2006.

Пашту тілі

Діни мағлири, Кабул: Даулати Матаба, 1957, 140 б. Ислам негіздері. Дамуна ау дане: Шири толға, Пешавар: Ишан Хпарандвия толна, 2002, 124 б. Пашту поэзиясы. Да Ислами аламнан және даналар: Халыс Бабаның өлеңдері мен әңгімелерінің жинағы, Пешавар: Ишан Хпарандвия толна, 2002, 91 б. Абд әл Хади Мулахель құрастырған мақалалар жинағы.

Дари

Ислам және әлеуметтік әділет, Кабул: Анжуман и тарбия и афкаур, 1958, 326 б. Саид Кутбтың "Исламдағы әлеуметтік әділдік" кітабының араб тілінен аудармасы.