Кіріспе

1974 жылы түсірілген Пьер Паоло Пазолинидің "Араб түндері" – Пьер Паоло Пазолинидің 1974 жылы түсірген итальяндық фантастикалық эротикалық фильмі. Итальян тіліндегі түпнұсқа атауы – "Il fiore delle mille e una notte", яғни "Мың бір түннің гүлі". Фильм ежелгі араб антологиясы "Мың бір түнге" (араб. ألف ليلة وليلة) негізделген. Бұл Пазолинидің "Өмір трилогиясының" үшінші фильмі, алғашқы екеуі – "Декамерон" және "Кентерберийлік әңгімелер" болған. Басты рөлді Пазолини осы фильмге арнайы шақырған жас Франко Мерли ойнайды. Фильм түпнұсқа жинақтан алынған бірнеше әңгімелерден тұрады, бірақ олар тәртіпсіз және Шехерезада, Дуньязад және Шахрияр патшаның басты оқиғасы жоқ. Фильмде көптеген жалаңаш сахналар, секс және комедиялық элементтер бар. Ол "Араб түндерінің" эротикалық сипатын және әңгіме ішінде әңгіме құрылымын сақтайды, сонымен қатар "бұл – «Араб түндерінің» ең жақсы және сөзсіз ең ақылды киноадаптациясы» деп аталады. Пазолини осы фильмді бала кезіндегі естеліктеріне сүйене отырып түсіргісі келген. Фильмге дайындалу кезінде Пазолини "Мың бір түнді" қайта оқып, өзіне ең әдемі көрінген әңгімелерді ғана таңдады.

Актерлік құрам

Пазолини бастапқыда кейбір рөлдерде Иран мен басқа түсірілім алаңдарынан жергілікті актерлерді көбірек пайдалануды жоспарлаған, бірақ мұсылман үкіметтері өз азаматтарының жалаңаш түсірілуіне рұқсат бермегендіктен итальяндық актерлер мен актрисаларға жүгінуге мәжбүр болды. Көптеген рөлдерді кәсіби емес, жергілікті актерлер орындаса да, көбінесе жалаңаш көріністер жоқ рөлдерде. Бұл Юнанның тарихындағы сияқты кейбір ерекше актерлік таңдауларға әкелді, онда Юнан принцін итальяндық (Сальваторе Сапиенца) ойнаса, ал оның әкесі шығыс азиялық (көбінесе непалдық) актер болып келеді. Осы шақта, бисексуал болған және Пьер Паоло Пазолинимен қарым-қатынаста болған Нинетто Даволи оны тастап әйелге үйленді. Пазолини бұл оқиғаны ер адамның, болашақ әйелімен – оның құдайымен – қалай әйелге қалай қызығу керектігін үйренуі және жүрек ауруынан қайтыс болуы туралы тарихында көрсетеді. Даволи 1973 жылы үйленді, сондықтан бұл фильмді Пазолинидің оған айтқан қоштасу сөзі ретінде қарастыруға болады.

Өндіріс

Фильм Иранда, Солтүстік және Оңтүстік Йеменде, Эритрея мен Эфиопияның шөлдерінде және Непалда түсірілді. Зуммуруд оқыған Сиумның оқиғасы Эфиопияда, автор аты көрсетілмеген жергілікті актерлердің қатысуымен түсірілді. Кейбір ішкі көріністер Римдегі Кристальди студиясында түсірілді. Жынға тұтқын болған қыз бен ханзада Шахзаман арасындағы махаббат көрінісінің бір бөлігінде, түсірілім кезінде он үш жаста болған Барбара Грандидің орнына ересек актриса тартылды.

Йемен

Фильмнің басындағы базар көрінісі Йемендегі Тайз қаласында түсірілген. Нұр әд-Диннің үйі, еуропалық адам Зуммурудты алып кеткен жер Забидте орналасқан. Пазолини біраз уақыт сонда тұрған. Зуммуруд Вардан кейпінде шалқыған шөл қаласы Санада түсірілді. Әзіз бен Әзизаның тарихы да осы жерде түсірілді.

Непал

Юнанның оқиғалары Непалда басталып, Непалда аяқталады. Юнанды Катмандудағы Джайси Девал ғибадатханасының ішінде және сыртында достарымен жасырынбау ойнап, теңізге баруға ниетті екенін айту үшін Катмандудағы Дарбар алаңындағы әкесінің сарайына жүгіріп баруға болады. Ол әкесін Патан қаласындағы Сундари Чоктың батқан ваннасында табады. Оқиғаларынан оралған соң, Юнан Бхактапурдағы Бхелухель алаңында патшалық өмірімен қоштасады.

Сценарий

Пазолини жазған бастапқы сценарий соңғы фильмдегіден мүлдем өзгеше. Оқиғалар мен флешбэктер мүлдем басқаша, кітаптағы оқиғалар да жаңа. Бастапқы сценарийде фильм үш бөлікке бөлінген, бірінші жартысы, Интермедзо және екінші жартысы. Әр бөлімде әртүрлі сюжеттік кадрлар болуы керек, олар соңғы сценарийдің үздіксіз, рапсодикалық және сұйық түрінен гөрі дәстүрлі шеңберде тіпті көбірек оқиғаларға айналады. Фильмнің алғашқы прологында оқиға Каирде басталады. Төрт жігіт өздерінің ойына келген әртүрлі оқиғаларға мастурбация жасайды. Бұл түс Абу Нувастың эротикалық поэзиясы, патша Зөбейда мен Харун патшаның оқиғасы, Хасан мен Ситт сұлудың және Дунья мен Таги мен Азиз мен Азизаның оқиғалары сияқты түпнұсқалық дереккөздерден алынған әртүрлі оқиғаларға негізделген. Екі дервиш туралы әңгімелер соңғы көріністің арасына кіруі керек еді. Бұл оқиғалар "Дунья" фрейм-жобасымен бірге қалған оқиғалардан басқа соңғы фильмнен тыс қалды. Бұл әңгімелер (Дунья мен Таги, Азиз мен Азиза, Юнан мен Шахзиман) соңғы фильмде, бірақ одан кейін және басқа жағдайда. Бұл аралықта әртүрлі дінге жататын төрт адам әрқайсысы бір дөңсекті өлтіргеніне сеніп, оның ашуын басу үшін Сұлтанға әңгімелер айтады. Мәсіхші үйлендіруші, мұсылман аспазшы, яһуди дәрігер және қытайлық тігінші әрқайсысы өз оқиғасын айтып, өлім жазасынан құтылуда. Келесі кезеңі Пазолинидің жас жігіттерге өзін көрсетуі болды. Ол әр балаға Нұрт-эд-Дин мен Зуммүррудтың оқиғасының үзіндісін береді. Бұл сценарийдің барлық бөлігі соңғы фильмнен тыс қалдырылды. Фильмдегі ең танымал кадр, Әзиз Будурдың аналық жасына дилдомен толы жебені атқан жері бұл сценарийде жоқ. Бастапқы сценарийдің көп бөлігі Нұр-эд-Дин мен Зуммурудпен қайта жасалды. Соңғы сценарийде қатаң баяндау құрылымы сақталмаған, бірақ сюжеттен сюжетке ауысатын рапсодиялық форма бар.

Даблинг

Халықаралық актерлер қатысқан "Кентерберийлік ертегілер" сияқты, бұл фильм де дыбыссыз Arriflex 35 мм камераларымен түсірілді және постпродакшн кезінде итальян тіліне дубляждалды. Пазолини дауысты актерлерді іздеу үшін Салентоға, әсіресе Лекче және Калимера қалаларына барды, себебі ол жергілікті диалектінің "таза" екеніне және итальяндық комедияларда тым көп қолданылмағанына сенді, сондай-ақ араб тілі мен Лекче акцентінің ұқсастығын байқады.

Кино түсіру

Фильм "Arriflex" камераларымен түсірілген. Пазолини сол кездегі кинематографияның ең дәстүрлі аспектілерінің бірі – "мастер-шотты" қабылдаудан бас тартты. Пазолини ешқашан мастер-шот қолданған емес. Сценалар кадр бойынша, бірінен соң бірі түсірілді. Бұл оқиғаға немесе кейіпкерлерге оралу мүмкіндігін жоққа шығарады. Бұл фильмге еркін форма беріп, кез келген нәрсе болуы мүмкін екенін көрсетеді. Дегенмен, кадрлар бәрібір толыққанды калибрленген күйде сақталды. Кейіпкерлер жиі портреттерді еске түсіретіндей алдыңғы жағынан түсірілген. Ол фильмдерінің көрнекі әңгімелеу үшін қажеттіліктерді көрсететіндей болуын қалаған. Бұл көріністер үнсіз, сөйлеу диалогы жоқ, тек музыка қосылған. Бірінші сахнада Нұр-эд Дин тойда мас болып, ашуланған әкесін ұрып, үйге оралады. Анасы оған керуенге қашып кетуге көмектеседі, онда оған жыныстық қатынас ұсынылады. Келесі сахнада Дунья сүйіктісімен ұсталады, оны әкесі өлім жазасына кеседі. Ол оған еркек киімін киіп қашып құтылуға көмектеседі. Әкесі оның артынан қуады, бірақ ол оған қарсы тұрып, өлтіреді. Қазір шатырда, әлі де еркек кейпінде Дунья сүйіктісіне анальдық қатынас жасауды ұсынады; ол ұялшақ түрде киімін шешеді, бірақ Дунья оның қалпағын сызып алып, бұл тек әзіл екенін көрсетеді. Бұл көріністерді алып тастаудың себебі екі есе болуы мүмкін: фильмнің хронометражы тым ұзын болды, сонымен қатар бұл көріністер кейіпкерлерді эротикалық фильм ретінде, жеңіл оқиғалар элементтерімен бірге, жағымсыз жарықта көрсетеді. Нұр-эд Дин мас болып, әкесін ұрып, ақшасын ұрлап алады, ал Дунья әкесінің тамағын пышақпен кесіп тастайды. Дунья оқиғасындағы киім ауыстыру мотиві фильмде Зуммуруд пен Нұр-эд Дин оқиғасы үшін де қолданылған.

Тақырыптар

Пазолини өзінің "Тұрмыс трилогиясы" арқылы экзотикалық жерлердегі халықтық эротикалық әңгімелерді бейнелеуді ниеттендірді. Бұрынғы екі фильмі, "Декамерон" (Италия) және "Кентерберилік әңгімелер" (Британия) сияқты, "Мың бір түндік ертегілер" де Жақын Шығысқа тән бірнеше эротикалық әңгімелердің бейімделуі болып табылады. Пазолини "Тұрмыс трилогиясы" фильмімен бұрынғы фильмдеріне қарағанда көбірек оң көзқараспен қарады. Ол өте қарсыластық мінезімен танымал болды және оның фильмдері көбінесе көңіл көншілсіз тақырыптарды қамтыды. Бұл трилогияда, жаңа бастама ретінде қалыптасқан, мұның ешқайсысы жоқ. Ерекшелігі, бұл трилогияның дінді ашық сынамайтын жалғыз фильмі екендігі. Алдыңғы екеуі шіркеу мен дін қызметкерлерін қатты сынға алса, ислам бұл фильмде аз рөлде ойнайды (бірақ жойылған сахнада Нұреддиннің әкесі оны Құранда тыйым салынған ішімдік ішуі үшін сөккен). Фильмде Алланың есімі екі рет айтылады және кейіпкерлердің ешқайсысы мешітке баратыны немесе қандай да бір діни амал жасайтыны көрінбейді. Кейіпкерлердің дінге сенімі жоқ, фильмде ифриттер мен сиқыр сияқты халықтық нанымдарға баса назар аударылады. Бұл фильмде гомосексуализм бұрынғы екі фильмге қарағанда жағымды жарықта суреттелген. Ақын Сиум фильмнің басында үш жігітті шатырына алып кетеді және жыныстық бөлініске ұшыраған мұсылман қоғамында гомоэротизм гүлденеді. Ақын Сиумды Пазолинидің өзінің орнына қоюға болады, ол Римдегі Остия жағалауында жиі жас жігіттерді іздейтін. Бұл бұрынғы "Кентерберилік әңгімелер" фильмінен өте өзгеше, онда гомосексуал тірідей өртеліп, дін қызметкерлері күлімсіреп қарап тұратын эпизод бар. Фильм бұрынғы екі оқиғаға қарағанда флешбэктерге және әңгіме ішіндегі әңгімелерге көбірек сүйенеді. Басқа фильмдерде Пазолини барлық әңгімелерді байланыстыратын рөлде (тиісінше Жотто мен Джеффри Чосердің шәкірті) болса, мұнда оған тең келетін кейіпкер жоқ. Пазолини бұл фильмде ойнамайды және оқиғалар Нұреддиннің басты сюжетімен және кейіпкерлердің бір-біріне әңгімелер оқып беруімен байланысты. Фильмдегі флешбэктерді қолдану Войцех Хастың "Сарагосса қолжазбасы" фильмінен әсер алған болуы мүмкін, онда бір сәтте флешбэктердің ішінде сегіз флешбэк кездеседі. Шағым екі айдан кейін, 5 тамызда ресми түрде берілді. Милан прокурорының орынбасары Каицци фильмнің өнер туындысы ретіндегі орнын мойындағандықтан оны қарастырмады. Фильм Пазолини жек көретін "жаңа капиталистік шағын буржуазиялық әлемге" қарсы күреске шақырады. Оның айтыс-тартысының екінші деңгейі солшылдарға бағытталған, олар оның "Тұрмыс трилогиясын" сынға алды, өйткені ол "белгілі бір саяси бағытты әріптемейтін". Пазолини өзінің көптеген солшыл достары мен әріптестерінің өзінің трилогиясын өзі ниеттенгендей түсінбегендіктен оқшауланған сезімде болды. Олар фильмдерін тым сынға алды және мәнін жоғалтты деп ойлады.

Марапаттар

Фильм 1974 жылы Канн кинофестиваліне түсіріліп, Grand Prix Spécial сыйлығын жеңіп алды.