Мағас қаласы: Алания астанасының тарихы мен орналасқан жері туралы ізденістер
Maghas
Магас – Алания мемлекетінің ортағасырлық астанасы. Орны белгісіз, Солтүстік Осетия, Архыз, Краснодар өңірі мен Ингушетияда ізделіп жатыр. Тарихы, қирауы туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Магас немесе Маас, дәлірек айтқанда, Магс немесе Макс – Ұлы Кавказдағы ортағасырлық Алания патшалығының астанасы болған. Ол ислам және қытай деректерінде кездеседі, бірақ орны нақты белгісіз. Кейбір авторлар Солтүстік Осетияны, ал басқалары қазіргі Қарашай-Черкесиядағы Архызды көрсетіп, онда 10 ғасырға жататын үш шіркеу әлі де сақталған. Гент университетінің (Бельгия) тарихшысы Джон Латем Спринкл Магас қаласын Краснодар өлкесінің Отрадненск ауданындағы Ильичевское Городище археологиялық ескерткішімен байланыстырды. Магас қаласының 1239 жылдың басында қиратылуы Моңғол басшысы Бату ханға, Шыңғыс ханның немересіне байланысты. Д. В. Заятс сияқты кейбір орыс географтары Ингушетиядағы бір орнына нұсқау береді. Ресей Федерациясының Ингушетия Республикасының астанасы Магас, Магас қаласының атымен аталады.
Maghas or Maas, more properly, Mags or Maks, was the capital city of Alania, a medieval kingdom in the Greater Caucasus. It is known from Islamic and Chinese sources, but its location is uncertain, with some authors favouring North Ossetia and others pointing to Arkhyz in modern day Karachay–Cherkessia, where three 10th century churches still stand. Historian John Latham Sprinkle from the University of Ghent (Belgium) identified Maghas with an archeological site known as Il’ichevskoye Gorodische in Otradnensky District, Krasnodar Krai. The destruction of Maghas is ascribed to Batu Khan, a Mongol leader and a grandson of Genghis Khan, in the beginning of 1239. Some Russian geographers, like D. V. Zayats, point to a location in Ingushetia. The capital of the Russian Republic of Ingushetia, Magas, is named after Maghas.
Атауы
Араб деректерінде бұл атау Магас немесе Маас, парсы тілінде Магас немесе Макас, ал қытай тілінде Музашан (木栅山) деп келтірілген. Магас атауы парсы тіліндегі "магас" сөзімен омоним болып табылады, яғни "шыбық" деген мағынаны білдіреді, және ортағасырлық жазушылар әл-Масуди мен Джувайни қала атауымен байланысты сөз ойындары жасаған. Қытайша транскрипция Muzashan "ағаш" (mu, 木) және "тау" (shan, 山) иероглифтерін пайдаланады, ал Джон Латхэм Спринкл бұл қаланың қиын-қыстау жерде орналасқандығына сілтеме болуы мүмкін деп түсіндіреді.
The name is given in Arabic sources as Maghas or Ma'as, in Persian as Magas or Makas, and in Chinese as Muzashan (木栅山). The name Magas is a homonym of the Persian word magas, meaning "fly", and the medieval writers al Mas'udi and Juvayni made plays on words about the city's name. The Chinese transcription Muzashan uses the characters for wood (mu, 木) and mountain (shan, 山), which John Latham Sprinkle interprets as a possible reference to the city's location in rough terrain.
Қазіргі заманғы құжаттама
Мағас қаласы туралы негізгі тарихи деректер – 940 жылдарда жазылған әл-Масудидің «Мұрудж әл-Дхахаб» еңбегі; 1250 жылдардағы Джувайнидің «Тарих и Жахангушай» шығармасы; Рашид әл-Дин Тәбибтің 1310 жылы жазылған «Джами әл-Тауарих» кітабы; және 1369 жылы Мин Қытайында жинақталған «Юаньши». 930 жылдары Кавказ арқылы саяхат жасаған әл-Масуди Мағас қаласының аландардың астанасы, немесе әл-Лан болғандығын жазды, бірақ олардың аты-жөні айтылмаған патшасы мезгіл-мезгіл бір резиденциядан екіншісіне көшіп тұратын. Үш ғасырдан кейін жазылған Джувайнидің жазбасында монғолдардың Мағас қаласын басып алуы туралы алғашқы мәлімет келтірілген, бірақ бұл оқиғаның нақты күні көрсетілмеген. Оның есебі жалпы алғанда өте дәл емес, сондай-ақ ол Мағас қаласының орналасқан жері туралы қате ақпарат алған, өйткені ол оны Солтүстік Кавказ емес, Русьте орналасқан деп көрсеткен. Монғолдардың Мағас қаласын басып алуын сипаттағанда, қаланың мықты бекінілген және орманды аймақта орналасқан екенін, сондықтан монғолдар қоршау машиналарын ормандар арқылы өткізу үшін жол ашуға мәжбүр болғандығын жазды. Монғолдар Мағас қаласын басып алғаннан кейін, халықты қырғынға ұшыратқан, қаладан тек құс ғана қалғандығын айтқан. Юань династиясына қызмет еткен қолбасшылардың өмірбаянын қамтитын «Юаньши» кітабы Мағас қаласын қоршаудың ең толыққанды сипаттамасын береді. Атап айтқанда, монғолдар үшін күрескен этникалық тангут қолбасшысы Шири Гамбудың өмірбаянында қоршау 1239 жылдың 11-ші айында (27 қарашадан 26 желтоқсанға дейін) басталып, 1240 жылдың 2-ші айында (6-24 ақпан аралығында) аяқталғаны көрсетілген. Қалаға соңғы шабуыл «кішкентай отрядтармен» жүргізілді, олар монғолдардың өзінен гөрі түрлі этникалық топтардан құралған одақтас әскерлерден тұрды. Тангут Шири Гамбудан басқа, «Юаньши» кітабында қоршауда қипшақ әскерлерінің де болғаны, сондай-ақ монғолдармен одақтас болған аландардың тобы да қатысқандығы айтылады. Шири Гамбудың өмірбаянында Мағас қаласы «биік қабырғамен қоршалған және табиғи жағдайына байланысты берік» деп сипатталған. Владимир Минорскийдің пікірінше, 10 ғасырға жататын аты-жөні белгісіз парсы географиялық мәтіні «Худуд әл-Аламда» қалаға қатысты тағы бір шатасқан сілтеме болуы мүмкін. Кітапта Мағас туралы тікелей айтылмаған, бірақ Аланияның шығыс көршісі Сарир халқы, әтеш мөлшеріндегі алып шыбындардан аулақ болу үшін тамақты сыртқа тастап кеткені туралы мәлімет бар. Минорский мұны Сарирдің Мағас қаласына құрмет көрсету үшін жіберген сыйлықтары туралы шатасқан сілтеме деп түсіндірді, себебі бұл атау парсы тілінде «шыбырлау» сөзімен рифтелі. Мағас қаласын атаған басқа тарихи дереккөздер Якут әл-Хамавидің «Му’жам әл-Булдан» сияқты бұрынғы еңбектерінен көшірмеленген немесе 13 ғасырға жататын «Монғолдардың құпия тарихы» сияқты қала туралы тек қысқаша мәліметтер келтіреді.
The main historical references for the city of Maghas are al Mas'udi's Murūj al Dhahab, written sometime in the 940s; Juvayni's Tarīkh i Jahāngushāy, from the 1250s; Rashid al Din Tabib's Jāmi' al Tawārīkh, written 1310; and the Yuanshi, compiled in Ming China around 1369. Al Mas'udi, who had travelled through the Caucasus in the 930s, wrote that Maghas was the capital of the Alans, or al Lān, although their unnamed king periodically travelled from one residence to another. Juvayni's account, written three centuries later, is the earliest to mention the Mongol capture of Maghas, although he does not provide a specific date for this event. His account is fairly imprecise in general, and he was apparently misinformed on the location of Maghas in particular, since he implied it was located in Rus' rather than the northern Caucasus. In his description of the Mongol capture of Maghas, he wrote that it was heavily fortified and located in a heavily wooded area, so that the Mongols had to cut paths through the woods for their heavy siege equipment. He wrote that, after the Mongols captured Maghas, they massacred the population, so that there was nothing left of the city but its namesake flies. The Yuanshi, which contains biographies of commanders serving the Yuan dynasty, provides the most detailed account of the siege of Maghas. In particular, its biography of Shiri Gambu, an ethnically Tangut commander fighting for the Mongols, states that the siege began in the 11th lunar month of 1239 (i. e. 27 November through 26 December) and ended in the 2nd lunar month of 1240 (i. e. 6 24 February). The final assault of the city was "conducted by a number of small squads", which were apparently composed of ethnically diverse allied troops rather than Mongols themselves — besides the Tangut Shiri Gambu, the Yuanshi also mentions that there were Qipchaq troops present at the siege, as well as a group of Alans who were Mongol allies. The biography of Shiri Gambu also describes the city of Maghas as being "surrounded by a high wall, and in a strong natural position". Vladimir Minorsky argued that another, garbled reference to the city may be found in the Hudud al Alam, an anonymous Persian geographical text from the 10th century. While it does not directly mention Maghas, it contains a passage claiming that the people of Sarir, the eastern neighbor of Alania, left food out in order to avoid being eaten by giant flies the size of partridges. Minorsky interpreted this as a possible, somewhat confused reference to Sarir sending tribute to the city of Maghas, based on the name being a homophone for "fly" in Persian. Other historical sources mentioning Maghas either simply copy from earlier works, such as Yaqut al Hamawi's Mu'jam al Buldān, or only mention the city in passing, such as the 13th century Secret History of the Mongols.