Кіріспе

Перудегі Шавин ғибадатханасындағы қасиетті монолит

Лансон – Шавин мәдениетімен байланысты гранит стела. Ол Перудің орталық таулы аймағында орналасқан Чавин-де-Уантар ескі ғибадатханасында орналасқан. Шавин діні Анды тауларындағы алғашқы маңызды діни және мәдени қозғалыс болды, ол б.з.д. 900-200 жылдар аралығында гүлденді. Лансонның өзі б.з.д. 500 жыл шамасында Анд өнерінің ерте кезеңінде орнатылған және атауы испан тіліндегі "найза" сөзінен шыққан, бұл мүсіннің пішініне сілтеме жасайды. Атауы сәйкес келмейді, себебі оның пішіні сол кездегі егіс жыртуға арналған таулы жерлердегі тырманы еске салады. Осы себепті бейнеленген құдай аграрлық құлшылықпен байланысты деп саналады.

Географиялық орны және маңызы

Лансон Чавин де Хуантардың ортасында тұр. Бұл орын сол кезде таулы жағалау аймағы мен тығыз Амазонка арасындағы сирек өткелдердің бірі болған. Географиялық қиындықтарға байланысты, осы жолдарды қолдану қажет болды. Лансон сияқты Чавин өнерінің басқа мәдениеттерге танылуы оның географиялық орналасуының нәтижесі болды. Археологтар Чавин сәулеті мен мүсіндік бұйымдарын қайталайтын маталарды тапты, олар Оңтүстік жағалаудағы Карва сияқты жерлерге көмілген, бұл оның сол кездегі көптеген басқа орындарға қарағанда әлдеқайда кең әсер еткенін көрсетеді.

Көрнекі талдау

Лансон Шавин де Хуантардың рәсімдік және діни орталығының Ескі ғибадатханасындағы жер асты жолдарының лабиринт тәрізді жүйесіндегі орталық крест тәрізді бөлмеде орналасқан. Адамдарды қараңғы туннельдер лабиринтіне жетелеу арқылы, олар ақырында мүсінмен бетпе-бет келеді. Қасиетті орынға кірмес бұрын берілген Сан-Педро кактусының есірткі әсерінен бөлек, табынушылардың бағдарсыздығы мүсіннің көру және психологиялық әсерін күшейте түсті. Лансонның суреті – еденнен төбеге дейінгі үш жағында оралған күрделі сызықтардың сериясы, үшбұрышты пішінде. Сурет бөлінгендіктен, оның дизайнын толық көру үшін мүсінді айналып қарау қажет. Лансон – ягуардың тістері, тырнақтары мен құйрығына ұқсас антропоморфты бейнеленген жаратылыс. Оның шашы барлық бағытта ағылып, басында жыланның баспен аяқталады. Көздері ерекше стильде жасалған, көбінесе "ілмек көздер" деп аталады. Бұл мүсін бір қолы жоғары, екіншісі төмен түсірілгеннен басқа, дерлік толық симметриялы. Сонымен қатар, көздерге, мұрынға, еріндерге және тістерге ерекше назар аударылған. Осы ерекшеліктерге жасалған терең ойылымдар оларды көлденең шығарып, биік рельефтің арқасында қатігездік сезімін күшейтеді.

Космология

Лансон Шавин өнеріндегі яғуар мотивін көрсетеді – бұл өнердегі маңызды элемент. Бұл бейнелер реализмнен стильдес антропоморфизмге дейін әртүрлі болып келеді, ал осы ескерткіш соңғы санатқа жатады. Яғуар бейнелері Шавин өнерінде осыншалықты көп кездеседі, сондықтан олар осы жануарлардың қасиеттеріне табынуға негіз болған яғуар культін құрады деген болжам бар. Осы антропоморфты яғуар құдайының бейнесі тек Шавин ғана емес, сонымен қатар Анд қоғамының тұтас космологиялық сенімдерімен байланысты. Заттың құдайға жол ашуы деген мағынаны білдіретін Камай ұғымы, Лансонның мақсатын қарастырғанда ерекше маңызға ие. Ол жер бетіндегі материалдардан жасалғанмен, Лансон аспан әлемінің иесін қонақ еткен, тіпті Шавин халқы оған тағам мен керамикалық бұйымдар сыйлаған. Сонымен қатар, Лансонның орталық бейнесі – әлемдік осі, яғни аспан, жер және жер асты әлемін байланыстыратын нүкте. Бұл тұжырым көтерілген және төмен түсірілген қолдарда да көрінеді, біреуі аспанмен, екіншісі жермен байланысты. Қос қолдың қарама-қарсы орналасуы да дуалдыққа деген құрметті көрсетеді. Түн мен күн, өмір мен өлім, еркек пен әйел сияқты күнделікті өмірдегі қарама-қарсылықтар тепе-теңдік құру үшін қасиетті саналған. Дуалдық маңыздылығы жыландар мен шаштың арасындағы көзге көрінетін айырмашылықта, адам мен жануар арасындағы түрленуде, сондай-ақ құрғақ таулы аймақ пен ылғалды Амазония арасындағы географиялық орналасуда да байқалады. Соңында, Анд қоғамының тұтас космологиялық сенімі – тинку. Бұл әртүрлі бөліктердің бірігіп, жаңа бірлік құру идеясы. Лансонның стратегиялық географиялық орны Мосна және Вачекса өзендерінің тоғысқан жерінде жатыр.