Кіріспе

Мереган немесе Жашн-е-Мер (Митра фестивалі) – зороастризм және иран фестивалі, достық, махаббат және сүйіспеншілікке жауапты жазат Митраның (Мер) құрметіне арналған.

Атауы

"Мереган" орта парсы тіліндегі Mihrakān/Mihragān атауынан шыққан, ал ол көне парсы тіліндегі Mithrakāna сөзінен туындаған.

Кіріспе

Мереган – ирандықтардың зороастризм дініндегі Митра жазатының (періштелік құдай) құрметіне өткізілетін мереке. Ахеменид империясы тұсында (б.з.д. 330–550 жылдар) парсы патшасының армян поддандылары оған Мехреган мерекесінде жыл сайын 20 000 жылқы сыйлаған. Сасанид империясы кезінде (224–651) Мехреган Наурыздан кейінгі екінші маңызды мереке болды. Осы екі мереке Иран патшалығының рөлімен тығыз байланысты болғандықтан, Сасани билеушілері көбінесе Мехреган немесе Наурыз күні таққа отырған. Әл-Бирунидің 11 ғасырдағы «Астрология өнерінің негіздері туралы нұсқаулар» кітабында (233-бет) астроном: «Кейбір адамдар күзді жаздан артық жақсы көретіндей, Михраганды [Наурыздан, яғни Жаңа жыл күні / Көктемгі күн мен түн теңелуінен] артық көреді» деп жазған. Бируни басқа мереке күндерін айтқандағыдай, Мехрганды (автордың араб тіліндегі «ха әл-миржан») сипаттағанда да, ирандық фольклордан алынған оқиғаның бір бөлігімен байланыстырып, жергілікті әңгімелерді қайталайды: Осы күні Ферейдун зұлым Захақты жеңіп, оны Дамаванд тауына қамаған. Бұл аңыздың фрагменті Мехрганды Наурызбен байланыстыратын үлкен циклдің бір бөлігі болып табылады; Дахак Жамшидті жеңген (аңыздарда ол Наурызды немесе Жаңа жылды құрған адам ретінде танылады), ал Ферейдун Захақты жеңіп, тепе-теңдікті қалпына келтірген. Бируни Мехрганның көктем/күз, егін себу/егін жинау және туу/қайта туу циклымен байланысын да байқаған, өйткені ол атап көрсеткендей, «олар Михраганды қайта тірілудің және әлемнің соңының белгісі деп санайды, себебі Михраганда өсетін нәрсе толық пісіп, кемелге жетеді».

Ежелгі заманда

Персепольде Мехрған сән-салтанатпен тойланды. Бұл егін жинау уақыты ғана емес, сонымен қатар салықтар жиналатын кез болатын. Персия империясының әртүрлі аймақтарынан келген адамдар патшаға сыйлықтар әкеліп, мерекелік көтеріңкілікке үлес қосты. Исламға дейінгі және Исламның алғашқы кезеңдерінде Мехрған, Наурыз сияқты әсемдік пен салтанатпен тойланды. Адамдар патшаларына және бір-біріне сыйлықтар жіберу немесе сыйлау дәстүрі болған. Байлар көбінесе алтын мен күміс монеталар сыйласа, батырлар мен жауынгерлер аттар сыйлаған, ал қалғандары өздерінің қаржылық мүмкіндіктеріне қарай сыйлықтар берген, тіпті қарапайым алма да сыйлаған. Мүмкіндігі барлар кедейлерге сыйлықтармен көмектескен. Патша сарайына әкелінген он мыңнан астам алтын монетасы тіркелген. Егер сыйлық сыйлаған адамға кейіннен ақша қажет болса, сарай сыйлық сомасын екі есе қайтарған. Патшалар жылына екі рет халықты қабылдаған: бір рет Наурыз күні, екінші рет Мехрған күні. Мехрған тойында патша жүн шапан киіп, жазғы киімдерін сыйға таратқан. Иранға моңғолдар шапқаннан кейін Мехрған мерекесінің мәні төмендеді. Язд және Керман зороастрийлері Мехрғанды әсемдікпен тойлауды жалғастырды.

Қазіргі уақытта

2022 жылдың 2 қазанында, Мереган мерекесімен бірге, Иранның әртүрлі өңірлерінде бірнеше салтанатты шаралар өтті. Бұл шаралар Тегеран, Язд, Күрдестан, Батыс Әзірбайжан, Занжан, Систан және Белуджистан, Исфахан, Бушер, Солтүстік Хорасан және Гүлестан облыстарында ұйымдастырылды.

Күннің негізі

Жоғарыда айтылғандай, Мехржан – есім күні тойы. Бұл есім күні тойлары – белгілі бір періштеге немесе жақсы қасиетке арналған күн мен айдың аты бір-бірімен сәйкес келетін күні тойланатын мерекелер. Шындығында, исламнан бұрын зороастризм дінін ұстанған парсыларда айлар 30 күндік болған, яғни әр айдың әр күніне жеке атау болған, соның ішінде 12 күннің атауы 12 айдың атауымен бірдей болған. Күннің аты айдың атына сәйкес келсе, сол күн тойланған.