Кіріспе

Upsherin, Upsheren, Opsherin немесе Upsherinish ( ) – еврейлердің көптеген топтарында сақталатын және әсіресе харедилік яһудилікте кең таралған ұл баланың алғашқы шашын кесу рәсімі. Әдетте, бұл рәсім бала үш жасқа толғанда өткізіледі.

Өмірбаян

Үшшінін жасау дәстүрі яһуди дінінде салыстырмалы түрде қазіргі заманғы дәстүр болып табылады және тек 17 ғасырдан бастап кең таралған тәжірибеге айналды. Иерусалимдегі Еврей университетінің антропология және психология профессоры Йорам Билу бұл дәстүрдің діни негізі аз немесе мүлдем жоқ екенін және оның танымалдылығы негізінен әлеуметтік болып табылатынын айтады. Төменде оның еңбегінен алынған бірнеше цитаталар келтірілген.

Хайым бен Жүсіп Витал «Реинкарнация қақпасында» Исаак Лурияның «Лаг Баомерде, белгілі әдет бойынша, ұлының шашын қырқып тастағанын» жазды. Алайда, ұлының жасы туралы ештеңе айтылмаған. Авраам Яари «Тарбиз» журналының 22-шы санында (1951 жыл) көтерген нақты мәселе – көптеген дереккөздер Лурияның Лаг Баомерді қоса алғанда, бүкіл сефира кезеңінде шаш кесуге болмайды деген пікірде болғанын көрсетеді (Шаарей Тешууа, О. С. 493, 8 қараңыз). Саяхатшылардан біз 18-19 ғасырларда Мерон қаласындағы Лаг Баомердегі Йом Хиллула мерекесінде от жағылып, балалардың шашы қырқылатыны көпшілікке белгілі болғанын білеміз. Болгариялық белгілі Талмуд ғалымы Абрахам бен Израиль Розанес 1867 жылы Палестинаға сапарында ашкеназдық яһудидің хилула кезінде ұлының шашын қырқап отырғанын көргенін жазды. Розанес өзін ұстай алмағанын, яһудиге барып, оны көндіруге тырысқанын, бірақ сәтсіз болғанын айтады; ол сондай-ақ Израильдің ашкеназдық және сефард яһудилерінің көпшілігі «ішімдік ішу, билеу және от жағу» арқылы осы «ақылсыздыққа» қатысып жатқанына шағымданады. 19 ғасырдың ортасында Израильге көшіп келген хасидтік раввин Ехуда Лейбуш Хоренштейн былай деп жазады: «Халаке деп аталатын бұл шаш қырқуды сефардимдер Иерусалимдегі Шимон бар Йохайдың қабірінде жазда жасайды, ал қыста баланы синагогқа немесе Бейт Мидрашқа алып барып, үлкен той-думандармен шашын қырқып, осы рәсімді өткізеді, мұндай дәстүр Еуропадағы яһудилерге белгісіз».

Кедендік

Хасидтер қауымдастығында үпшерин баланың ресми білім беру жүйесіне қабылдануын және Тораны оқуды бастауын белгілейді. Енді балаға ямкі және цици кигізіліп, дұға оқып, еврей әліпбиін оқуға үйретеді. Тораның "тілге тәтті" болуы үшін еврей әріптері балмен жабылып, балалар оларды оқығанда жалайды. Кейде үпшерин рәсімінде қырқылып алынған шаштың салмағы өлшеніп, сол салмақта қайырымдылық жасалады. Егер шаш жеткілікті ұзын болса, оны қатерлі ісікпен ауырған науқастарға шаштан жасалған сәулелер (парик) дайындауға арналған қайырымдылық қорына беруге болады. Басқа да әдеттерге қатысты, рәсімге қатысушылардың әрқайсысы шаштың бір тоғысын қиып, бала әр тоғысы қиылған сайын садақа сандығына бір тиын салады. Кейде ол "Тора тзивах лану Моше, морашах кехилат Яаков" ("Мұса бізге Тораны бұйырды, Яқып қауымы үшін мәңгілік мұра" (Заңды қайталау 33:4)) деген Киелі кітаптағы аятқа негізделген еврей әнін айтады. Сквер, Чернобыль және Гур сияқты кейбір хасидтік секталарда үпшерин екі жаста тойланады. Бұл дәстүр Ыбырайымның ұлы Ысқақтың екінші туған күнін тойлағандығына негізделген, Киелі кітаптағы "Бала өсті және емшеккерлікпен аяқталды, сосын Ыбырайым үлкен дастархан дайындады" (Текжанас 21:8) деген аятта көрсетілген. Кейбір сефард қауымдастықтарында, әсіресе Иерусалимде, бұл рәсім (олар үшін "халака" деп белгілі) бес жаста орындалады.

Лаг Баомер үстіртісі

Омерді санау кезінде шаш қиюға рұқсат етілмейді, бірақ Лаг БаОмерде рұқсат. Сондықтан, Құтқарылу мерекесі мен Лаг БаОмер аралығында үш жасқа толған ұлдар осы күні өшерін тойлайды. Израильдің Мерон қаласындағы Рабби Шимон бар Йохайдың қабірі жанында Лаг БаОмер мерекесін тойлау кезінде ұлдарға алғашқы шаштары қиылады, ал ата-аналары шарап мен тәттілер таратады. Меронға бара алмайтын Иерусалим тұрғындары үшін Иерусалимде Шимон Хацадиктің қабірінде де осыған ұқсас өшерін тойлары бірдей уақытта өткізіледі. 1983 жылы екінші Бостондық Ребе, раввин Леви Ицчак Хоровиц, Бостондық хасидтер арасында бір ғасырлық дәстүрді қайта жаңғыртты: Лаг БаОмер түнінде Тибериядағы Рабби Акиваның қабірінің жанында от жағу және өшерін өткізу. Бұл дәстүр сол шалқары оқшауланған жерге келгендерге жасалған қастандықтардың салдарынан тоқтатылған еді.

Хасидтер Киелі кітапқа қатысты түсіндірме

Киелі кітапта адам өмірі кейде ағаштардың өсуімен салыстырылады. Леуіліктер 19:23-те алғашқы үш жыл бойы ағашта өсетін жемісті жеуге рұқсат етілмейді. Кейбір яһудилер осы қағиданы баланың шашын қырқуға қатысты қолданады. Сондықтан ұл балалардың шашы үш жасқа дейін қырқылмайды. Осылайша, бала ағаш сияқты биік өсіп, әрі жеміс беретіндей, білім мен жақсылыққа ұмтылып, күні келе өз отбасын құруы үміті артылады. Хасид раввиндері осы теңеуді жасаған, ал кейбір қауымдастарда алғаш рет шашы қырқылатын балаға, жас ағашқа айтылатындай, "орла" деп аталады. Хабад хасидтерінің тағы бір түсіндірмесі бар. Баланың өмірінің алғашқы үш жылында ол айналасындағы көріністер мен дыбыстарды, сондай-ақ ата-анасының махаббатын сіңіреді. Бала – қабылдаушы, әлі беруге дайын емес. Үш жасқа келгенде балалардың білім алуда үлкен қадам жасауы басталады – енді олар өздерінің ерекше қабілеттерін көрсетуге және бөлісуге дайын.