Кіріспе

Магас немесе Маас, дәлірек айтқанда, Магс немесе Макс – Ұлы Кавказдағы ортағасырлық Алания патшалығының астанасы болған. Ол ислам және қытай деректерінде кездеседі, бірақ орны нақты белгісіз. Кейбір авторлар Солтүстік Осетияны, ал басқалары қазіргі Қарашай-Черкесиядағы Архызды көрсетіп, онда 10 ғасырға жататын үш шіркеу әлі де сақталған. Гент университетінің (Бельгия) тарихшысы Джон Латем Спринкл Магас қаласын Краснодар өлкесінің Отрадненск ауданындағы Ильичевское Городище археологиялық ескерткішімен байланыстырды. Магас қаласының 1239 жылдың басында қиратылуы Моңғол басшысы Бату ханға, Шыңғыс ханның немересіне байланысты. Д. В. Заятс сияқты кейбір орыс географтары Ингушетиядағы бір орнына нұсқау береді. Ресей Федерациясының Ингушетия Республикасының астанасы Магас, Магас қаласының атымен аталады.

Атауы

Араб деректерінде бұл атау Магас немесе Маас, парсы тілінде Магас немесе Макас, ал қытай тілінде Музашан (木栅山) деп келтірілген. Магас атауы парсы тіліндегі "магас" сөзімен омоним болып табылады, яғни "шыбық" деген мағынаны білдіреді, және ортағасырлық жазушылар әл-Масуди мен Джувайни қала атауымен байланысты сөз ойындары жасаған. Қытайша транскрипция Muzashan "ағаш" (mu, 木) және "тау" (shan, 山) иероглифтерін пайдаланады, ал Джон Латхэм Спринкл бұл қаланың қиын-қыстау жерде орналасқандығына сілтеме болуы мүмкін деп түсіндіреді.

Қазіргі заманғы құжаттама

Мағас қаласы туралы негізгі тарихи деректер – 940 жылдарда жазылған әл-Масудидің «Мұрудж әл-Дхахаб» еңбегі; 1250 жылдардағы Джувайнидің «Тарих и Жахангушай» шығармасы; Рашид әл-Дин Тәбибтің 1310 жылы жазылған «Джами әл-Тауарих» кітабы; және 1369 жылы Мин Қытайында жинақталған «Юаньши». 930 жылдары Кавказ арқылы саяхат жасаған әл-Масуди Мағас қаласының аландардың астанасы, немесе әл-Лан болғандығын жазды, бірақ олардың аты-жөні айтылмаған патшасы мезгіл-мезгіл бір резиденциядан екіншісіне көшіп тұратын. Үш ғасырдан кейін жазылған Джувайнидің жазбасында монғолдардың Мағас қаласын басып алуы туралы алғашқы мәлімет келтірілген, бірақ бұл оқиғаның нақты күні көрсетілмеген. Оның есебі жалпы алғанда өте дәл емес, сондай-ақ ол Мағас қаласының орналасқан жері туралы қате ақпарат алған, өйткені ол оны Солтүстік Кавказ емес, Русьте орналасқан деп көрсеткен. Монғолдардың Мағас қаласын басып алуын сипаттағанда, қаланың мықты бекінілген және орманды аймақта орналасқан екенін, сондықтан монғолдар қоршау машиналарын ормандар арқылы өткізу үшін жол ашуға мәжбүр болғандығын жазды. Монғолдар Мағас қаласын басып алғаннан кейін, халықты қырғынға ұшыратқан, қаладан тек құс ғана қалғандығын айтқан. Юань династиясына қызмет еткен қолбасшылардың өмірбаянын қамтитын «Юаньши» кітабы Мағас қаласын қоршаудың ең толыққанды сипаттамасын береді. Атап айтқанда, монғолдар үшін күрескен этникалық тангут қолбасшысы Шири Гамбудың өмірбаянында қоршау 1239 жылдың 11-ші айында (27 қарашадан 26 желтоқсанға дейін) басталып, 1240 жылдың 2-ші айында (6-24 ақпан аралығында) аяқталғаны көрсетілген. Қалаға соңғы шабуыл «кішкентай отрядтармен» жүргізілді, олар монғолдардың өзінен гөрі түрлі этникалық топтардан құралған одақтас әскерлерден тұрды. Тангут Шири Гамбудан басқа, «Юаньши» кітабында қоршауда қипшақ әскерлерінің де болғаны, сондай-ақ монғолдармен одақтас болған аландардың тобы да қатысқандығы айтылады. Шири Гамбудың өмірбаянында Мағас қаласы «биік қабырғамен қоршалған және табиғи жағдайына байланысты берік» деп сипатталған. Владимир Минорскийдің пікірінше, 10 ғасырға жататын аты-жөні белгісіз парсы географиялық мәтіні «Худуд әл-Аламда» қалаға қатысты тағы бір шатасқан сілтеме болуы мүмкін. Кітапта Мағас туралы тікелей айтылмаған, бірақ Аланияның шығыс көршісі Сарир халқы, әтеш мөлшеріндегі алып шыбындардан аулақ болу үшін тамақты сыртқа тастап кеткені туралы мәлімет бар. Минорский мұны Сарирдің Мағас қаласына құрмет көрсету үшін жіберген сыйлықтары туралы шатасқан сілтеме деп түсіндірді, себебі бұл атау парсы тілінде «шыбырлау» сөзімен рифтелі. Мағас қаласын атаған басқа тарихи дереккөздер Якут әл-Хамавидің «Му’жам әл-Булдан» сияқты бұрынғы еңбектерінен көшірмеленген немесе 13 ғасырға жататын «Монғолдардың құпия тарихы» сияқты қала туралы тек қысқаша мәліметтер келтіреді.