Кіріспе

мінез-құлық

Тізбектеу – мінез-құлық тізбегіндегі мінез-құлықтардың арасында байланыстар құруға бағытталған әрекеттердің бір түрі. Мінез-құлық тізбегі – бұл белгілі бір ретпен орындалатын мінез-құлықтардың тізбегі, мұнда тізбектегі алдыңғы қадамның нәтижесі келесі қадамды бастау сигналы ретінде қызмет етеді. Мінез-құлықты талдау тұрғысынан алғанда, мінез-құлық тізбегі мінез-құлықтың пайда болуына жағдай жасайтын дискриминативтік стимулмен (ДС) басталады. Бұл мінез-құлықтың нәтижесі алдыңғы қадамды аяқтау үшін нығайтушы ретінде және келесі қадамды аяқтау үшін тағы бір ДС ретінде қызмет етеді. Бұл тізбек тізбектің соңғы қадамы аяқталғанға дейін және соңғы нығайту (мінез-құлық тізбегінің нәтижесі, мысалы, тіс тазалауда соңғы нығайту – таза тістер) алынғанға дейін қайталанады. Мысалы, тіс тазалау тізбегі тіс щеткасын көруден басталады, бұл тіс пастасын алуға мүмкіндік береді, содан кейін оны щеткаға жағу, ауыздың бүкіл бетін және алдыңғы бөлігін тазалау, тіс пастасын түкіру, ауызды шаю және соңында тіс щеткасын орнына қою келеді. Мінез-құлық тізбектерін анықтау үшін, мысалда көрсетілгендей, тапсырма талдауы қолданылады. Тізбектеу қазіргі оқушының білімінде жоқ, бірақ мінез-құлық тізбектерінен құралған күрделі мінез-құлықтарды үйрету үшін қолданылады. Тізбектің кейбір қадамдары оқушының білімінде болуы мүмкін, бірақ оқушы қалай орындау керектігін білмейтін қадамдар «істемеймін» емес, «білмеймін» санатына жатуы керек (білімнің жетіспеуі, бағыну мәселесі емес). Қолданылатын тізбектеудің үш түрі бар: алға қарай тізбектеу, кері тізбектеу және толық тапсырма тізбектеу (тапсырма талдауымен шатастырмау керек).

Алдыңғы тізбек

Алға қарай тізбектеу – мінез-құлық тізбегінің қадамдарын хронологиялық тәртіппен үйрету және осы арқылы толықтыру процедурасы. Мұғалім оқушыға ерекше стимул ұсынып, тізбектің бірінші қадамын үйретеді. Оқушы тізбектің бірінші қадамын орындағаннан кейін, мұғалім оны тізбектің қалған қадамдары арқылы жетелеуді жүзеге асырады. Оқушы бірінші қадамды тұрақты түрде, көмексіз орындаған кезде, мұғалім оған бірінші және екінші қадамдарды орындауға мүмкіндік береді, содан кейін оқушыны қалған қадамдар арқылы жетелеуді жалғастырады. Бұл оқушының бүкіл тізбекті дербес орындағанша жалғасады. Қадамды орындау үшін нығайту (күшейту) жүзеге асырылады, бірақ оқушы тізбектің соңғы нәтижесіне (мінез-құлық тізбегінің нәтижесіне) қалған қадамдар арқылы жетелеуден кейін ғана жетеді.

Артқа қарай тізбектеу

Артқа қарай тізбектеу – алға қарай тізбектеумен ұқсас процесс, бірақ соңғы қадамнан басталады. Артқа қарай тізбектеу әдетте қабілеттері шектеулі адамдар үшін қолданылатын процедура. Бұл процесс соңғы қадамды бірінші болып үйрету үшін ишараттау және ишаратты жою техникаларын пайдаланады. Артқа қарай тізбекті пайдаланудың ең маңызды артықшылығы – оқушының әрекет тізбегінің нәтижесі болып табылатын соңғы нығайтуды табиғи түрде алуы. Артқа қарай тізбектеу, айқын кешігуі бар адамдарға дағдыларды үйреткенде басымдыққа ие әдіс, себебі олар соңғы қадамды аяқтап, тізбектің тікелей нәтижесін дереу көреді, нығайтуды алу үшін қалған қадамдар бойынша ишарат алудың қажеті болмайды. Мұғалім оқушыны соңғы әрекеттен бастап бүкіл тізбек бойынша ишараттап өткізеді. Оқушы ерекше стимул ұсынылғанда соңғы қадамды ишаратсыз орындай алатынша мұғалім бұл процесті қайталайды. Оқушы соңғы қадамды тұрақты түрде орындай алғаннан кейін, екінші соңғы қадам оқытылады, ал қалған қадамдарға ишараттау жалғастырылады. Мұғалім оқушы барлық қадамдарды ишаратсыз орындай алатынша келесі қадамды оқыту процедурасын қайталайды.