Кіріспе
БАҚ-тағы жасырылған кемсітушілікті анықтау қабілеті. Критикалық сауаттылық – Бұл БАҚ пен жазбаша материалдарда кездесетін, әдетте көзге көрінбейтін, әділетсіз билік қатынастарын насихаттайтын хабарларды талдау арқылы жүзеге асырылады. Осы үшін автордың сөздерінен тыс оқып, автордың қоғамдық нормалар туралы идеяларын қалай жеткізгенін зерттеп, осы идеяларда нәсілдік немесе гендерлік теңсіздік бар-жоғын анықтау қажет. Критикалық сауаттылыққа қатысты әртүрлі теориялық көзқарастар бар, олар әртүрлі оқыту әдістерін қалыптастырды. Бұл әдістердің негізгі қағидасы – сауаттылық, мәтін оқырмандарынан сыни тұрғыдан қарау және сұрақ қоюды талап етеді. Оқушылар жазушының хабарындағы субъективтілікті анықтағанда, олар критикалық сауаттылықты дамытады. Мәтінмен белсенді түрде жұмыс істеу дағдысы оқушыларға айналадағы БАҚ, кітаптар мен суреттерден келетін хабарларды түсінбей, оларды талдап, жеке өмірлік тәжірибелерімен байланыстыра білуге көмектеседі, соның арқасында олар сезімтал және әлеуметтік жағынан сауатты азаматтарға айналады. Критикалық сауаттылық Канада, Австралия, Жаңа Зеландия және Ұлыбритания сияқты кейбір ағылшын тілді елдерде студенттерге ағылшын тілін оқытудың танымал тәсіліне айналған. Постструктуралистік тәсілде критикалық сауаттылықтың анықтамасы өте икемді болуы мүмкін, бірақ көбінесе мәтіндегі дискурстар мен бейнелерді іздеу және олардың неге енгізілгені немесе шығарылғаны туралы себептерді анықтауды қамтиды. Критикалық сауаттылық саласындағы екі маңызды теориялық көзқарас – неомарксистік/Фрейрелік және австралиялық. Бұл тәсілдер көптеген жағынан үйлеседі және олар міндетті түрде қарама-қарсы көзқарастарды білдірмейді, бірақ олар осы тақырыпқа әртүрлі көзқараспен келеді.
Critical literacy is the ability to find embedded discrimination in media. This is done by analyzing the messages promoting prejudiced power relationships found naturally in media and written material that go unnoticed otherwise by reading beyond the author's words and examining the manner in which the author has conveyed their ideas about society's norms to determine whether these ideas contain racial or gender inequality. There are several different theoretical perspectives on critical literacy that have produced different pedagogical approaches. These approaches share the basic premise that literacy requires consumers of text to adopt a critical and questioning approach. When students examine the writer's message for bias, they are practicing critical literacy. This skill of actively engaging with the text can be used to help students become more perceptive and socially aware people who do not receive the messages around them from media, books, and images without first taking apart the text and relating its messages back to their own personal life experiences. Critical literacy has become a popular approach to teaching English to students in some English speaking countries, including Canada, Australia, New Zealand, and the UK. For post structuralist practitioners of critical literacy, the definition of this practice can be quite malleable, but usually involves a search for discourses and representations, and reasons why certain discourses are included in or omitted from a text. Two major theoretical perspectives within the field of critical literacy are the Neo Marxist/Freirean and the Australian. These approaches overlap in many ways and they do not necessarily represent competing views, but they do approach the subject matter differently
Санаткерлік ойлаумен байланысы
Сыншылдық сауаттылық пен сыншылдық ойлау ұқсас қадамдарды қамтиды және бір-бірімен байланысты болуы мүмкін, бірақ олар бір-бірін толықтай алмастыра алмайды. Сыншылдық ойлау – бұл мәселелерді анықтап, логика мен ой-анализ процесі арқылы оларды шешу. Осылайша, сыншылдық ойлау сыртқы әлемді түсінуге бағытталған, өзге аргументтердің негіздемесін бағалау арқылы өз ойыңнан өзге де пікірлердің бар екенін мойындайды, бірақ сыншылдық ойлау жүктемелі мәлімдемені анықтаумен шектеледі. Пауло Фрейре 1968 жылғы «Қысымға ұшырағандардың педагогикасы» кітабында билік иелерінің қысымына ұшыраған адамдардың бастапқыда бостандықтан сескенетінін жазады, себебі олар өздерін қысымға алғандардың қағидаларын және осы қағидаларды бұзудың салдарларын бойына сіңірген. Осылайша, бостандыққа деген ішкі құштарлығына қарамастан, олар Фрейре «бостандықтан қорқу» деп атаған жағдайға түсіп, қанаушылардың мақұлдауына сай келетін мінез-құлықтың алдын ала белгіленген үлгісін ұстанады. Осыдан сыншылдық сауаттылық туындайды, ол мәтіндердің қалай жазылғанын және ұсынылғанын түсіну арқылы мәтін қалыптасқан саяси, әлеуметтік және экономикалық ортаны түсінуге, сондай-ақ мұндай мәтіндердегі жасырын идеологияларды анықтауға мүмкіндік береді. Феминизм немесе неомарксизм сияқты әртүрлі идеялармен жұмыс істеуге бейімделген сыншылдық сауаттылық студенттерге мәдени нормалар мен қалыпты жағдайға бейімделудің орнына, мәселелерге қатысты әртүрлі көзқарастарды қарастыруға шақыру арқылы өздерін-өз дамыту туралы ойлаудың әртүрлі жолдарын ұсынады. Бұл өз кезегінде студенттерге ақпараттың негізінде көбірек дәлелдер мен теорияларды ұсынуға мүмкіндік береді.
Оқушылардың дағдылары
Сыни сауаттылық оқушыларға мәтінді мұқият талдау және мәтіннің қалай ұсынылуы арқылы онлайн мақалаларда және жаңалықтар станциялары немесе журналистика сияқты басқа да БАҚ көздерінде кездесетін хабарларды түсіну қабілетін дамытуға мүмкіндік береді. Сыни сауаттылық студенттерге билік институттарындағы кемсітушілікті қалай анықтауға және содан кейін осы билік динамикасына жазбаша және ауызша мәтіндерде пайда болған кезде сұрақ қоюға үйретеді, осылайша студенттер нәсілдік қорлау сияқты белгілі бір тақырыптардың қоғамда неге даулы екенін түсіне алады. Мұғалімдер оқушылардың жоғары деңгейдегі ойлануын дамытуға көмектеседі, сыныптағы әлеуметтік тақырыптар туралы пікірсайыстар арқылы диалогтық ортаны құрады. Мұнда оқытудың дәстүрлі «жинақтау» моделінен бас тартылып, мұғалімдер студенттерге сыныпта оқытылатын мәселелер бойынша өз идеялары мен ойларын ашық білдіруге мүмкіндік береді. Үшіншіден, сын сауаттылығы оқу дағдыларын дамытуға көмектеседі, өйткені оқушыларға түрлі мәтіндерді бір-бірімен байланыстырып, олардың жалпы мазмұны азшылық топтарын маргинализациялауға ынталандыра ма, әлде қарсы тұра ма, анықтауға мүмкіндік береді. Кішкентай балалар да мұғалімнің суретті кітаптарды дауыстап оқуы арқылы сын сауаттылықты үйрене алады, сонда олар кітаптардағы суреттер мен абзацтар қандай хабар береді, зерттейді. Оқушыларды осы әлеуметтік мәселелердің жеке өмірлерімен байланысын табуға ынталандыру арқылы олардың санасы мәдени және нәсілдік айырмашылықтарды позитивті жайт ретінде қабылдауға кеңейеді. Соңында, сын сауаттылығы студенттерді тілдің саясат, әлеуметтік иерархия, нәсіл және билік құрудағы маңыздылығын түсінуге дайындайды, себебі сөздердің таңдалуы мен құралуы жалпы хабарға әсер етеді. Бұл білім беру саласында да көрінеді, мектептер мен мұғалімдер сыныпта тек стандартты академиялық тілді қолдануды талап ете ме, әлде үйде үйренген тілді қолдануға рұқсат бере ме, шешуі керек. Сын сауаттылық студенттерді қолданылатын тілдің нұсқасын қайта қарастыруға итермелейді, өйткені стандартты тіл басым және үлкен күшке ие.