Кіріспе
Гвинея экономикасы көбінесе ауыл шаруашылығы мен басқа да ауылдық шаруашылық қызметтеріне тәуелді. Гвинея пайдалы қазбаларға өте бай, әлемдегі дәлелденген боксит қорының шамамен төрттен бірін, жоғары сапалы темір кенінен көп мөлшерде, алмаз бен алтынның маңызды кен орындарын, сондай-ақ уранның белгісіз көлемін қамтиды. 2021 жылы Гвинея алюминий кенінің әлемдегі ең ірі экспортері болды (3,2 млрд доллар / алтын 5,5 млрд доллар). 2021 жылғы сауда артығы 4,3 млрд долларды құрады. Гвинеяның ауыл шаруашылығы және балық шаруашылығы салаларында да өсуге зор әлеует бар. Жер, су және климат жағдайлары ірі масштабты суармалы шаруашылық пен агроөнеркәсіпке мүмкіндік береді. Гвинеяда шетелде тұратын және жұмыс істейтін азаматтардан түсетін ақшалай аударымдар мен кофе экспорты Гвинеяның қалған сыртқы валюталық табысын құрайды.
The economy of Guinea is dependent largely on agriculture and other rural activities. Guinea is richly endowed with good minerals, possessing an estimated quarter of the world's proven reserves of bauxite, more than of high grade iron ore, significant diamond and gold deposits, and undetermined quantities of uranium. In 2021, Guinea was the world's biggest exporter of Aluminium Ore ($3.2B/ Gold $5.5B) 2021 trade surplus was $4.3B. Guinea also has considerable potential for growth in the agricultural and fishing sectors. Land, water, and climatic conditions provide opportunities for large scale irrigated farming and agroindustry. Remittances from Guineans living and working abroad and coffee exports account for the rest of Guinea's foreign exchanges industry.
Экономикалық тарих
Гвинея франк аймағындағы елдердің құрамына кірді, оған бұрынғы француз колонияларының көпшілігі енген. Тәуелсіздік алғаннан кейін бұл елдер толыққанды экономикалық тәуелсіздікке ие бола алмады. Франция ақшалық автономияны қабылдамады, сондықтан олар еркін айырбасталатын валюта қолдана алмады. Жаңа үкіметтердің араласуы импорттық квоталарды тоқтату және ішкі бағаларды бақылаумен сипатталды. 1980 жылға дейінгі кезеңде франк аймағындағы елдердің инфляциясы орташа есеппен төмен, экономикалық өсімі жоғары болды, өз валюталарын қолдана алатын ағылшын тілдес елдермен салыстырғанда. Бірақ 1980 жылдан кейін экономикалық либерализм мен құрылымдық реформалар кезеңінде франк аймағындағы елдер басқаларын басып өте алмады. 1985 жылдан бастап Гвинея үкіметі коммерциялық қызметті жеке секторға қайтару, инвестицияларды ынталандыру, экономикадағы мемлекеттік рөлді азайту және әкімшілік және сот жүйесін жақсарту саясатын қабылдады. Үкімет ауыл шаруашылығы кәсіпорындары мен сыртқы саудаға шектеулерді жойды, көптеген мемлекеттік кәсіпорындарды таратып, білім беруге жұмсалатын қаражатты арттырды және мемлекеттік қызметшілер санын қысқартты. Үкімет сондай-ақ мемлекеттік қаржыны қайта құруда елеулі табысқа жетті. Гвинея экономикасын дамытуға ХВҚ және Дүниежүзілік банк, сондай-ақ АҚШ сияқты көптеген екіжақты донор елдер қатысты. Гвинеяның экономикалық реформалары соңғы кезде айтарлықтай нәтижелерге қол жеткізді, экономикалық өсімді 5%-ға дейін арттырып, инфляция деңгейін 99%-ға дейін төмендетті, сонымен қатар мемлекеттік кірістерді ұлғайтып, ресми шығыстарды шектеді. Гвинеяның сыртқы қарыз жүктемесі жоғары болғанымен, ел қазір сыртқы қарыздарды төлеу бойынша міндеттемелерін орындап жатыр. Гвинеяның жан басына шаққандағы жалпы ішкі өнімі 1990 жылдары 16%-ға төмендеді. 1998 жылы үкімет жеке инвестиция кодексін қайта қарастырды. Кодекс шетелдіктер мен жергілікті азаматтарды кемсітпейді және пайданы қайтаруды қарастырады. Конкриден тыс жерлердегі шетелдік инвестициялар үшін ерекше қолайлы жағдайлар қарастырылған. Барлық инвестициялық ұсыныстарды қарау үшін ұлттық инвестициялық комиссия құрылды. АҚШ пен Гвинея ОПИК арқылы американдық инвесторларға саяси тәуекелдерге қарсы сақтандыру ұсынатын инвестициялық кепілдік туралы келісімге қол қойды. Гвинея сауда дауларын жылдам шешу үшін төрелік сот жүйесін құруды жоспарлап отыр. 2009 жылы орташа жалақы сағатына 0,45 долларды құрады. 2002 жылы ХВҚ Гвинеяның кедейлікті азайту және өсу механизмін тоқтатты, себебі үкімет маңызды өнімділік критерийлерін орындай алмады. ПРГФ-ты қарау кезінде Дүниежүзілік банк Гвинеяның әлеуметтік басымдықтарға бағытталған салаларға қаражатты мақсатты түрде жұмсағанын атап өтті. Алайда, қорғаныс сияқты басқа салаларға жұмсалған қаражат айтарлықтай бюджет тапшылығына әкелді. ХВҚ қаражатының жоғалуы үкіметті борыштарын орталық банк берген несиелер есебінен қаржыландыруға мәжбүр етті. Дұрыс емес экономикалық саясат теңгерімсіздікке алып келді, оны түзету қиын. 2004 жылдың желтоқсанында премьер-министр Диалло басшылығымен үкімет Гвинеяны ХВҚ-мен PRGF-ке қайтару мақсатында қатаң реформалар бағдарламасын бастады. Айналым бағамы еркін өзгеріп отырады, бензин бағасына бақылау жеңілдетілді, мемлекеттік шығындар қысқартылды және салық жинау жақсарды. Бұл реформалар инфляцияны төмендетпеді, ол 2004 жылы 27%-ды, ал 2005 жылы 30%-ды құрады. Ақшаның құнсыздануы да алаңдатуда. 2005 жылдың қаңтар айында Гвинея франкінің бір доллары 2550 теңгеге бағаланды. 2006 жылдың қазан айына қарай бір доллар 5554 теңгеге тең болды. 2016 жылдың тамызында бұл көрсеткіш 9089-ға жетті. 2005 жылы Гвинея мен Малиді байланыстыратын жаңа жол ашылғанына қарамастан, негізгі жолдардың көпшілігі әлі де нашар күйде, бұл жергілікті нарықтарға тауар жеткізуді баяулатады. Электр және су тапшылығы жиі және ұзаққа созылады, көптеген кәсіпорындар жұмыс істеу үшін қымбат генераторлар мен отынды пайдалануға мәжбүр. Гвинея экономикасын қиындатып отырған көптеген проблемаларға қарамастан, барлық шетелдік инвесторлар Гвинеяға келуден тартынбайды. Global Alumina жобалап отырған алюминий зауытының құны 2 миллиард доллардан асады. Alcoa және Alcan шамамен 1,5 миллиард долларға бағаланатын кішірек зауыт салуды ұсынады. Олардың барлығы Сахарадан оңтүстікке қарай орналасқан Африкадағы Чад-Камерун мұнай құбырынан кейінгі ең ірі жеке инвестиция болып табылады. Сонымен қатар, Hyperdynamics Corporation, американдық мұнай компаниясы, 2006 жылы Гвинеяның теңіз жағалауындағы Сенегал бассейніндегі мұнай кен орындарын өңдеу үшін 31000 шаршы миль (80,290 км²) консессияға келісім жасады және сейсмикалық зерттеулер жүргізуде. 13 қазан 2009 жылы Гвинеяның Тау-кен министрі Махмуд Тиам Қытайдың Халықаралық қоры инфрақұрылымға 7 миллиард фунт стерлингтен (4,5 миллиард фунт) астам инвестиция салатынын мәлімдеді. Оның айтуынша, фирма минералға бай елдегі барлық тау-кен жобаларында «стратегиялық серіктес» болады. Фирма порттар, теміржол желілері, электр стансалары, арзан бағадағы тұрғын үйлер және тіпті астана Конкридегі жаңа әкімшілік орталықты салуға көмектеседі. 2011 жылдың қыркүйегінде 2010 жылғы сайлаудан кейін Тау-кен министрі болған Мохамед Ламин Фофана үкімет бұрынғы әскери хунтамен жасалған келісімді жойғанын мәлімдеді. Жас әлеуетсіздердің жұмыссыздығы үлкен мәселе болып қала береді. Гвинея қалалық жастардың алаңдаушылығын шешу үшін тиісті саясатқа мұқтаж. Бір мәселе – олардың өмірі мен телеарнада көретін нәрсе арасындағы айырмашылық. Жұмыс таба алмаған жастар үшін бай елдердің экономикалық күші мен тұтынушылығы оларды одан да көңілсіздікке жетелейді.
Тау-кен өндірісі
2019 жылы ел әлемдегі боксит өндірушілердің арасында үшінші орынды иеленді. Гвинеяның валюталық түсімдерінің 80 пайызын боксит өндіру және алюминий өндіру қамтамасыз етеді. Бұл салада бірнеше АҚШ компаниясы жұмыс істейді. Алмаз бен алтын да ірі көлемде өндіріліп, экспортталады, бұл қосымша валюталық түсімдерді әкеледі. Гвинеяның темір кенін пайдалану үшін концессиялық келісімдер жасалған. Гвинея минералдарға өте бай, әлемдегі боксит қорының үштен бірін, 1,8 миллиард тоннадан астам жоғары сапалы темір кенін, маңызды алмаз және алтын кен орындарын, сондай-ақ уранның мөлшері әлі анықталмаған қорларын иеленеді. Соңғы кезде Қытай экономикасының қарқынды өсуіне байланысты алюминийге деген сұраныс артып, Гвинеяның байлықтарына жаңа қызығушылық туды. Гвинеяның солтүстік-батысындағы CBG кенішінде Гвинея үкіметімен серіктес Alcan және Alcoa консорциумы 1 миллион тонналық алюминий балқыту зауынын салу мүмкіндігін зерттеп жатыр. Бұл жобаға Канаданың Global Alumina стартапы да осы аймақта 2 миллиард долларлық алюминий зауынын салуды жоспарлап отыр. 2005 жылғы сәуір айынан бастап Гвинеяның Ұлттық Ассамблеясы Global жобасын бекітпеді. Әлемдік экономикалық жағдайға байланысты 2010 жылы боксит өндіруден түсетін табыс күрт төмендеуі күтілуде.
Тау-кен саласындағы даулар
Гвинеяда темір өндіруге қажетті шикізат – темір кенінің мол қоры бар. Rio Tinto Group компаниясы 6 миллиард долларлық Simandou темір кені жобасының басым бөлігіне ие болды, оны әлемдегі ең жақсы пайдаланылмаған ресурс деп атады. Бұл жобаның масштабы Батыс Австралиядағы Pilbara аймағымен шамалас. 2017 жылы Och Ziff Capital Management Group көп жылдық парақорлық схемасына кінәлі деп танылды, ал Құнды қағаздар және биржалар комиссиясының (SEC) жүргізген тергеуі АҚШ-та сот процесіне және 412 миллион доллар айыппұлға әкелді. Осыдан кейін SEC, Och Ziff Еуропа операцияларының басшысы Майкл Коэнге қарсы да АҚШ-та, аймақтағы парақорлық схемасына қатысқандығы үшін сотқа шағымданып, іс қозғалды. 2009 жылы Гвинея үкіметі Simandou кенінің солтүстік жартысын BSGR компаниясына, жобаға 165 миллион доллар инвестициялау және 1 миллиард доллар көлемінде теміржол салуға уәде беру шартымен берді. Бұл Rio Tinto өндіріске жеткілікті жылдамдықпен көшпегендіктен жасалды. АҚШ Әділет министрлігі BSGR компаниясының президент Конте әйеліне пара беріп, концессияны алғанын анықтау үшін тергеу жүргізді, сондай-ақ Федералдық тергеу бюросы, Гвинеяның жаңадан сайланған президенті Альфа Конде және басқа да ұлттық және халықаралық ұйымдар да тергеуге қатысты. 2014 жылдың сәуір айында Гвинея үкіметі компанияның Simandou кенінен тау-кен өндіру құқығын жойды. BSGR кез келген құқықбұзушылықты жоққа шығарды және 2014 жылдың мамырында Гвинея үкіметінің тау-кен өндіру құқығын иемдену туралы шешімін төрелік арқылы қарауды сұрады. 2019 жылдың ақпанында BSGR және Гвинея президенті Альфа Конде барлық айыптауларды және күтіліп отырған төрелік істі тоқтатуға келісті. Келісімге сәйкес, BSGR Simandou кеніне құқықтарынан бас тартады, бірақ Niron Metals басшысы Мик Дэвис дамытатын кішірек Zogota кен орнына қатысу құқығын сақтайды. 2010 жылы Rio Tinto, Simandou темір кені жобасы үшін бірлескен кәсіпорын құру мақсатында China Limited Aluminum Corporation компаниясымен міндетті келісімге келді. 2016 жылдың қарашасында Rio Tinto президент Альфа Конденің жақын кеңесшісіне Simandou кеніне құқық алу үшін 10,5 миллион доллар төлегенін мойындады. Конде пара туралы ештеңе білмейтінін және ешқандай құқықбұзушылық жасағанын жоққа шығарды. Алайда, FRANCE 24 ұсынған жазбаларға сәйкес, Гвинея билігі Simandou кеніне пара берілгені туралы хабардар болған. 2017 жылдың шілдесінде Ұлыбританиядағы алаяқтыққа қарсы реттеуші орган – Ауыр алаяқтыққа қарсы кеңсе (SFO) және Австралия Федералдық полициясы Рио Тинтоның Гвинеядағы бизнес-практикасын тергеді. Бұдан бұрын, 2016 жылдың қарашасында Гвинеяның бұрынғы тау-кен министрі Махмуд Тям, Рио Тинтоның Гвинеядағы операциялық бөлімінің басшысының 2010 жылы Рио Тинтоның Simandou жобасының жартысына бақылауды қайтару үшін оған пара ұсынғанын айыптады. 2011 жылдың қыркүйегінде Гвинея жаңа тау-кен кодексін қабылдады. Заң диктатура аяқталғаннан кейін 2008 жылдан бастап Конде билікке келгенге дейінгі кезеңде үкімет жасасқан келісімдерді тексеру үшін комиссия құрды. 2015 жылдың қыркүйегінде Франция қаржы прокуратурасы президент Альфа Конденің ұлы Мохамед Альфа Конденің ісі бойынша тергеу бастады. Ол мемлекеттік қаражатты жымқыру және Гвинеяның тау-кен өнеркәсібіне қызығушылық танытқан француз компанияларынан қаржылық және басқа да игіліктер алғаны үшін айыпталды. 2016 жылдың тамызында Габонның бұрынғы премьер-министрінің ұлы, Och Ziff's Africa Management Ltd үшін жұмыс істеген, Och Ziff американдық хедж-фондының еншілес компаниясы, АҚШ-та тұтқындалды және компанияның атынан Гвинея, Чад және Нигерде лауазымды тұлғаларға пара бергені үшін айыпталды. Тергеу барысында ол президент Конде билігі кезінде Гвинеяның тау-кен заңын қайта жазуға қатысқандығы анықталды. 2016 жылдың желтоқсанында АҚШ Әділет министрлігі бұл адамның Африкадағы мемлекеттік қызметкерлерге пара беру үшін сөз байласқаны үшін кінәлі екенін мойындағанын хабарлады. Бұл мәлімдемелер әлі расталмаған, бірақ 2016 жылдың наурыз айында Гвинея билігі бұл мәселені тергеуді тапсырды. Конде үкіметі тағы екі келісімшартты да зерттеді, біреуі Hyperdynamic компаниясына Гвинеяның теңіздік лизингтік үлестерінің үштен бірін қалдырды, ал екіншісі Rusal компаниясының Friguia алюминий зауытын сатып алуы, онда Rusal өте төмен төлегені айтылды.
Ауыл шаруашылығы
Гвинеяның ауыл шаруашылығы және балық шаруашылығы салаларында да үлкен өсу әлеуеті бар. Жер, су және климат жағдайлары ірі масштабты суармалы шаруашылық және агроөнеркәсіпті дамытуға мүмкіндік береді. Осы салалардың барлығында инвестициялар мен коммерциялық қызметтерге қатысты мүмкіндіктер бар, алайда Гвинеяның нашар дамыған инфрақұрылымы инвестициялық жобаларға кедергі келтіруде.
Энергия
Гвинеядағы энергия жиынтығын үш негізгі энергия көзі құрайды: биомасса, мұнай және су электр энергиясы. 78% үлесімен биомасса (көбінесе ағаш көмірі) Гвинеядағы бастапқы энергия тұтынымына ең үлкен үлес қосады. Ол жергілікті түрде өндіріледі, ал Гвинея барлық мұнай өнімдерін импорттайды.
Байланыс
Гвинея халқы Батыс Африкадағы ең кедей елдердің бірі болып саналады, және бұл жағдай елдің телекоммуникациялық ортасының дамуына әсер етеді. Гвинеяда радио – халық үшін ең маңызды ақпарат көзі, сонымен қатар бүкіл елге жететін жалғыз ақпарат көзі. Елде бір мемлекеттік радио желісі, жеке радио стансаларының саны артып келеді және бір мемлекеттік телеарна бар. 2012 жылы 10,5 миллион тұрғынына қызмет ету үшін бар болғаны 18 000 телефон желісі болды. Ұялы байланыс жүйесі қарқынды дамып келеді және 2012 жылы шамамен 4,8 миллион абонентке жетті. Интернет қолдану деңгейі өте төмен, 2012 жылы халықтың бар болғаны 1,5% интернеттен пайдаланды.