Кіріспе
Ежелгі Мысыр билеушісі Сет Перибсен (сонымен қатар, Аш Перибсен, Перибсен және Перабсен) – Мысырдың екінші династиясы тұсында билік еткен ежелгі Мысыр монархы (фараонның) серех аты. Перибсеннің есімі ерекше, себебі оның қамқоршы құдайы Хорус емес, Сет болды. Бұл Мысыр дәстүріне қарсы келеді, онда патша өзінің патшалық қамқоршысы ретінде бүркіт пішіндес Хорус құдайын таңдайтын. Перибсеннің қабірі 1898 жылы Абидос қаласында табылған. Ол жақсы сақталған және кейінгі династиялық кезеңдерде жасалған қалпына келтіру жұмыстарының іздерін көрсетті.
Seth Peribsen (also known as Ash Peribsen, Peribsen and Perabsen) is the serekh name of an early Egyptian monarch (pharaoh), who ruled during the Second Dynasty of Egypt (c. 2890 – c. 2686 BC). Peribsen's name is unusual, in that Set, not Horus, was his patron deity. This goes against the Egyptian tradition of a king choosing the falcon shaped deity Horus as his royal patron. Peribsen's tomb was discovered in 1898 at Abydos. It was well preserved and showed traces of restoration undertaken during later dynastic periods.
Қазіргі заманғы көздер
Перибсенге арналған серек балшықтан және саздан жасалған қыш құмыралардың мөрлерінде, сондай-ақ алабастр, құмтас, порфир және қара шистадан жасалған ыдыстардағы жазуларда табылды. Бұл мөрлер мен ыдыстар Перибсеннің қабірінен және Элефантинадағы қазба алаңынан табылған. Бейт-Халлафтағы К1 мастаба қабірінің ішінде Перибсеннің есімі жазылған бір балшық мөр табылды. Оның жерлеу орнынан граниттен жасалған екі үлкен қабір тақтасы табылған. Олардың пішіні ерекше, аяқталмаған және кедір-бұдыр болып көрінеді. Египтологтар бұл әдейі жасалғанын болжайды, бірақ себептері белгісіз. Тегі белгісіз цилиндрлік мөрде Перибсеннің есімі картуштің ішінде көрсетілген және «Мерж нетьеру» («құдайлардың сүйіктісі») деген лақап берілген. Бұл факті египтологтар мен археологтарды осы мөрдің Перибсен билік еткеннен кейін, естелік ретінде жасалғанына алып келеді, себебі патшалық картуштарды қолдану Перибсеннің өмірден өткеннен соң көп уақыттан кейін басталған. Осы материалдан жасалған тағы бір мөрде Перибсеннің есімі картушсіз, бірақ оның орнына «Нисут Бити» («Жоғарғы және Төменгі Египет патшасы») деген патшалық атағы көрсетілген.
Тарихи дереккөздер
Перибсеннің бар екендігіне қатысты күмәнді көзқарастар, Жаңа Мемлекеттік Рамсесид патшаларының тізімдеріне, мысалы, Абидос патшалар тізіміне, Саккара патшалар тізіміне және Турин корольдік канонына негізделген, олардың ешқайсысы Перибсеннің атын атамайды. Дегенмен, бұл тізімдер оның қайтысынан шамамен 1500 жыл өткен соң жасалғаны мәлім. Перибсеннің қабірлік культын атқаратын дін қызметкерлерінің IV династияға жататын бірнеше қабірлері табылды. Бұл қабірлерде Перибсеннің аты дұрыс жазылған және олардың болуы Перибсеннің кейіннен Ахенатон сияқты естеліктерден жойылмаған, заңды фараон ретінде танылғанын көрсетеді. Сондықтан тарихшылар мен египтологтар Перибсеннің аты уақыт өте келе ұмытылып кеткен, немесе оның аты бұрмаланып, қате жазылған түрінде сақталған болуы мүмкін деген пікірде.
Атауы
Перибсеннің патшалық есімі египтологтардың қызығушылығын туғызады, себебі ол фараон аты үшін дәстүрлі болған Хорус емес, Сет құдайымен байланысты. Дәстүр бойынша, патшаның Хор есімі серекте жазылған: Хорусты бейнелейтін бүркіттің астындағы патша сарайының қасбетінің суреті (Мысыр иероглифтерін қараңыз). Бірақ Перибсен өз серегінде Сетті бейнелейтін Сет жануарының суретін орналастыруды жөн көрді. Перибсен – Сет жануарының өз серхінде жалғыз билеген жалғыз фараон, алайда ол Сетпен байланысқан жалғыз патша емес. Мысал ретінде 13-ші династияның перғауыны Сет Мерибр, 19-шы династияның билеушілері Сети I және Сети II, сондай-ақ 20-шы династияның патшасы Сетнахтелерді атауға болады. Перибсеннің осы есімді неге таңдағаны туралы пікірталас әлі де жалғасуда. Алдыңғы теориялар бойынша, Перибсеннің заманында Мысыр екі мемлекетке бөлінген немесе ол Сетті жалғыз құдай ретінде қадірлейтін жаңа монотеистік дін құруға тырысқан дінге қарсы болған. Перибсеннің қамқоршысын таңдауы және Екінші династияның орта кезеңіндегі белгісіз кезеңде билеуі египтологтар мен тарихшыларды оның есіміне және ол өмір сүрген қиын уақыттарға қатысты мүмкін түсіндірмелерді іздеуге итермеледі. Келесі бөлімдерде олар ұсынған кейбір теориялар талқыланады.
Саяси теориялар
Ньюберри, Черный және Грдселофф, Франческо Тирадритти мен Вольфганг Хельк бұрынғы теорияларында Саккара мен Абидос қалаларындағы бір кездері сарайлық деңгейдегі және жақсы сақталған мастаба қабірлерін атады. Олардың барлығы Нинетжердің билігінен бастап Екінші династияның соңғы билеушісі Хасехемвиге дейінгі кезеңге жатады. Египтологтар мастабалардың сақталу жағдайы мен бастапқы архитектураның археологиялық мәліметтерін патшалар мен ақсүйектерге арналған жалпымемлекеттік қабірлік культтердің бүкіл династия бойында сәтті жұмыс істегенін көрсететін дәлел деп санайды. Егер осы болжам дұрыс болса, онда олардың сақталуы Перибсеннің билігі кезінде болған азаматтық соғыстар мен экономикалық қиындықтар туралы теориямен қарама-қайшы келеді. Райс, Тирадритти және Хельк Нинетжердің жеке немесе саяси себептермен бөлінген мемлекетті тастап кетуге шешім қабылдағанын, ал бұл бөлініс Екінші династия патшалары қолдаған формалдық болғанын айтады. Перибсеннің Тиниттік таққа ие болып, тек Жоғарғы Египетті басқарғаны, ал басқа билеушілер Мемфистік таққа ие болып, Төменгі Египетті басқарғаны есептеледі. Бұл теория күмәнді; Вольфганг Хельк, Питер Каплони және Жохем Кал саз мөрлердің тек Перибсен қабірінің кіреберіс аймағында ғана табылғанын, ал олардың ешқайсысы Перибсен мен Сехемибтің есімдерін бір жазуда бірге көрсетпегенін мәлімдейді. Сонымен қатар, фараонның өзінен бұрынғысын жерлеп, қабірін бекітуі қалыпты жағдай екенін айтады; Сехемибтің мөрлерінің болуы династиялық мұрагерлік тізбегін көрсетеді. Осыған ұқсас қорытындыларды Хасекемвидің қабірінің кіреберісінен табылған Қаа патшасының қабірінің кіреберісінен табылған Хотепсекемви патшасының азу тісінен жасалған тақташаларынан және Хасекемвидің қабірінің кіреберісінен табылған Джосердің саз мөрлерінен де жасауға болады. Шлогл, Хельк, Каплони және Кал Сехемиб мөрлерінің табылуы Сехемиб Перибсеннің орнын дереу басып, оны жерлеген деген пікірді қолдайды деп сендіреді. Тоби Уилкинсон мен Хельк Перибсен мен Сехемибтің туыс болуы мүмкін екенін айтады. Олардың теориясы тастан жасалған ыдыстардағы жазулар мен мөрлердің бейнелеріне негізделген, олардың типографиясы мен грамматикасы өте ұқсас. Перибсен ыдыстары "ini setjet" ("Сетроэ халқының құрметі") деген жазуды көрсетеді, ал Сехемибтің жазуларында "ini khasut" ("шөл көшпелілерінің құрметі") деген жазу бар. Перибсен мен Сехемибтің туыс екендігіне тағы бір дәлел – олардың серех есімдері; екеуі де өз есімдерінде "Per" және "ib" буындарын қолданған. Шерінің қапідегі жалған есіктегі жазуы Перибсеннің патша Сенеджбен ("Сенедж" сөзі "қорқынышты" дегенді білдіреді) бір есімді екенін және бұл есімді патшалар тізімінде прокси арқылы қолданған болуы мүмкін екенін көрсетеді, өйткені Сет есімін атауға тыйым салынған. Керісінше, Дитрих Вильдунг пен Вольфганг Хельк Перибсенді Рамсесид карточкасындағы Wadjenes есімімен сәйкестендіреді. Олардың пікірінше, Пер иб сен есімі Вадж сеннің шала жазылған иероглифтерінен қате оқылған болуы мүмкін.
Билік
Кейбір археологиялық мәліметтер Перибсеннің билігі тұсында Египет мемлекеті бөлінген деген тұжырымды қуаттайды, сондықтан оның ізашарлары неліктен мемлекетті бөлуге шешім қабылдады және Перибсен Египеттің бір бөлігін немесе толығымен биледі ме деген пікірталас әлі де жалғасуда.
Бөлінетін әлем теориясының қарсыластары
Герман ТеВелде және Тоби Уилкинсон сияқты ғалымдардың айтуынша, хатшылардың, мөр басушылардың және бақылаушылардың әкімшілік атаулары екіге бөлінген бюрократиялық мемлекеттік басқаруға сәйкес келтірілді. Мысалы, "патшаның мөрі" деген атақ "Жоғарғы Египет патшасының мөрі" деп өзгертілді. Бұл бюрократиялық реформа Перибсеннің осы шенеуніктердің билігін шектеуге тырысқанын көрсетеді, бұл Ньенечердің тұсындағы үлкен және қиын басқарылатын мемлекеттік басқарудың тағы бір дәлелі. Тас ыдыстардағы жазуларда "ini setjet" ("Сетрое халқының салықтары") деп те айтылған, бұл Перибсеннің Нил дельтасында Сет құдайына арналған культ орталығын құрғанын білдіруі мүмкін. Бұл Перибсен бүкіл Египетті билегенін немесе кем дегенде, оны Египеттің барлық аймақтарында патша ретінде мойындағандарын көрсетеді. Перибсеннің тұсындағы шенеунік, Нефер Сетех ("Сет әдемі"), "патшаның ваб жұбысы", египтологтарға оның стеласы арқылы белгілі. Оның аты Сеттің патшалық құдай ретінде маңыздылығын және танымалдылығын көрсетеді. Абидостағы Перибсеннің қабірінен Египет тарихындағы алғашқы толық жазылған сөйлемді көрсететін саз мөрлер табылды. Жазуда: "Алтын/Омбостың иесі екі патшалықты біріктірді/өзінің ұлына, Төменгі және Жоғарғы Египет патшасы Перибсенге тапсырды". "Алтын" деген атау "Омбостың иесі" деп те түсіндіріледі, египтологтар бұл атауды Сет құдайына арналған діни тілдес деп санайды.
"The golden one/He of Ombos hath unified/handed over the two realms for/to his son, the king of Lower and Upper Egypt, Peribsen". The title "The golden one", also read as "He of Ombos", is considered by Egyptologists to be a religious form of address to the deity Seth.
Діндік өзгерістер
Сефпен байланысқа қарамастан, Перибсеннің тұсында халық көптеген құдайларға табынып отырды. Көптеген саз мөрлердің іздері мен құмыралардағы жазуларда Аш, Хорус, Нехбет, Мин, Бастет және Херти құдайлары есімдері кездеседі. Құдайлардың бейнелері олардың басты табыну орталығы болған жердің немесе қаланың атымен бірге келтіріледі. Каир тасындағы Аш мүсіні мен Сеттің құдайы бейнесі Перибсенге жатқызылады, бұл саз мөрлердегі бедерлермен сәйкес келеді. Қызығы, бірнеше мөрде Сет химерасының үстінде күн дискісі бейнеленген, бұл ежелгі Ра құдайының символы. Археологиялық зерттеулер бұл ерте кезеңде Ра күн құдайының Мысыр пантеонына кіргенін дәлелдемесе де, дискінің пайда болуы күнге табыну мен теистік өзгерістердің бастапқы белгісі болуы мүмкін. Күн дискісі мемлекеттік қамқоршылардың бірімен байланысты еді (мысалы, Перибсеннің ізашары Ренеб тұсында ол Горусқа байланысты болған), ал Перибсен тұсында Сетке байланысты болды. Хасехемви патша кезінде күн өз атын (Ра) алды, ал Хасехемви мен оның ізбасары Джосердің билікке келуімен бірнеше дін қызметкерлері мен шенеуніктер өздерінің есімдерін Рамен байланыстырды.
Қабір
Перибсен Абидос маңындағы Умм-эль-Каабтағы патша зиратының П қабірінде жерленген. Қабырдың алғашқы қазба жұмыстары 1898 жылы француз археологы және египтологы Эмиль Амелиноның жетекшілігімен басталды. Бұл алғашқы экспедиция 1901 және 1902 жылдары британдық археолог сэр Уильям Мэтью Флиндерс Петридің басшылығымен қазба жұмыстарымен жалғасты. Қабырдың құрылысы қарапайым және сол аймақтағы басқа патша қабірлерінің көлемімен салыстырғанда таңқаларлықтай кішкентай. Дизайн үлгісі - патша Джердің (бірінші династияның үшінші перғауыны) қабірі, ол Орта патшалықта "Озирис қабірі" деп есептелген. Перибсен қабірінің сәулеті тұрғын сарайға ұқсас. Қабірдің өлшемдері x және бір-біріне жалғасқан үш тәуелсіз құрылымнан тұрады: ортасында x өлшемді негізгі жерлеу камерасы орналасқан, ол саз кірпіштерден, қамыс пен ағаштан жасалған. Солтүстік, шығыс және батыс жақтарында қабір бөлмесі бір-біріне кіретін тоғыз шағын қойма бөлмелерімен қоршалған; оңтүстік жағында ұзын алдыңғы бөлме орналасқан. Ішкі құрылымдар мен сыртқы қабырға арасында өткел бар.
Қорытындылар
Ежелгі дәуірде қабірді тонаушылар қабірді кеңінен тонап, көптеген тас ыдыстар мен топырақ құмыраларын қалдырып кеткен. Кейбір тас ыдыстардың жиектері мыспен қапталған, және олар Хасехемви қабірінен табылғандарына ұқсас. Нинетжер мен Ранеб сияқты алдыңғы билеушілерге тиесілі ыдыстар да табылды. Файенс пен карнелианнан жасалған моншақтар мен білезіктер, сондай-ақ мыстан жасалған құралдар қазылып алынды. Ерекше табылғандардың ішінде Хор-Аха патшаның аты жазылған күміс ине және Сехемиб патшаның аты жазылған саз мөрдің сынықтары бар. Бірінші және Екінші династиялардың жерлеу камераларына тән кіреберістегі екі тас стела қазір екі түрлі мұражайда қойылған. Патша қайтыс болғанда оның отбасы мен сарайын бірге жерлеу дәстүрі Бірінші династияның соңғы билеушілерінің бірі Қаа заманында тоқтатылды.