Кіріспе

Келісімшарт келіссөздеріндегі жалған мәлімдеме

Ортақ құқық жүйесінде, жалған мәлімдеме – бұл бір тараптың екінші тарапқа келіссөздер барысында жасаған, фактілерді бұрмалаған немесе адастыратын мәлімдемесі, нәтижесінде екінші тарап келісімшартқа түседі. Алданған тарап әдетте келісімшартты жоюға құқылы, сондай-ақ кейде залап ақысын алуға (немесе келісімшартты жою орнына) мүмкіндік алады. Жалған мәлімдеме туралы заң – бұл шарт және делдалдық құқықтың қосындысы; оның бастаулары – ортақ құқық, әділет және заңнама. Англия мен Уэльсте ортақ құқық 1967 жылғы Жалған мәлімдеме туралы заңмен толықтырылды. АҚШ және бұрынғы британдық колониялар, мысалы Үндістан сияқты елдер жалған мәлімдеме туралы жалпы принципті қабылдады.

Өкілдік және келісімшарт шарттары

"Көкілдік" – келіссөздер кезінде жасалған, шарт жасасуға дейінгі мәлімдеме. Егер көкілдік шарттың бір бөлігі ретінде келісімшартқа енгізілген болса, онда шарт бұзылған жағдайда оны жоюға қатысты стандартты шаралар қолданылады. Көкілдіктің шартқа айналғанын анықтайтын факторлар: тараптардың біліктілігінің деңгейі, бір тараптың мәлімдемеге қаншалықты сенгені, мәлімдеме жасаған адамның берген кепілдіктері, аталған саладағы қалыпты тәртіптер және көкілдік қосымша шарттың негізін құрайды. Әйтпесе, жалған мәлімдеме бойынша талап қоюға болады, сондай-ақ абайсыздық және алдау сияқты құқықтық бұзушылықтарға да қатысты шаралар қолданылуы мүмкін. Шарт бұзу туралы сотқа шағымдану салыстырмалы түрде оңай болғанымен, жалған мәлімдеме бойынша параллель шағымданудың артықшылықтары бар. Себебі, шарттың маңызды бөлігі бұзылған жағдайда ғана шарттан бас тартуға болады, ал 1967 жылғы Жалған мәлімдеме туралы заңның 2-бабына және әділетті өтемақының шектеулеріне сәйкес, барлық жалған мәлімдемелер бойынша бастапқы құқықтар қолданылады.

Ағылшын келісімшарт құқығы

Ағылшын шарт құқығында жалпы жариялау міндеті жоқ, және әдетте ешкім ештеңе айтуға міндетті емес. Қарапайым шарттарда «әділ ниет» талап етілмейді, тек заңға сәйкес болу жеткілікті. Дегенмен, белгілі бір қарым-қатынастарда үнсіздік жалған мәлімдемеге негіз болуы мүмкін:

Агенттер өздерінің тапсырыс берушілерімен сенімділік қарым-қатынаста болады. Олар тиісті ақпаратты жария етуі және құпия пайда табудан аулақ болуы керек. Жұмыс берушілер мен жұмыскерлер еңбек шарты қол қойылғаннан бастап бір-біріне адалдықпен қарым-қатынас жасауға міндетті, бірақ жұмысқа үміткер жұмысқа орналасу кезінде ақпарат беруге міндетті емес. «Uberrimae fidei» шарты – «жоғары дәрежедегі әділдік» шарты болып табылады және оған сақтандыру шарттары, бизнес серіктестіктері және отбасылық келісімдер жатады. Сақтандыруға өтініш берген кезде, өтініш беруші сақтандырушының тәуекелді дұрыс бағалауы үшін барлық маңызды фактілерді ашуға міндетті. Ұлыбританияда сақтандыру саласындағы ақпаратты жариялау міндеті 2015 жылғы Сақтандыру заңымен маңызды өзгерістерге ұшырады.

Көтермелеу

Алданған тарап қате мәліметке сүйенгенін және осы мәліметтің нәтижесінде келісімшартқа кіргенін көрсетуі керек. Attwood v Small ісінде сатушы Small өзінің кен орындары мен металлургиялық зауыттарының мүмкіндіктері туралы жалған мәлімдеме жасады. Ал сатып алушы Attwood талаптарды сатып алу алдында тексеруге уәде берді және Small-дың мәлімдемелерінің дұрыс екенін растаған агенттерді жұмысқа алды. Лордтар палатасы Attwood-тың келісімшартты бұза алмайтынына шешім шығарды, өйткені ол Small-ға емес, өз агенттеріне сенген. Edgington v Fitzmaurice ісінде бұрыс мәлімдеме келісімшартқа кірудің жалғыз себебі болуы міндетті емес екені, егер ол келісімшартқа ықпал етсе, зардаптарды өтеу мүмкін екені расталды. Бұрыс мәлімдемеге сене отырып келісімшартқа кірген тарап оның дұрыстығын тексеруге міндетті емес. Redgrave v Hurd ісінде Redgrave атты зейнеткер жас заңгер Hurd-қа, әлеуетті сатып алушыға, практикасының жылына 300 фунт стерлинг табыс әкелетінін айтты. Redgrave Hurd-қа шоттарды тексеріп, талапты растауға мүмкіндік берді, бірақ Hurd мұны істемеді. Кейіннен Redgrave-пен серіктес болуға келісімшартқа қол қойғаннан кейін Hurd практиканың жылына 200 фунт стерлинг ғана табыс әкелетінін анықтады, және шоттар бұл санды растады. Лорд Jessel MR келісімшартты бұрыс мәлімдеме жасағаны үшін бұзуға болатынына шешім шығарды, өйткені Redgrave бұрыс мәлімдеме жасады және Hurd 300 фунт стерлингтік мәлімдемеге сенуге құқылы болды. Алайда, Leaf v International Galleries ісінде галерея суретті Constable-дің туындысы деп қате айтқаннан кейін, Лорд Denning келісімшарт бұзылмаған және ерекше қателік те болмағанын, бірақ бұрыс мәлімдеме жасалғанын мәлімдеді; бірақ бес жыл өткен соң сатып алушының келісімшартты бұзу құқығы жойылды. Бұл бұрыс мәлімдемеге сене отырып, алданған тараптың шындықты "ақылға қонымды уақыт ішінде" анықтауға міндетті екенін көрсетеді. Doyle v Olby [1969] ісінде, алаяқтық бұрыс мәлімдемеге сене отырып алданған тарап бір жылдан астам уақыт өткен соң да келісімшартты растамаған деп есептелді.

Австралия заңдары

Сауда және коммерция саласында, қате ақпарат беру туралы заң Австралияның Тұтынушылар Заңымен реттеледі, осы кодекстің 18 және 29-баптарына сәйкес, ACL шарттағы қате ақпаратты "алая және жаңылыстырушы мінез-құлық" деп атайды және оған тыйым салады. ACL өтемақы, бұйрық, шартты жою және басқа да шаралар сияқты құралдарды қарастырады.