Қыпқызыл фараон Сенедж

Кіріспе

Мысыр перғауыны

Сенедж (сондай-ақ Сенед және Сетен деп те аталады) – б.з.д. 2-ші династия кезінде билік еткен ерте Мысыр патшасы (перғауыны). Оның тарихи мәні әлі де нақты емес. Оның аты Рамсесид дәуірінің патшалар тізіміне енген, бірақ әртүрлі жазылған: Абидос патшалар тізімі көне нұсқасын қайталаса, Турин патшалық каноны мен Саккара патшалар тізімі оның атын жұлынған қаздың иероглифтік белгісімен көрсетеді. Сенедж Мысырды қанша уақыт билегені белгісіз. Турин патшалық каноны оған 70 жылдық билік мерзімін жатқызады, ал ежелгі Мысыр тарихшысы Манетон Сетеннің (оның айтуынша Сенедж) 41 жыл билегенін мәлімдейді.

Атаулар қайнар көзі

Сенедж билігінің белгілі бір тұстағы жалғыз жазуы 1909 жылы египтолог Уво Хольшер тапқан, ол Гизадағы Кефрен және Менкаура храмдарындағы қазба жұмыстарына көмектескен. Ол бір кездегі табаққа тиесілі, жұқа қабырғалы, жылтыратылған диорит сынығын тапты. Сол жақтағы үзіліс сызығында: «Жоғарғы және Төменгі Египет патшасы Сенедж» деген жазу бар. Жазу оңнан солға қарай созылып, үзіліс сызығынан асып түседі, бірақ патшаның есімін қайта құруға болады. Бұл құнды жәдігер 1912 жылы жарияланды. Оны Джордж Эндрю Рейснер де зерттеген, ол өзінің «Мицерин, Гизадағы үшінші пирамиданың храмдары» атты кітабында осы туралы қысқаша айтқан. Сенедж патша туралы келесі мәліметтер 4-ші династияның басында немесе ортасында қалдырылған. Бұл есім Саққарадағы бас жұбыншы Шеридің мастаба қабіріндегі жалған есікке жазылған. Шери Сенедж патшасының некрополінде Перибсен патшаның барлық уаб жұбыншыларының бақылаушысы, Сенедж патшасының ка жұбыншыларының бақылаушысы және Сенедждің құдайының қызметшісі атағын иеленген. Сенедждің есімі көне түрде жазылған және картюш ішінде орналасқан, бұл анахронизм, өйткені картюштің өзі Хунни патшасы тұсында 3-ші династияның соңына дейін қолданылмаған. Египтолог Дитрих Вильдунг Шердің туысы болуы мүмкін екі басқа жұбыншы туралы да айтады, олар Сенедж, Инкеф және Сийдің жерлеу культіне қатысқан. Сенедж туралы көптеген ауруларға арналған рецепттер мен емдеулер жазылған П. Берлин 3038 папирусында да айтылған. Олардың бірі аяқ ауруын емдеу туралы нұсқаулар береді және майдың рецепті «құмыралар кітабынан» алынған деген мәлімдемемен аяқталады. Бұл кітап патша Усафаис (I династияның патшасы Горус Денмен бірдей) заманында жазылған деп есептеледі. Патша Сенеджге кітап мұра ретінде сыйланған. Сенедждің есімі соңғы рет Жоғарғы Египеттің Ақ тәжін киген, қолында құмыра ұстаған, тізе бүгіп отырған патшаның қоладан жасалған мүсінінде кездеседі. Мүсіннің арт жағында Сенедждің есімі жазылған белбеу бар. Египтолог Питер Мунро «Нефер Сенедж Ра» деген картюштің жазуы бар саз мөрдің табылуы туралы есеп жазды, ол оны «Сенедждің» нұсқасы деп есептейді. Бірақ бұл табылған жер ешқашан суретке түсірілмеген және нысан жоғалып кеткендіктен, Мунроның бұл мәлімдемесі көптеген ғалымдар тарапынан күмәнмен қабылданады. Волфганг Хельк және Дитрих Вильдунг сияқты басқа египтологтар да оған толық сенім білдірмейді және Сенедж бен Перибсен әртүрлі билеушілер болған деп санайды. Олар жалған есіктегі жазуда екеуінің де есімдері бір-бірінен ажыратылғанын көрсетеді. Сонымен қатар, Вильдунг Сенедж Перибсенге өзінің некрополінде құрбандық шалатын шіркеу сыйлаған деп санайды. Бұл теорияны Хельк пен Герман А. Шлогль күмәнмен қабылдайды, олар Перибсеннің қабірінің кіреберіс аймағында табылған Сехемиб патшаның саз мөрлерін көрсетеді, бұл Сехемиб Перибсенді, емес Сенеджді жерлегенін дәлелдейді.

The possibly only known contemporary inscription from Senedj's reign was found in 1909 by Egyptologist Uvo Hölscher, who assisted the excavations at the Khephren and Menkaura temple at Giza. Hölscher found a small, thin walled and polished diorite shard, which once belonged to a flat bowl. At the left breakline an incised inscription gives the reading: "The king of Upper and Lower Egypt, Senedj". The inscription goes from the right to the left and exceeds the breakline, but the king's name remains reconstructable. The precious artifact was published in 1912. It was also examined by George Andrew Reisner, who mentioned it shortly in his book Mycerinus, the Temples of the Third Pyramid at Giza. The next source referring to king Senedj dates back to the beginning or middle of the 4th Dynasty. The name, written in a cartouche, appears in the inscription on a false door belonging to the mastaba tomb of the high priest Shery at Saqqara. Shery held the title “overseer of all wab priests of king Peribsen in the necropolis of king Senedj”, “overseer of the ka priests of king Senedj” and “god's servant of Senedj”. Senedj's name is written in archaic form and set in a cartouche, which is an anachronism, since the cartouche itself was not used until the end of 3rd Dynasty under king Huni. Egyptologist Dietrich Wildung points to two further priests and possible relatives of Shery, who both also participated the funerary cult of Senedj, Inkef and Siy. Senedj is also mentioned in papyrus P. Berlin 3038, which contains medical prescriptions and therapies for numerous diseases. One of these gives instructions for treating foot cramps, and closes with the claim that the recipe for the ointment originates from a "book of vessels". This book is claimed to originate from the time of king Usáphais (identical with king Horus Den of Dynasty I). King Senedj allegedly received the book as an inheritance gift. The latest mention of Senedj's name appears on a small bronze statuette in the shape of a kneeling king wearing the White Crown of Upper Egypt and holding incense burners in its hands. Additionally, the figurine wears a belt which has Senedj's name carved at the back. Egyptologist Peter Munro has written a report about the existence of a mud seal inscription showing the cartouche name Nefer senedj Ra, which he thinks to be a version of “Senedj”. But since the finding was never photographed nor drawn and the alleged object meanwhile got lost, Munro's claim is highly questioned by many scholars. Other Egyptologists, such as Wolfgang Helck and Dietrich Wildung, are not so sure and believe that Senedj and Peribsen were different rulers. They point out that the false door inscription has the names of both strictly separated from each other. Additionally, Wildung thinks that Senedj donated an offering chapel to Peribsen in his necropolis. This theory in turn is questioned by Helck and Hermann A. Schlögl, who point to the clay seals of king Sekhemib found in the entrance area of Peribsen's tomb, which might prove that Sekhemib buried Peribsen, not Senedj.

Билік

Вольфганг Хельк, Николас Грималь, Герман Александр Шлогль және Франческо Тирадритти сияқты египтологтардың пікірінше, 2-ші династияның үшінші билеушісі Нинеджер патша тым күрделі мемлекеттік басқарудан зардап шеккен мемлекетті қалдырып кеткен. Сондықтан Нинеджер екі ұлына (немесе кем дегенде екі таңдалған мұрагеріне) Мысырды бөліп беруге шешім қабылдады, осылайша екі билеуші мемлекетті тиімді басқара алады деп үміттенеді. Керісінше, Барбара Белл сияқты египтологтар Мысырға ашаршылық немесе ұзаққа созылған құрғақшылық сияқты экономикалық апаттың тигенін айтады. Осыған байланысты, Нинеджер Мысыр халқын азықтандыру мәселесін жақсырақ шешу үшін мемлекетті екіге бөліп, оның мұрагерлері ашаршылық аяқталғанға дейін екі тәуелсіз мемлекет құрды. Белл Палермо тасындағы жазуларға сілтеме жасайды, ол оның пікірінше, осы кезеңде Нил өзенінің жыл сайынғы тасқынының деңгейі үнемі төмен болғандығын көрсетеді. Алайда, бүгінде Степан Сейдлмайер сияқты египтологтар Беллдің теориясын жоққа шығарады, оның есептеулерін түзетті. Сейдлмайер Нил өзенінің жыл сайынғы тасқыны Нинеджердің тұсында және Ежелгі мемлекеттік кезеңде әдеттегі деңгейде болғандығын көрсетті. Белл Палермо тасындағы Нил суының биіктігін Мемфис маңындағы нилометрлердің өлшеулеріне ғана байланыстырды, ал өзеннің басқа бөліктеріндегі деңгейді ескермеді. Сондықтан ұзаққа созылған құрғақшылық болмаған. Сенедж тағын бөліскені немесе Мысыр мемлекеті оның қайтыс болған кезде бөлінгені де белгісіз. Барлық белгілі патшалар тізімдері – Саккара тізімі, Турин патшалар тізімі және Абидос кестесі Вадженес патшаны Сенедждің алдыңғысы ретінде көрсетеді. Сенеджден кейін патшалар тізімдері мұрагерлерге қатысты бір-бірінен өзгешеленеді. Сакара тізімі мен Турин каноны Неферка, Неферкасокар және Худжефа I патшаларды тікелей мұрагерлер ретінде атайды, ал Абидос тізімі оларды жіберіп, Джаджай патшаны (қасхемуи патшамен бірдей) тізімдейді. Егер Мысыр Сенедж таққа отырған кезде бөлінген болса, Сехемиб пен Перибсен сияқты патшалар Жоғарғы Мысырды билеген, ал Сенедж және оның мұрагерлері Неферка (ра) мен Худжефа I Төменгі Мысырды билеген болар еді. Мысырдың бөлінуіне Хасехемви патша нүкте қойды.

Egyptologists such as Wolfgang Helck, Nicolas Grimal, Hermann Alexander Schlögl and Francesco Tiradritti believe that king Nynetjer, the third ruler of 2nd dynasty, left a realm that was suffering from an overly complex state administration and that Nynetjer decided to split Egypt to leave it to his two sons (or, at least, two chosen successors) who would rule two separate kingdoms, in the hope that the two rulers could better administer the states. In contrast, Egyptologists such as Barbara Bell believe that an economic catastrophe such as a famine or a long lasting drought affected Egypt. Therefore, to better address the problem of feeding the Egyptian population, Nynetjer split the realm into two and his successors founded two independent realms until the famine came to an end. Bell points to the inscriptions of the Palermo stone, where, in her opinion, the records of the annual Nile floods show constantly low levels during this period. Bell's theory is refuted today by Egyptologists such as Stephan Seidlmayer, who corrected Bell's calculations. Seidlmayer has shown that the annual Nile floods were at usual levels at Nynetjer's time up to the period of the Old Kingdom. Bell had overlooked that the heights of the Nile floods in the Palermo stone inscription only takes into account the measurements of the nilometers around Memphis, but not elsewhere along the river. Any long lasting drought can therefore be excluded. It is also unclear if Senedj already shared his throne with another ruler, or if the Egyptian state was split at the time of his death. All known kinglists such as the Sakkara list, the Turin King List and the Abydos table list a king Wadjenes as predecessor of Senedj. After Senedj, the kinglists differ from each other in respect of the successors. While the Sakkara list and the Turin canon mention the kings Neferka(ra), Neferkasokar and Hudjefa I as immediate successors, the Abydos list skips them and lists a king Djadjay (identical with king Khasekhemwy). If Egypt was already divided when Senedj gained the throne, kings like Sekhemib and Peribsen would have ruled Upper Egypt, whilst Senedj and his successors, Neferka(ra) and Hudjefa I, would have ruled Lower Egypt. The division of Egypt was brought to an end by king Khasekhemwy.

Қабір

Сенедждің қайда жерленгені белгісіз. Тоби Уилкинсон патшаның Саққарада жерленген болуы мүмкін деп есептейді. Бұл пікірді қолдау үшін Уилкинсон былай дейді: бұрынғы кездегі жерлеу дін қызметкерлері, олар қызмет еткен патшадан тым алыс жерленген емес. Уилкинсон пікірінше, Жосер патшаның некрополіндегі Ұлы Оңтүстік галереялардың бірі (3-ші династия) бастапқыда Сенедждің бейіті болған.