Кіріспе

1959 жылғы американдық музыкалық фильм.

Даму

1935 жылы Бродвейдегі «Порги мен Бесс» қойылымы бар болғаны 124 көрсетілімнен кейін жабылды. 1942 жылғы қайта қойылым, барлық речитативтерден айырылып, сәл жақсы нәтиже көрсетті, сондай-ақ келесі ұлттық турне мен 1953 жылғы тағы бір қайта қойылым да болды, бірақ қаржылық жағынан жұмыстың үлкен табысы болған жоқ. Дегенмен, оны фильмге түсіруге болатынын көптеген адамдар ойлады. Отто Премингер, Хал Уоллис, Луис Б. Майер, Доре Шари, Анатоль Литвак, Джозеф Л. Манкевич және Гарри Кохн сияқты бірнеше продюсерлер фильмнің құқықтарын алуға тырысып, сәтті болмады. Кохн тіпті Фред Астерді, Ал Джолсонды және Рита Хейвортты түсіріп, оларды қаралап ойнатуды жоспарлаған, бірақ Гершвиннің мұрагерлері бұған қарсы шықты. 25 жыл бойы Айра Гершвин ағасының туындысын Голливуд «бұрмалайды» деген қорқынышпен барлық ұсыныстан бас тартты. Соңғы ақырында, 1957 жылдың 8 мамырында ол Самуэль Голдвинге құқықтарды жалпы кірістің 10 пайызына 600 000 доллар төлеммен сатты. Голдвиннің алғашқы сценарийші ретінде таңдаған Лэнгстон Хьюз қол жетімді болмағандықтан, продюсер Пол Осборнға, Франсис Гудрич пен Альберт Хакеттке, Сидни Кингслиге, Джером Лоуренске және Роберт Э. Лиге, Клиффорд Одетске және Род Серлингке жүгінді, олардың барлығы әртүрлі деңгейде қызығушылық танытты, бірақ бұрынғы міндеттемелеріне сілтеме жасады. Голдвин ақыры 1957 жылдың желтоқсанына дейін ұзақ алғашқы нұсқасын аяқтаған Н. Ричард Нэшке қол қойды. Режиссер табу үшін Голдвин Елиа Казанды, Франк Капраны және Кинг Видорды іздеді, бірақ сәтті болмады. Соңында ол «Порги» пьесасының және оның опералық бейімделуінің түпнұсқалық Бродвейдегі қойылымын қойған Рубен Мамулианды таңдады. Нэштің сценарийі 1942 жылғы сахналық қайта қойылымдағыдай, барлық ән речитативтерін сөйлеу диалогына ауыстырды. Мысалы, түпнұсқа операда Порги: «Егер Король болмаса, Бесс, егер сіз бен Порги ғана болса, не болар еді?» дейді, содан кейін Бесс «Мен сені жақсы көремін, Порги» дуэтін орындайды. Ал фильмде бұл сөздер айтылады. Речитативтерді қайта жазудың қажеті болмады, себебі олар ұйқаспайды, ал барлық әндердегі сөздер ұйқасқан.

Кастинг

Порги мен Бесс фильмінің тақырыбы азғындық, есірткіге тәуелділік, жезөкшелік, зорлық-зомбылық және кісі өлтіру болғандықтан, актерлерді таңдау қиынға соқты. Көптеген қара нәсілді актерлер бұл оқиғаның жағымсыз стереотиптерді ғана күшейтетінін айтты. Гарри Белафонт Порги рөлінің ар-ұятын төмендетуші екенін ойлап, одан бас тартты. Осылайша көп орындаушылар қатысудан бас тартқандықтан, Голдвин Джеки Робинсон, Шугар Рей Робинсон және әнші Клайд МакФэттер сынды актерлік тәжірибесі жоқ адамдарды қарастырды. Лас-Вегастың эстрада әртісі Самми Дэвис кіші ғана қатысуға ниет білдіріп, Джуди Гарлендтің үйінде өткен кеште рөлге үміткерлерді іріктеуге қатысты. Айра Гершвиннің әйелі Ли де сол жерде болды және Дэвистің әдепсіздігіне қорқып, Голдвинге: "Өміріңмен ант етемін, оны ешқашан пайдаланба!" деп жалбарынды. Дэвисті "сол маймыл" деп қысым көрсеткен продюсер оны "Спорттық өмір" рөліне алмастырмайтынын және оның орнына Кэб Каллоуэйге ұсынысын жібергенін мәлімдеді. Каллоуэй бас тартқан соң, Дэвис Франк Синатра мен оның жақтастары арқылы Голдвинге қысым жасады, ол ақыры Дэвиске: "Рөл сенікі. Енді мына жігіттерді маған жабыстырма!" деді. Голдвин Сидни Пуатьеге Порги рөлі үшін 75 000 доллар ұсынды. Актер күмәнданып, бастапқыда бас тартты, бірақ оның агенті Голдвинді клиентінің қатысуға келісетініне сендірді. Бірақ бұл сәтті болмады, Голдвин актерді ауызша келісімді бұзғаны үшін сотқа берумен қорқытты. Пойтье "Порги" фильмінде ойнаудан бас тартса, Стэнли Крамердің "Қарсыластар" фильміндегі рөліне де қатыса алмайтынын түсінген соң, ол шешімін қайта қарастырып, Голдвинге "осы жағдайда бар күшіммен рөлді орындайтынымды" уәделеді. Меццо Мюриэл Смит, Оскар Хаммерштейннің "Кармен Джонс" операсындағы атау ролін Бродвейде (сопрано Мюриэл Ранмен бірге) сомдаған және Роджерс пен Хаммерштейннің "Оңтүстік Тынық мұхиты" операсындағы Қанды Мэри рөлінің авторы, сондай-ақ Джон Хьюстонның "Мулен Руж" (1952) фильміндегі Зса Зса Габор мен "Оңтүстік Тынық мұхиты" (1958) фильміндегі Хуанита Холлға дауыстау жұмыстарын орындаған. Ол Голдвиннің Бесс рөліне шақыруын қабылдамай, "Бұл жұмыс халқыма дұрыс келмейді" деп жауап берді. Бұл мәлімдеме Голдвиннің Бесс рөліне алғашқы және жалғыз үміткері Дороти Дэндридж рөлді құлшыныссыз қабылдады деген басқа мәлімдемеге қайшы келеді. Оның "Кармен Джонс" операсындағы әріптестері Перл Бейли, Брок Петерс және Диаханн Кэрролл да рөлдерді қабылдады, бірақ олардың кейіпкерлерінің бейнеленуіне қатысты алаңдаушылық білдірді. Бейли костюм дизайнері Айрин Шараффқа бандана кимейтінін ескертті, себебі ол "Аunt Jemima" сияқты көрінгісі келмеді. Басты шығармашылық команданы толықтырған өндіріс дизайнері Оливер Смит, ол жақында "My Fair Lady" үшін үздік сахналық дизайн номинациясы бойынша "Тони" сыйлығын жеңіп алды, сондай-ақ музыканы бақылайтын Андре Превин мен Кен Дарби. Пуатье ән айта алмағандықтан және музыка Дэндриджтің дауыс диапазонынан асып кеткендіктен, олардың дауыстарын дубляждау қажет болды, ал Голдвин бұл жұмысқа тек қара нәсілді әншілерді ғана жалдауды талап етті. 1952 жылғы Еуропалық турнеде және 1953 жылғы Бродвейде Бесс рөлін ойнаған Леонтине Прайс фильмде де осы рөлді орындауға шақырылды, бірақ "Дене жоқ, дауыс жоқ" деп жауап берді. Адель Аддисон мен Роберт Макферрин ақыры жұмысқа алынды, бірақ екеуі де титрлерде көрсетілмеді.

Музыка

Голдвин музыканың түпнұсқа операға ең жақын болуын қаласа да, Превин мен оның командасына төбелес сахналарында және бірнеше басқа эпизодтарда, сондай-ақ увертюрада естілетін музыканы толығымен жаңадан жазуға және өзгертуге рұқсат берді.

Түсірілім

1958 жылдың 3 шілдесіне актерлердің толық репетициясы жоспарланған еді, бірақ таңғы сағат 4:00-ден сәл кейін өрт барлық декорациялар мен костюмдерді жойып, 2 миллион долларлық шығын келтірді. Өндірісті тоқтатуға ниеттенген қара нәсілді өртқосушылар өрттің себебі болды деген қауесет тарады. Голдвин бұл қауесетті жоққа шығарды, бірақ студияның ішкі кісілері өрттің қасақана жасалғанына сенімді болды. Қайта құру жұмыстарына уақыт беру үшін өндіріс алты аптаға тоқтатылды. Осы кезеңде режиссер Мамулиан фильмнің барлық аспектілері бойынша продюсермен қайта-қайта қақтығысты, нәтижесінде Голдвин оны жұмыстан босатуға мәжбүр болды. Уильям Уайлер Голдвин бірнеше айға кешіктірсе, қатысуға дайын еді, бірақ продюсер Мамулианның орнына "Қылмыстың анатомиясы" (1959) және "Экзодус" (1960) фильмдерін дайындауды бастаған Ото Премингерді таңдады, бірақ "Порги мен Бесс" фильмін жүргізу мүмкіндігі үшін олардан бас тартуға дайын еді. Мамулиан сегіз айлық дайындық жұмысынан кейін жұмыстан босатылғанына ғана емес, сонымен қатар Премингердің оның бұрынғы директиваларын елемеген кезде "Лаура" (1944) фильмін басып алған Премингермен ауыстырылғанына ашуланды. Голдвин оны "режиссердің шеберлігіне немесе міндеттеріне қатысы жоқ, ниетсіз, ашкөз немесе диктаторлық себептермен" жұмыстан шығарғанын мәлімдеп, Америка Режиссерлер Гильдиясына жүгінді, ол Премингерді қоса алған барлық мүшелеріне Голдвинмен келісімшартқа отыруға тыйым салды. Бұл Америка Продюсерлер Гильдиясын араласуға итермеледі. Олар Голдвиннің режиссерді ауыстыруға құқығы бар екенін және Мамулианға толық төлем жасағандықтан келісімшартты бұзбағанын мәлімдеді. Мамулиан тактикасын өзгертіп, Премингерге қарсы кемсітушілік айыптауларын көтеруге тырысқанда, ол жинаған қолдауын жоғалтты және үш аптадан кейін мәселе Голдвиннің пайдасына шешілді. Кейін Мамулиан өзіне де шүкірлік етуге тырысты, бірақ Screen Directors Guild Премингерге ғана шүкірлік етуді мақұлдады. Режиссерлердің ауысуы Дэндридж үшін үлкен стресс болды, оның менеджерінің айтуынша, ол Премингермен болған қарым-қатынасын жүкті болғанда және ол аборт жасауын талап еткенде тоқтатқан. Режиссердің сөзіне сенсек, ол актрисамен қарым-қатынасын тоқтатқан, өйткені оған үйленгісі келмеді және оның тұрақсыз сезімдерімен күресуге дайын емес еді. Қалай болғанда да, Дэндридж бақытсыз болды және өзіне сенімсіздік сезімімен күресті, әсіресе режиссер оның ойынын сынағанда. Премингер стильді декорациялар мен әсем костюмдерге қарсы болды. "Сізде екі мың долларлық көйлектегі екі долларлық әйел бар", - деп ескертті ол Голдвинге. Ол сондай-ақ Превиннің симфония емес, джазға басымдық беретін оркестрлеуді жасауын қалады, бірақ продюсер фильмнің түпнұсқалық Бродвей қойылымына ең жақын болуын қалады. Ол режиссерге Стоктон маңындағы Венеция аралында пикник сахнасын түсіруге келісті, бірақ көбінесе Премингер өзінің шығармашылық инстинкттері шектелгенін сезінді. Ол тек түсірілім кезінде толық бақылауға ие болды, Голдвин фильм аяқталғаннан кейін оны өңдеуге мүмкіндік болмауы үшін мүмкіндігінше аз қосымша кадрларды түсірді. Негізгі түсірілім 1958 жылдың 16 желтоқсанында аяқталды. "Колумбия" компаниясының басшылары фильмге, әсіресе оның көңіл көтермейтін соңына наразы болды, және бірі Поргиге жол беру үшін оны өзгертуді ұсынды. Алайда Голдвин оны түпнұсқасына адал болуға бел буған, тіпті оны барлық жарнамаларда "музыкалық" емес, "америкалық халық операсы" деп сипаттауға талап етті.

Театрлық көрменің

Columbia Pictures фильмді тарату құқығы үшін өткізілген бәсекеде жеңіске жетті, ал Голдвин жарнама мен көрсетілімдерге қатысты мақұлдау құқығын сақтап қалды. «Порги мен Бесс» 1959 жылғы 24 маусымда Нью-Йорктегі Уорнер театрында және 5 шілдеде Лос-Анджелестегі Carthay Circle театрында орын сақтау арқылы көрсетілді. Тамыз айының басында Атлантада көрсетілгеннен кейін, қара көрермендердің наразылығына байланысты көрсетілімі тоқтатылды. «Атланта Журналы» Голдвин өзінің фильмін цензуралағанын айтса да, Голдвин фильмді елдің басқа да аймақтарынан алып тартты. Тамыз айында фильм АҚШ-тағы ең табысты төртінші фильм болды. Қыркүйек және қазан айларында төртінші орында қалды, қарашада екінші орынға көтерілді, желтоқсанда алтыншы, ал 1960 жылғы қаңтарда бесінші орынға түсті. Жеті ай бойы кассада жоғары көрсеткіштерді көрсеткеніне қарамастан, АҚШ және Канадада 7 миллион долларлық өндіріс шығынының жартысын ғана қайтарып алды. Бұл Германияда субтитрлермен түпнұсқа тілінде көрсетілген алғашқы ағылшын тіліндегі мюзикл болды, бұл кезде дубляж стандартты тәжірибе болып саналды. Еуропада американдық мюзиклдер көбінесе жақсы қабылдалмаса да, бұл фильм Германия мен Швейцарияда сәтті болды.

Сыни қабылдау

Порги мен Бесс әртүрлі пікірлерге ие болды. The New York Times газетінің Босли Краузері «Америкалық музыкалық драмалардың ең әсерлісі экранға оның құндылықтарына лайықты түрде көшірілді және ұзақ күтудің орнын толтырды. Н. Ричард Нэш бейімдеме жасады, ал Отто Премингер үздіксіз мелодрамамен және адам сезімдерінің күшті қысымымен жарылатын сценарийді режиссерлік етті. Мырза Премингер, тығыз және тартымды режиссура арқылы, көрерменді әрдайым апатқа дайын күйде ұстап тұрады. Осы көркемдік түс пен драмалық қуат құрылымына, бұл керемет халық операсының ең жақсы орындалуы болуы мүмкін музыкалық көрініс қосылды. Андре Превиннің жетекшілігімен, музыка тамаша орындалып, әнделеді, хор тобынан ең әдемі әсерлер келеді. Әрине, бұл қойылымда кейбір кемшіліктер бар. Бірақ, көбінесе, бұл адам сезімдерімен және қуаныш пен қайғының әуендерімен толтырылған таңғажайып, қызықты және қозғалтатын фильм. Ол экранда да, сахнада да классикаға айналуға лайық». Time журналы «Porgy and Bess» музыкалық шоу ретінде орташа және кейде ғана табысқа жетеді; кино өнерінің ұлы туындысын жасауға жасалған әрекет ретінде, кейде ауыр сәтсіздікке ұшырайды. Сахнада шоудың тіпті жайсыз жерлерін де сүйкімді ететін жақын, қышып, сызып тұратын халықтық сипаты бар. Todd AO экранында Catfish Row футбол алаңындай кең аумақты алып жатыр, ал оқиға екінші қатардан көрінетін ойын сияқты жақын сезіледі. Актерлердің айтқандары мен әндері ондаған стереофондық динамиктерден қатты естіледі, сондықтан көрермен үнемі жанкүйерлер тобының ортасында тұтқындалғандай сезінеді. Голдвиннің «Порги» фильмінің ең жаман жағы – оның кинолық бірқалыптылығы. Фильм кино емес, опера сияқты. Дегенмен, шоуда жақсы жақтары бар. Сами Дэвис-младший, Чико Маркс-тың Харлемдік нұсқасына ұқсайды, ол «Спорттық өмір» рөлін керемет ақымақ етіп шығарады. Ән айту әдетте жақсы, әсіресе Перл Бейлидің күлкілі бөліктері мен Адель Аддисонның балладалары. Түсті фотосуреттер сүзгілерді қолдану арқылы ерекше жарқырақтық алады, бірақ уақыт өте келе көрермен суретті қара түсті көзілдірік арқылы көріп отыр деген сезімнен шаршауы мүмкін». Джеймс Болдуин өзінің «Catfish Row туралы» эссесінде жағымсыз пікір білдірді: «Грандиозды, ақымақ және өзін-өзі мақтаудың ескірген хош иісімен ауыр Голливуд Голдвин Премингердің «Порги мен Бесс» қойылымы Уорнер театрына кірді. Голливудтағы «Порги мен Бесс» қойылымы туралы ең қайғылы және ашулы нәрсе – мырза Отто Премингердің камера алдында көптеген дарынды адамдар бар, бірақ олармен не істеу керектігі туралы ешқандай түсінігі жоқ. Бұл оқиға, фильмдегі барлық басқа нәрсе сияқты, өте дәмсіз, өте көп, сондықтан телеграфпен берілген шарлар, қараңғы аспан, жел, дауыл туралы жаман әңгімелер және т.б. актерлерге ештеңе істеуге мүмкіндік бермейді». Болдуин ақ режиссердің қара актерлерді режиссерлік етуінің шынайылығына да сын көзбен қарады: «Ақ режиссер қара актерлерді режиссерлік етуге шақырылған жағдайда, бұл болжам өте сирек ерекшеліктермен ешқандай жарамдылықтан айырылады. Режиссер өзінің труппасы туралы ештеңе білмейтін болса, оларды тудырған өмір туралы ештеңе білмейді. Қара адамдар әлі күнге дейін ақ адамдарға шындықты айтпайды, ал ақ адамдар оны естігісі келмейді».

Теледидар

Фильм 1967 жылғы 5 наурызда ABC телеарнасында жексенбі күні кешке бір рет ғана эфирге шықты (сол аптада "Бригадун" телеспектаклінің қайта көрсетілімі мен Хал Холбруктың "Марк Твен кешкісі" атты жеке көрсетілімі де болды!). Одан бері фильм желілік теледидарда толыққанды көрсетілген жоқ, бірақ американдық кино институтының кейбір арнайы бағдарламаларында оның үзінділері орын алды. Сонымен қатар, 1970-ші жылдары ол Лос-Анджелес жергілікті телеарнасы KTLA TV, 5-арнасында бірнеше рет көрсетілді – бұл станция Голдвин студиясының фильмдеріне қол жеткізе алатын тәуелсіз арна болды. Көп болжам бойынша, KTLA TV-дегідей, ABC телеарнасы үшін жасалған арнайы 35 мм-лік нұсқасы қолданылды.

Қол жеткізбеу

Голдвиннің авторлық құқықтарын жалға алу мерзімі 15 жылды құрады. Оның мерзімі біткеннен кейін, Гершвин мен Хейвард мұрагерлерінің рұқсатысыз фильмді көрсету мүмкін болмады, тіпті рұқсат алған жағдайда да, айтарлықтай өтемақы төленгеннен кейін ғана. Қайталама өтініштерге қарамастан, Гершвин мұражайы көрсетуге рұқсат бермей қойды. Фильмдердің түпнұсқалары "өте сирек" саналады және "жоғалған фильмдердің қасиетті қазынасы" деп аталды. Пираттық көшірмелері болғанымен, толыққанды, сапалы түпнұсқаның бар-жоғы көп уақыт бойы белгісіз болды. 2017 жылы Айра Гершвиннің музыкалық мұрасын басқарушы және орындаушысы Майкл Стрюнски The Hollywood Reporter басылымына Айра Гершвин мен оның әйелі Леонора фильмді "қоқыс" деп санағанын және Голдвинге шығудан кейін 20 жыл өткен соң қалған барлық фильмдерді жоюды бұйырғанын мәлімдеді, олардың осы құқығы болды. Алайда, Айра Гершвиннің көмекшісі Майкл Файнштейн мұндай оқиға болған жоқ деп жоққа шығарады. Фильмнің цифрлық нұсқасын АҚШ Конгресі кітапханасынан қарауға болады.

Марапаттар

Наградалар санаты Номинант(тар) Нәтижесі Академия сыйлығы Ең жақсы түсірілім, Түсті Леон Шэмрой Ең жақсы костюм дизайны, Түсті Ирен Шарафф Ең жақсы дыбыс Сэмюэл Голдвин студиясының дыбыс бөлімі (Гордон Э. Сойер, дыбыс режиссері); Тодд AO студиясының дыбыс бөлімі (Фред Хайнс, дыбыс режиссері) Ең жақсы музыка, фильмнің музыкалық қойылымы Андре Превин және Кен Дарби Алтын глобус сыйлығы Ең жақсы фильм – музыкалық жанрда Сэмюэл Голдвин Ең жақсы актер – музыкалық немесе комедиялық жанрда Сидни Пуатье Ең жақсы актриса – музыкалық немесе комедиялық жанрда Дороти Дэндридж Гремми сыйлығы Ең жақсы саундтрек альбомы немесе фильмнен түпнұсқа музыкалық жазба Андре Превин және Кен Дарби Лорел сыйлығы Ең жақсы музыкалық фильм Сэмюэл Голдвин Ең жақсы әйел музыкалық орындаушысы Перл Бейли Ең жақсы әйел музыкалық орындаушысы Дороти Дэндридж Ең жақсы ер адам музыкалық орындаушысы Сэмми Дэвис кіші Америка жазушылар гильдиясы сыйлығы Ең жақсы американдық музыкалық пьеса Н. Ричард Нэш

2011 жылы «Порги мен Бесс» АҚШ Конгресс кітапханасы тарапынан «мәдени, тарихи немесе эстетикалық маңызға ие» деп танылып, Ұлттық фильмдер тізіліміне енгізілді. Тізілім фильмнің өндіріс тарихын, «азаматтық құқықтар қозғалысы күш алып, көптеген афроамерикандық актерлер өте арсыз деп санаған рөлдерден бас тартқан» кезеңді атап өтті, бірақ уақыт өте келе ол «бір заманауи ғалымның 'көзге түспеген шедевр' деп есептелетінін» көрсетті.