Кіріспе
Өлім туралы білім – өлімнің адамдық және эмоционалдық аспектілеріне баса назар аударатын білім саласы. Оқу бағдарламасында өлімнің биологиялық жақтары қарастырылғанымен, негізгі назар қайғы-қасіретпен күресуді үйренуге беріледі. Өлімді ғылыми тұрғыдан зерттеу танатология деп аталады. Танатология грек тіліндегі "танатос" – өлім және "ология" – ғылым немесе жүйеленген білім деген сөздерден құралған. Осы саладағы маман – танатолог. Өлім туралы білім – адамның өліммен байланысты тәжірибесі мен қызметтеріне қатысты мәселелерді қамтиды. Бұл білім өлім процесінің әртүрлі кезеңдерін түсінуге, өлімге деген көзқарас пен мағына туралы негізгі тақырыптарды талқылауға, сондай-ақ қайғыға ұшыраған адамдарға көмектесуді үйренудің салдары туралы білуге көмектеседі. Өлім туралы білім берудің басты мақсаты – адамдарды қайғы-қасіретті бастан кешіруге дайындау. Көптеген адамдар өлім туралы білімді тыйым салынған нәрсе деп санайды және өлім мен қайғы туралы әңгімелесудің орнына, оны жасырып, басқалармен бөліспейді. Өлім туралы дұрыс біліммен, оның табу болып қалу ықтималдығы азаяды.
Death education is education about death that focuses on the human and emotional aspects of death. Though it may include teaching on the biological aspects of death, teaching about coping with grief is a primary focus. The scientific study of death is known as thanatology. Thanatology stems from the Greek word thanatos, meaning death, and ology meaning a science or organized body of knowledge. A specialist in this field is a thanatologist. Death education refers to the experiences and activities of death that one deals with. Death education also deals with being able to grasp the different processes of dying, talk about the main topics of attitudes and meanings toward death, and the after effects on how to learn to care for people who are affected by the death. The main focus in death education is teaching people how to cope with grief. Many people feel death education is taboo and instead of talking about death and grieving, they hide it away and never bring it up with others. With the right education about death, the less taboo it may become.
Тарих
Тарихи тұрғыдан алғанда, американдық қоғамда өлім туралы білім беру тыйым салынған тақырып ретінде қарастырылып, ғылыми зерттеулерге немесе білім беру мақсаттарына лайық деп есептелмейтін. 1960 жылдары Герман Файфел (1959), Элизабет Кюблер-Росс (1969) және Сисели Сондерс (1967) сияқты пионерлер мінез-құлық ғалымдарын, клиникалық дәрігерлерді және гуманитарлық ғылымдар өкілдерін өліммен байланысты мәселелерге назар аударуға және оларды зерттеуге ынталандырды. Бұл өлім туралы хабардарлық қозғалысын бастады, өліммен байланысты мінез-құлықты кеңінен зерттеуге, сондай-ақ қайтыс болғандар мен күйреуге ұшырағандарға күтім көрсетудің жаңа бағдарламаларын әзірлеуге және өлімге қатысты көзқарастарды зерттеуге мүмкіндік берді.
Мақсаттар
Өлім – өмірдің жауы емес, ол бізге өмірдің құндылығын еске түсіреді. Ауру, өмірді әдеттегідей қабылдаған кезде жоғалтып алатын пропорцияны қалпына келтіреді. Құндылық пен пропорцияны тану үшін ауруды құрметтеу қажет, соңында өлімді де құрметтеу керек. Өлім туралы білім беру, өлім, өлу және қайғы туралы білім арқылы жеке өмірді байытады, адамдарға қоғаммен қарым-қатынаста көмектеседі және бағыт-бағдар береді, азамат ретіндегі қоғамдық міндеттеріне дайындауға, кәсіби және еңбек жолында қолдау көрсетуге, сондай-ақ өліммен байланысты мәселелерді тиімді талқылау қабілетін арттыруға мүмкіндік береді.
Хоспис
Адамдарды өлім туралы білім берудегі маңызды ұйымдардың бірі – Хоспис. Хоспис күтім жасайтын адамға қолдау көрсетеді, сондай-ақ, өлім алдында не күтуге болатыны және өлімнен кейін отбасының не күтуі керектігі туралы ақпарат береді. Хосписте өліммен байланысты мифтер мен қате түсініктер де кеңінен талқыланады. Хоспис қызметкерлері күтімшілерге өлімді білдіретін белгілер мен симптомдарды анықтауға көмектеседі. Хоспис – халыққа өлім туралы білім беруді таратуға және түсіндіруге көмектесетін маңызды күтім түрі. Егер адамның жақыны дәрі-дәрмекпен немесе дәрігерлермен емдеуге жарамсыз жағдайда болса, Хосписке жүгіну ұсынылады. Олар өмірінің соңына дейін зор қолдау мен құдірет табады. Хоспис өлім аузында жатқан науқастарға ғана емес, сонымен қатар отбасы мүшелері мен жақын достарына қайғыны басуға қатысты кеңестер береді. "Дұрыс күтім, қолдау және махаббатпен біз өмірдің кереметін бөлісе аламыз". Адамның өмірінің соңы өліммен емес, тірілікпен байланысты болуы керек.
Оқу бағдарламасы
Өлім туралы білім беру курсын тыңдаушылары пәннің күрделі білімін толық түсінуі, білімнің бес негізгі саласын меңгеруі, сондай-ақ өлімнің физиологиялық, психоәлеуметтік, мінез-құлықтық және танымдық жақтарын үйренуі қажет. Аталған бес негізгі сала: өлім процесін түсіну, өмір соңындағы шешімдерді қабылдау, жоғалту, қайғы және күйзеліс, бағалау және көмек көрсету, сондай-ақ жарақаттық өлім. Өлім туралы білім беру перспективалық тұрғыдан жүргізілуі керек, ал адамның эмоционалдық жауабы оқиғаға сай болуы тиіс. Бұған қоса, өлім туралы білім беру формалды немесе бейресми түрде ұйымдастырылуы мүмкін. Формалды жоспарланған өлім туралы білім беру ұйымдастырылған білім беру орталарындағы оқумен байланысты, мысалы: мектептер, колледждер, жоғары білім, кәсіби семинарлар және еріктілерді даярлау бағдарламалары.
Өлімнің кезеңдері
Елизавета Кублер Росс "Өлім және өлім туралы" (1969) кітабында өлім процесінің бес кезеңін ұсынды. Оның еңбегі көбінесе "қайғының бес сатысы" деп аталғанымен, бастапқы жұмысы оның өлімге қадам басқан науқастармен жүргізген сұхбаттары мен олардың өлімге бет қарай психоәлеуметтік жағдайға реакциясын клиникалық тұрғыдан бақылауларына негізделген. Оның бес "кезеңінің" (яғни, жоққа шығару, ашу, келісімге келу, депрессия және қабылдау) дұрыстығына қатысты көптеген ғалымдық пікірталас болды. Тәжірибелі психоәлеуметтік клиницистер мен танатологтар бұл модельдің дәлдігін көбінесе жоққа шығарды, себебі ол тек эмоционалдық күйлерді қарастырады, процеске қатысты негіссіз үміттер тудырады және сипаттамалық модель ретінде эмпирикалық түрде расталмаған.
Қорытынды
Адамдар өлім мен өлу туралы көзқараста әлі де консервативті болғанымен, көмек және өлім туралы білім беру арқылы, өлімді өмірдің табиғи бір бөлігі ретінде қабылдай бастайды, одан әркім бір күні өтуге тиіс. Өлімнен ұялудың және қорқудың орнына, адамдар осы тақырыпқа үйреніп, болашақтағы жағдайға дайындала алады. Өлім туралы білім тек медицина қызметкерлері мен жан ауруларымен күресіп жатқандар үшін ғана емес, ол әрбір адам үшін пайдалы, себебі ол өмір сүру сапасының маңыздылығын және адамның мән іздеуін ашады. "Өлім – адам өмірінің соңына қарайтын бағыты, сондықтан адам оған үнемі дайындалады".
Пайдаланылған әдебиеттер
Корр, К. А.; Корр, Д. М. (2013). Өлім және өлім, өмір және тіршілік. Уодсворт баспасы. 7-ші басылым, 5–14. Франк, А. У. (1995). Дене еркімен: ауру туралы толғаныстар (жаңа соңы). Бостон: Хоутон Миффлин. 120-бет. Моран, Г. (2003). "Кіріспе: Өлім туралы білім берудің қажеттігі бар ма?" (PDF).