Табиғи жүнді қалың мата: Ходден тарихы

Кіріспе

Боялмаған қой жүнінен тоқылған қалың мата.

Coarse cloth of undyed wool
Hodden is a coarse, undyed cloth made of undyed wool, formerly much worn by the peasantry of Scotland from prehistory. Hodden, with wadmal, represent two similar cultural fabrics in Scottish history. Hodden is an early modern period name for a primarily Gaelic fabric, earlier named lachdann in Gaelic, and even earlier lachtna in Old Irish; while wadmal was a Scandinavian fabric, in the now Scottish islands and Highlands. Both are usually woven in 2/2 twill weave but are also known in plain or tabby weave. Both are a thick, coarse, fulled homespun cloth typically made of natural undyed wool of the vari coloured Northern European short tailed sheep breeds. The Scots preferred to breed strains of sheep in various areas to provide the local preferred colour of natural wool used for cloth to protect the poor and rural peasants from the elements. For centuries, hodden (lachdann) kept Scottish peasants of Highland, Islands and Lowlands warm and dry. Hodden (lachdann) was common to all clans: a symbol of class and status mandated by Celtic and Gaelic custom and Scottish law from prehistory until 1698. The earliest known samples of Celtic cloth come from the Hallstatt salt mines of Austria, date from 800 to 600 BCE, and are principally single colour natural wool cloth brightened by decorative bands of dyed wool added to cuffs and necklines. The Gaels invaded Scotland from Ireland in the 4th – 5th century CE. They brought with them their oral customs and traditions, fortunately written down by Christian monks in the 8th century, as the Brehon Laws including the Senchus Mor, a tract on status. Natural coloured vegetable and animal fibres, generally called lachtna in the Old Irish of the Senchus Mor and lachdann in the later Gaelic, became the Gaelic dress codes for the common people. After Scottish independence, these early dress customs or codes requiring the common people to wear undyed cloth were then enacted in medieval Scottish law in 1458. These dress laws were repealed in 1698. Only then could the common Scot wear modern, dyed tartan legally. The term hodden appears In Lowland Scots in the 16th century replacing lachdann which remained in use in the Highlands. Homespun hodden’s use declined in the 18th century. Hodden, as a manufactured fabric, declined in the early 19th century. Resurrection in the form of a tweed mixture cloth came in 1859 on its selection by the Commanding Officer of the London Scottish Rifle Volunteers (LSRV). Progressively darker over time, hodden grey is still worn by the Toronto Scottish Regiment (Queen Elizabeth the Queen Mother’s Own) as their ceremonial uniform.

Ходден – бұл боялмаған қой жүнінен жасалған қалың, боялмаған мата, бұрыннан Шотландияның қарапайым халқы көп киетін. Ходден, вадмалмен бірге, Шотландия тарихындағы екі ұқсас мәдени тоқыманы білдіреді. Ходден – негізінен гэль матасының ерте заманауи атауы, бұрын ол гэль тілінде лахдан деп, ал одан бұрынғысы көне ирланд тілінде лахтна деп аталған; ал вадмал – қазіргі Шотландия аралдары мен Таулы жерлеріндегі скандинавия матасы. Екеуі де көбінесе 2/2 кептірме тоқымамен тоқылған, бірақ қарапайым немесе жазық тоқымамен де белгілі. Екеуі де қалың, домалақ, қолмен тоқылған мата, әдетте Солтүстік Еуропаның түрлі түсті, қысқа құйрықты қой тұқымдарының табиғи боялмаған жүнінен жасалады. Шотландтар кедейлер мен ауыл шаруаларын ауа райынан қорғау үшін киімге қолданылатын табиғи жүннің жергілікті түстерін алу үшін әртүрлі аймақтарда қой тұқымын өсіруді жөн көрді. Ғасырлар бойы ходден (лахдан) Шотландияның Таулы, Арал және Төмендік аймақтарындағы шаруаларды жылы және құрғақ ұстады. Ходден (лахдан) барлық руларға ортақ болды: ол 1698 жылға дейін кельт және гэль дәстүрі мен шотланд заңдары бойынша бекітілген сынып және мәртебе символы болды. Кельт матасының ең ерте үлгілері Австрияның Холштат тұз шахталарынан табылды, олар б.з.д. 800-600 жылдар аралығында жасалған. Олар негізінен бір түсті табиғи жүн мата, ал білезіктер мен мойын сызықтарында боялған жүн жолақтарымен әшекейленген. Галлдар біздің заманымыздың 4-5 ғасырларында Ирландиядан Шотландияға басып кірді. Олар өздерімен бірге ауызша әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлерін әкелді, олар, бақытымызға орай, христиан монахтары 8 ғасырда Brehon заңдары ретінде, соның ішінде Senchus Mor, мәртебе туралы трактат ретінде жазылған. Табиғи түсті өсімдік және жануар талшықтары, көне ирланд тілінде Senchus Mor-да lachtna және кейінірек гэль тілінде lachdann деп аталатын, қарапайым халық үшін кельт киім кодексі болды. Шотландия тәуелсіздік алғаннан кейін, қарапайым халықтан боялмаған мата киюді талап ететін бұл ерте киім әдет-ғұрыптары немесе кодекстері 1458 жылы ортағасырлық шотланд заңдарында бекітілді. Бұл киім заңдары 1698 жылы жойылды. Тек содан кейін ғана қарапайым шотландтар заманауи боялған тартанды заңды түрде кие алды. Ходден термині 16 ғасырда Шотландияның Төмендік аймақтарында пайда болды, ол Биік жерлерде қолданылып жүрген лахданның орнын басты. 18 ғасырда қолмен тоқылған ходденнің қолданылуы азайды. Ходден, өндірілген мата ретінде, 19 ғасырдың басында құлдырады. 1859 жылы Лондондық шотландтық еріктілер полкінің (LSRV) командирі таңдаған твид қоспасы түрінде қайта жандану келді. Уақыт өте келе қараңғылана бастаған ходден сұр түсі Торонтолық шотланд полкі (Елизавета королеваның анасының меншігі) әлі күнге дейін олардың салтанатты киім нысаны ретінде киеді.

Ежелгі тамырлары

Гелл және бритон дәстүрі тарихқа дейінгі кезеңдерге дейін соқты. Көне протокельт мәдениеті өте әлеуметтік статусы жоғары болды, бұл біздің заманымыздан бұрынғы үшінші мыңжылдықта Таяу Шығыстан Еуропаға көшіп келген үнді-еуропалық халықтардың көзқарастарын жалғастырды. Кельт мәдениеті шамамен б.з.д. 500 жылы Британ аралдарына, ал протокельт мәдениеті одан да ертерек көшіп келді. Британ аралдарындағы гейлдер мен британдар бір кезде ортақ тіл мен мәдениетті бөлісті. Гейл (гойдел) тіліндегі ‘breacan’ және уэльс (бритон) тіліндегі ‘brychan’ сөздері екі түсті, дақты, жолақты немесе ала мата немесе киімді сипаттайды. Брейкан / бричан екі мәдениетте де ақсүйектер, дворяндар мен патшалардың қысқы немесе жаман ауа-райындағы киімі болды, сонымен қатар шаруалардың күнделікті киімі ретінде де қолданылды. Сөздің түбірі – ‘breac’, ол форель, лосось немесе шақан балықты білдіреді, бірақ қазір қазіргі тартанның клеткалы (екі түсті) және сетт (екіден астам түсті) өрнектерімен байланысты. Сөз бен мағынаның ұқсастығы, гойдел / бритондық тілдердің арал кельт тілдерінен бөлінуінен бұрын, тарихқа дейінгі дәуірде ортақ ата-тегі болғандығын көрсетеді.

Түрлі түсті жүн және шотландтық киім

Өнеркәсіптік революцияға дейін үйде тоқылған маталар қажеттілік тудырғандықтан арзанға түсетін, себебі оның өндірісі уақытпен шектелген еді. Сонымен қатар, шаруаның өсіре алатын аз ғана қойларынан қандай түс, қанша түс алатыны да белгісіз болды. Киім, көрпе, кілем сияқты жүнді иіру және тоқу – шаруалардың күнделікті тұрмысының бір бөлігі еді, олар мұны көбінесе кішкентай қол тоқыма станоктарында жасап шығаратын. Ходден (лахдан) немесе вадмалдың сапалы түрлері таңдалған ақ жүннен жасалып, боялған немесе табиғи түстерге иіріліп, бір түсті жіпке айналдырылуы мүмкін еді. Бірақ бұл 14 ғасырда Англия мен Уэльсте, тіпті кейін Шотландияда болған қолөнер экономикасында көп уақытты қажет ететін және қымбат процесс болатын. Шаруалардың маталары ақсүйектер мен олардың қызметшілеріне қарағанда әлдеқайда жуан болатын, қолдағы материалдардан жасалып, бар кез келген табиғи түстерді араластырып, көп түсті жіптер тоқылатын. Соның нәтижесінде, түсі көбінесе бежевый немесе сұр түске айналатын, Виктория дәуірінде жылы және салқын сұр түстердің диапазоны деп сипатталған. Жүннің әртүрлі түстері көбінесе дөңгелене араластырылып, иіріліп, содан кейін пладинг матасына тоқылған (гейл тілінде брейкан, ал шотланд тілінде плейд деп аталатын киім үшін қолданылатын). Бұл мата өзінің қарапайым, ретсіз сынымен, дақтармен, өрнектермен және ашық қоңыр немесе сары қоңыр түстермен ерекшеленетін. Қазіргі заманғы сипаттама бойынша – бұл аралас мата. Гейл тілінде бұл нұсқасы лахданн (жеңіл қоңыр / құмды) деп аталған. Шотландия суретшілері Дэвид Аллан мен сэр Дэвид Уилки осы ходденнің нұсқасын салған, қазір ол ходден сұры деп аталады. Бұл түстердің қазіргі мағынада сұр емес, сары қоңыр екенін ескеру керек. Бұл киімдер сыртқы жағдайларға арналған: жылы, жел өткізбейтін және суға төзімді. Ходден сұрының ең көп айтылатын формуласы – қара және ақ жүнді тоқу кезінде 1:12 пропорциясында араластыру, нәтижесінде түтінді сұр түс шығады. Бұл қымбатқа түсетін және жақсартылған қой тұқымдарынан ақ жүннің көп болуымен кейіннен сәнге айналған. Ходден сұрының кейінгі нұсқасы көбірек талғамға сай болды және 18-19 ғасырларда Лоуленд иелерінің меншігіндегі қызметшілер мен серіктерінің киімі болды. Шотландия археологиялық зерттеулерінде шаруалардың киімдері сирек кездеседі. Негізгі табылған жерлер (Дева Мур, Морейшир; Баррок, Кейтнес; Гуннистер, Шетланд; және Арниш Мур, Льюис) шамамен 1675-1725 жылдар аралығындағы кезеңге жатады. Олардың барлығы тозығы жеткен, бір түсті киімдер, олардың жасы мен көп қолданылуын көрсетеді.

Prior to the industrial revolution, homespun fabrics, were cheaply made of necessity because of the time constraint of the process combined with the uncertainty of what, and how much colour, would be attained from the few sheep permitted to be raised by a peasant. Spinning and weaving wool for clothes, blankets, rugs, etc. was just part of the daily domestic routine, usually made on small hand looms by the peasants. The better qualities of hodden (lachdann) or wadmal could be made of selected white wool and dyed or selected natural colours spun into single coloured yarn, but this was a time consuming and expensive process in a domestic craft economy that existed into the 14th century in England and Wales, and even later in Scotland. Peasant fabrics were much coarser than those for the gentry and their retinue, made of materials at hand, and mixing whatever natural colours were at hand into multi coloured (mixture) yarn. The resultant overall colour commonly became a shade of beige or grey – in Victorian times described as the range of warm and cold greys. The various wool colours were often mixed roughly, spun and then woven into a plaiding cloth (used for a garment called a breacan in Gaelic or plaid in Scots) that became notable for its crude, irregular appearance showing speckles, mottles, flecks with a light brownish colour or a yellowy brown colour. A modern description would be a mixture cloth. In Gaelic, this version was lachdann (light tan / dun). The important Scottish artists David Allan and Sir David Wilkie painted this version of hodden, now called hodden grey. Note that these are a yellowy brown not grey in the modern sense. These are clothes suitable for outdoors use: warm, windproof, and water resistant. The more commonly quoted formula for hodden grey made by mixing black and white fleeces together in the proportion of one to twelve when weaving gives a smokey grey that was more expensive and becomes fashionable much later with greater availability of white wool from improved sheep breeds. This later version of hodden grey was more elegant and became servant or retinue attire on a Lowland laird’s estate in the 18th and 19th centuries. The Scottish archaeological record for peasant clothing is sparse. The main finds (Dava Moor, Morayshire; Barrock, Caithness; Gunnister, Shetland; and Arnish Moor, Lewis) date roughly from the period 1675 to 1725. All are tattered, solid coloured clothing showing their age and hard use.

Қайта табу

Өнеркәсіптік революция тоқу және тоқыма өндірісінде болған өзгерістермен бірге, жоғары сапалы ақ жүннің көптеп қолжетімділігіне байланысты, қолмен тоқылған жүнді мата экономикалық тұрғыдан тиімсіз етті. 1820 жылға қарай, Шотландияның шалғай аралдарынан басқа жерлерде түрлі түсті қойлар толығымен жойылды. Қолмен тоқылған жүнді матаның орнына, фабрикада жасалған аралас маталар қолданыла бастады. Ходден Грейдің заманауи қайта жаңғыруы мен даму тарихы 1859 жылғы жаугершілік қаупінен басталады, ол британдық армия мен жасақты күшейту үшін күшті ішкі қорғаныс күштерінің қажеттігін анық көрсетті. Фрэнсис Чартерис, лорд Эльхо, парламент депутаты, жаңа еріктілер күшінің және Ұлттық атқыштар қауымдастығының басты жақтаушыларының бірі болды. Ол әскери технологиядағы өзгерістерге байланысты еріктілердің стандартты әскери жаттығулары мен формасын өзгертуді ұсынды. Лорд Эльхо 1859 жылы Лондондық Шотландиялық Мылтық Еріктілерінің (LSRV) бас қолбасшысы болып сайланды және полктің униформасының ыңғайлы киімдері үшін күлгін сұр твид (кейін Ходден Грей деп аталды) таңдады, сонымен қатар еріктілердің стандартты формасы үшін осы түсті насихаттауға сәттілікпен қол жеткізді. Ходденнің бейтарап және өзгермелі түсі жасыру үшін өте пайдалы болды. Еріктілер саптық жаяу әскер емес, жеңіл әскер ретінде қарастырылды, сондықтан бұл рөл үшін жақын арада көрінбеушілік, дәл ұзақ көлемді оқ ату және жылдам қимыл қажет болды. Лорд Эльхо айтқандай: «Әскер – адам аулаушы, одан артық не кем емес, ал еленді аңдаушы ең көрінбейтін түстерді қолданса, солдат та солай киінуі керек». Барлық шендер өздерінің формасын сатып алуға міндетті болғандықтан, ол арзан, берік және Лондонның күнделікті өмірінде киюге болатын киім болуы керек еді. Ходден Грей твиді оның бастапқы ұсынған бридждеріне өте қолайлы болды. Алайда, Наполеон соғысының еріктілері қызыл түске боялып, қалыпты әскер бөлімдеріне ұқсатылды. Бұл формаларды жеке адамдар емес, үкімет пен патриоттық қоғамдар қаржыландырған. 1859 жылғы еріктілер күшінің мүшелері Крым соғысының «Қызыл желісінің» бейнесін қалаған, бұл Наполеон соғысының даңқымен сабақтасқан соғыс салтанатын көрсетеді. Лорд Эльхо тағы да қарсылық білдірді: «Сағаттардан бас тартқан солдаттар үшін қызыл пальтолар мен ақ белдіктер ең жаман таңдау, мұндай киім киген адамдардан мергенге жақсы нысана таба алмайсыз». Бұл ұмтылыс 1902 жылға дейін жалғасты, сол кезде бүкіл британдық армия үшін соғыс формасы ретінде хаки/драб формасы енгізілді. Осы кезеңде LSRV және оның ұрпақтары, көбінесе Лондондық Шотландиялықтар деп аталатын, Ходденнің қараңғырақ түрлеріне көшті, мысалы, 1895 жылғы Эльхо Грей, оның құрамында алақанды қоңыр және ақ жүн болды, бұл Еуропадағы қазіргі заманғы соғысқа қолайлы нұсқаларды көрсетті. Шымдар мен бридждерге қолайлы, берік твид құрылымы көп ұзамай жұмсақ және сәнді серж матасына айналды. Уақыт өте келе Лондондық Шотландиялықтардың Ходден нұсқасы басқа Шотландиялық ерікті полктарымен де қабылданады. Уақыт өте келе «Эльхо» және «Ходден Грей» терминдері бір-бірімен алмастырылатын болды.

The industrial revolution in spinning and weaving, combined with improved sheep breeds producing significantly increased white wool availability, made homespun hodden uneconomical. By 1820, vari coloured sheep had been eradicated except in remote Scottish islands. Homespun hodden became replaced by a manufactured mixture cloth. A quick history of the modern rediscovery and development of hodden grey starts with the invasion scare / panic of 1859 that made obvious the need for a substantial home defense force to supplement the regular British army and militia. Francis Charteris, Lord Elcho, MP was one of the major proponents of the new Volunteer Force and the National Rifle Association. He argued for changes to the standard army drill and uniform for the Volunteers because of military technological change. Lord Elcho was elected Commanding Officer of the London Scottish Rifle Volunteers (LSRV) in 1859 and he selected an ashy grey tweed material (soon named hodden grey) for the loose fitting shooting apparel of the regiment’s uniform as well as successfully promoting the colour for the standard uniform for the Volunteers. Hodden’s neutral and changeable colour was useful as camouflage. The Volunteers were conceived as skirmishers, not line infantry, and inconspicuousness combined with accurate long range musketry and rapid movement was necessary for this role. As Lord Elcho said, “A soldier is a man hunter, neither more nor less, and as a deer stalker uses the least visible of colours so ought the soldier to be clad”. All ranks were to buy their own uniform, so it had to be inexpensive, hard wearing, and clothing that you could use in daily life in London. Hodden grey tweed was ideal for the knickerbockers that he originally proposed. However, the Volunteer Force of Napoleonic War had been issued scarlet tunics and made to look like regular army units. These uniforms had been subsidized by government and patriotic societies not the individuals. The members of the 1859 Volunteer Force desired the image of the ‘Thin Red Line’ of the Crimean War, echoing the Napoleonic War glories, through the issuance of scarlet tunics for battledress. Again, Lord Elcho objected: “ of all the God forsaken dress for soldiers red coats with white pipeclay belts was the most so; a better target no marksman can wish for than men thus clothed”. This aspiration was to continue until issuance of khaki / drab in 1902 as battledress for the entire British army. In this period, the LSRV and its descendants, commonly titled the London Scottish, progressively switched to darker versions of hodden, such as the 1895 pattern Elcho grey of a claret brown and white wool mixture shown here, as field trials demonstrated better variants suitable to modern warfare in Europe. The hard wearing original tweed construction suitable for trousers or knickerbockers soon became a softer and more elegant serge cloth. In time the London Scottish version of hodden, also adopted by other Volunteer Scottish regiments. Over time, the terms ‘Elcho’ and ‘Hodden Grey’ became interchangeable.

Ходден қазіргі кезде

Қазіргі уақытта екі әскери полк Elcho (hodden) сұр түсті киім киеді: Лондондық шотланд полкі және Торонтолық шотланд полкі. 2022 жылы «А» ротасы (Лондондық шотландтық) Лондон полкі – LSRV және Лондондық шотланд полкінің мұрагері – «G» (Мессин) ротасы, Шотланд гвардиясы, 1-ші батальон Лондон гвардиясы полкі деп қайта аталды және енді Elcho (hodden) сұр түсті киім кимейді. Торонтолық шотландтар 1921 жылы канадтық ерекшеліктерімен Лондондық шотландтық киімін қабылдады, себебі Лондондық шотландтардың Бірінші дүниежүзілік соғыстағы ерлігі мен беделі аңызға айналған. Торонтолық шотланд полкі (Елизавета патшайым-ананың меншігі) қазір Elcho (hodden) сұр түсті киімді белсенді түрде киетін жалғыз полк. Басқа мәдениеттер де hodden матасына ұқсас жүн маталар жасаған, бірақ олардың аттары басқа. Loden әлі күнге дейін Австрия, Германия және Италияда киіледі. Duffel Бельгияда өндірілді және Ұлыбританияда кең таралды. Melton Ұлыбританияда әлі де сыртқы киім матасы ретінде өндіріледі.