Кіріспе
Көбелек түрі
Батпақ фритиллариясы (Euphydryas aurinia) – Nymphalidae тұқымдасына жататын көбелек. Палеарктикалық аймақта кеңінен таралған, батпақ фритиллариясының атауы оның мекендейтін орталарының бірі – батпақ жерінен шыққан. Ұзаққа созылатын дернәсіл кезеңі шамамен жеті-сегіз айға созылады және қысқы ұйқы кезеңін қамтиды. Дернәсілдер Succisa pratensis – қоректенетін өсімдікке ғана емес, сонымен қатар қыстау үшін де тәуелді, себебі дернәсілдер жиналатын кезде, шоғырланған дернәсілдер қоректенетін өсімдікте жібек торы құрайды. Ұрғашылары жұмыртқаларын қоректенетін өсімдікке топтап салады және басқа топтап жұмыртқа салатындар сияқты, жұмыртқа салынған жерді таңдауда селективті, себебі топтап жұмыртқа салатындардың ұрпақтарының тірі қалу деңгейі бірнеше жұмыртқа салатындарға қарағанда жерді таңдауға көбірек байланысты. 2019 жылғы мәліметтер бойынша, көбелектің жаһандық қорғау статусы ең аз қызықтырады деп есептеледі, бірақ ол қарқынды түрде азайып, ареалының көп бөлігінде аймақтық жағдайда осал немесе жойылу қаупі бар деп саналады.
Сипаттама
Еуфидрияс ауринияның еркектерінің қанаттарының ені белгілі бір шамада болады. Аналықтары әдетте еркектерден ірілеу келеді, қанаттарының ені - ... Бұл кішкентай көбелектердің бедері мен түсі әртүрлі, көптеген пішіндері мен түршелері бар. Ересек көбелектерде әдетте қоңыр, қызғылт және сары түстің тіктөртбұрышты өрнегі байқалады. Артқы қанат шетінде күміс түсті белгілер кездеседі. Қанаттың төменгі жағы сары, қызғылт сары және қоңыр түсті, күміс түсі жоқ. Жұмыртқалары сары түсті, оларды көп санымен оңай тануға болады. Дернәсілдері қара түсті.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Бұл түр Палеарктика аймағында, батыстағы Ирландиядан шығыстағы Якутияға дейін, оңтүстіктегі Қытай мен Моңғолияға дейін кең таралған. Бұл – Біріккен Корольдіктің биологиялық әртүрлілік сақтау жоспарына енген он бір көбелектің бірі. Британ аралдарында оңтүстік және батыс бөліктерінде жиі кездеседі, әсіресе Уэльсте маңызды орынға ие. Бұл түр әктас шөптесін алқаптарда, ормандық алаңдарда, ылғалды батпақты жерлерде (содан аталған атауы шыққан), және күлгін шөптесін мен құрақ жайылымдары сияқты шөптесін алқаптарда тіршілік етеді. Финляндияда E. aurinia жартылай тұрақты шөптесін жерлерді және орман ішіндегі уақытша кесілген ағаштарды ұнататыны анықталды. Ескі кесілген ағаштарға қарағанда, жас кесілген ағаштардағы тығыз өсімдік жамылғысы себебінен, жас кесілген ағаштар артықшылыққа ие. Ұлыбританияда E. aurinia екі түрлі шөптесін жерде мекендей алады: бейтарап немесе қышқылды топырақты ылғалды шөптесіндер және әкке бай топырақта өсетін өсімдіктерге (кальцикольді шөптесіндер) толы құрғақ шөптесіндер. Бұл көбелектер теңіз деңгейінен жоғары биіктікке дейін тарай алады. 2018 жылы 50 жылдан кейін Уэльстің Кармартеншир аймағында олардың көбейіп өрбуіне жағдай жасаған популяция табылды. Литвада (2000 жылдан бері Литваның Қызыл кітабына енгізілген, қызыл тізімнің 3 (R) санаты) ((Rašomavičius, 2007)) қорғалатын жәндік түрі болып табылады. Euphydryas aurinia көбінесе табиғи және жартылай табиғи ылғалды немесе сулы олиготрофты шалғындықтарда (күлгін шөптесін және құрақ шалғындықтары), әсіресе негізгі азық өсімдігі Succisa pratensis (Dipsacaceae) көп мөлшерде өсетін Шығыс, Солтүстік-Батыс және Орталық Литвада кездеседі. Мекеңдейтін жерлер көбінесе орман шеттерінде немесе бұталармен қоршалған жерлерде орналасқан. Түр Оңтүстік Литвада, құмды топырақ басым болғандықтан және Оңтүстік-Батыс Литвада, тым қарқынды ауыл шаруашылығы жүргізілгендіктен табылмайды.
Оптималды тіршілік ету ортасының факторлары
Е. pratensis личинкаларына арналған жемдік өсімдіктің болуы және шөптің биіктігі – E. aurinia үшін ең қолайлы мекендеу ортасын жасаудағы маңызды факторлар.
Қабылдаушы өсімдіктердің болуы
Құрттар өздерінің қоректік өсімдіктерінің айналасында құралатын ортақ торыларда өмір сүреді және қыс бойы осы торының ішінде ұйықтайды, сондықтан қоректік өсімдіктің тығыздығы *E. aurinia* тіршілік ортасын қалыптастырудағы маңызды фактор болып табылады. Зерттеулер көрсеткендей, қоректік өсімдіктің тығыздығы табылған дернәсілдер торының санымен тікелей байланысты, ал бұл өз кезегінде ересек көбелектердің санымен тікелей байланысты. Демек, дернәсілдерге қолайлы тіршілік ортасы ересек көбелектердің көбеюіне ықпал етуі мүмкін.
Ересектерді тамақтандыру
Ересек көбелектер нектарды мүмкіндігінше пайдаланып жейді, сондықтан S. pratensis мезгілдік өсімдігінің тығыздығы ересек көбелектердің тамақтануына әсер етпейді. Шындығында, ересек көбелектер пайда болған кезде, S. pratensis тіпті гүлдемейді. Олар сонымен қатар, Caltha palustris, сонымен қатар kingcup немесе батпақ гүлі деп те аталатын, және Ajuga reptans, сонымен қатар, бугіл немесе бугіл шөп деп те аталатын өсімдіктермен қоректенетіні байқалды.
Оригиналдық кемсітушілік
E. aurinia аналықтары бірнеше рет жұмыртқа салады, яғни бір жерде көптеген жұмыртқаларды қалпына келтіреді. Жұмыртқа салатын орынды таңдаған сайын 200-300 жұмыртқаның тағдыры қауіпте болады, сондықтан бірнеше рет жұмыртқа салатын аналықтары жұмыртқа салатын жерді іздеу кезінде мұқият таңдау кезеңінен өтеді. Әрбір өсімдік 4-5 жұмыртқа тобына арналған орын ретінде пайдаланылуы мүмкін, яғни бір өсімдікте мыңнан астам дернәсіл шығуы мүмкін. Егер осылай болса, жаңадан туған дернәсілдер азық-түлік тапшылығымен және оны алу үшін қатал бәсекемен бетпе-бет келеді, бұл ұрпақтың өмір сүруіне зор әсер етеді. Сондықтан Эуфидриялар және Мелитаини аналықтары сияқты бірнеше рет жұмыртқа салатын аналықтары жұмыртқа салатын жерді таңдауға көбірек уақыт жұмсайды және қожайын өсімдіктерді іздегенде жоғары талғамды болады.
Қонақ өсімдіктің көлемі және өсімдіктер тығыздығы
Аналықтың жұмыртқа салуы көбінесе қонақ өсімдіктің мөлшеріне және өсімдік жамылғысының тығыздығына байланысты. Зерттеулер көрсеткендей, аналықтар кішкентай өсімдіктерге қарағанда үлкен қонақ өсімдіктерге жұмыртқа салуды қалайды. Бұл дерлікшелердің азықтан жеңілуі мен аштығын болдырмау үшін жасалады. Сонымен қатар, қонақ өсімдік S. pratensis болғанда, тығыз, қалың шөптесіндіктерге қарағанда сирек, ашық өсімдік құрылымы артықшылыққа ие. Биік, қонақ емес өсімдіктердің (мысалы, Deschampsia caespitosa) болуы жұмыртқа салынған орындармен кері байланысты. Сондықтан, ізбесіне топырағы бар тасталған шабындықтар жұмыртқа салу орындары ретінде анықталды. Е. aurinia көбінесе мұндай шабындықтардың жиегінде жұмыртқа салады, себебі өсімдік құрылымы мен биіктігі аналық бабочканың жұмыртқа салу қалауына сай келеді.
Қонақ өсімдіктің түсі
Аналықтары ең көп хлорофилл мөлшері бар жапырақтарға жұмыртқа салуды ұнатады. Сондықтан жапырақтардың шағылысу қасиеті және хлорофилл концентрациясы E. aurinia үшін жұмыртқа салу орнын таңдауға да әсер етеді. Хлорофилл мөлшері ("өсімдіктердің жасылдығы") – қожалық өсімдіктің жақсырақ болуын көрсететін белгі болуы мүмкін, бұл өз кезегінде жаңадан туған дернәсілдердің өсуі үшін ең қолайлы жағдай жасайды. Сондықтан аналықтары көру арқылы жұмыртқаларын салуға ең жасыл жапырақтарды іздейді. Дегенмен, жоғары хлорофилл концентрациясы емес, белгілі бір жапырақтағы өз түрінің жұмыртқа топтарының болуы аналықтарды сол жапыраққа жұмыртқа салуға ынталандырады. Осы кезде олардың түсі қоңырдан қараға өзгереді.
Құс
Алтыншы линьканың соңында қуыршақтар пайда бола бастайды. Бұл көктемде, наурыздың соңында немесе сәуірдің басында жүзеге асады. Ересектердің өмір сүру ұзақтығы қысқа, әдетте шамамен екі аптадай. Осылайша, бір мекендеу ошағының популяция мөлшерінің өзгеруі екінші мекендеу ошағының популяция мөлшеріне ықпал етуі екіталай. E. aurinia үшін бұрын бос болған мекендеу ошақтарындағы жойылу мен қайта қоныстанудың салыстырмалы айналым деңгейі жоғары, бұл бір жергілікті популяцияның жойылуы екіншісінің қайта қоныстануымен толықтырылатынын көрсетеді. Мұндай классикалық метапопуляциялық ерекшеліктер E. aurinia-дағы популяция ішіндегі генетикалық құрылымның неге жоғары екенін түсіндіреді. Ересек еркектер көшпес мінез-құлық көрсетеді, бұталар мен шөптерге қонып отырады. Олар әйелдерді бақылап, іздейді. Аналықтары өмірінде бір рет жұптасып, бірнеше партия жұмыртқа салады.
Жаулары
E. aurinia-ның белгілі жыртқыштары – көкек, бақалар мен жабайы бақалар, сондай-ақ Pterostichus versicolor жер қоңызы. Бұл жыртқыштардың бәрі дерлік личинкалармен қоректенеді. Паразитоидтың личинкалық мінез-құлқы топтық, яғни бір иесінде бірнеше паразитоид ұрпағы толық дамуы мүмкін. Шындығында, A. bignelli-дің бір буынында E. aurinia-ның бір буынының ішінде, әдетте, қуыршақ, ересек және жұмыртқа сатылары арасында A. bignelli-дің үш толық буыны кездеседі. Сонымен қатар, паразитоидтың жұмыртқа салу мінез-құлқы таңдамалы, яғни A. bignelli – мамандандырылған паразитоид. Иесінің популяциясының паразиттікке шалдығу пайызы кең ауқымды, 0-ден 80%-ға дейін жетеді. Осылайша, E. aurinia мекен ортасының өзгеруіне сезімталдығының арқасында қоршаған ортадағы өзгерістердің сенімді көрсеткіші болып табылады.
Өркеннің жоғалуы
2017 жылы Данияда орта тұру жағдайларының нашарлауы және қоректік өсімдіктердің жоғалуы салдарынан популяцияның қарқынды төмендеуі байқалды. 2019 жылы Ұлыбританияда бұл көбелек өзінің бұрынғы ареалының көп бөлігінде жергілікті түрден жойылып кетті. Ұлыбританиядағы популяция саны тіркелген кезеңде 60%-ға азайды. Қазіргі заманғы егіншілік сияқты адамның шаруашылық қызметі олардың негізгі ортасын – Англияның ылғалды шалғындарын – өзгертті, сонымен қатар климатты да өзгертіп жіберді. Негізгі ортаның жоғалуы E. aurinia популяцияларының фрагментациялануына және оқшаулануына алып келді, осылайша метапопуляциялардың қалыптасуына себеп болды. E. aurinia метапопуляция құрамына кіретін шағын популяцияларда жойылу қаупіне көбірек ұшырайды. 2019 жылы Бірлескен табиғатты қорғау комитетінің мәліметінше, популяция "Еуропада күрт азайды және Еуропалық ареалының көп бөлігінде қауіпті немесе осал түрге жатады", ал Ұлыбритания мен Испаниядағы қалған популяциялар түрдің "Еуропалық бекіністері" деп есептеледі.
Менеджмент
Жемір шаруашылық қызметі Э. ауриния популяциясына пайдалы болуы мүмкін, себебі ол Э. ауриния дернәсілдеріне қолайлы, сирек өсімдік жамылғысы бар ашық ландшафтты құруға әкелуі мүмкін. Зерттеулер көрсеткендей, аналық бабочкалар жұмыртқаларын шабындыдан гөрі егістік жерлерге салуға бейім. Бұл егістік жерлердегі өсімдіктердің тығыздығы төмендеу болуымен және қоныс тебу өсімдіктерінің көлемі үлкендеу болуымен түсіндіріледі. Дегенмен, қазіргі заманғы шаруашылық техникасымен байланысты ландшафттың тым көп өзгеруі Э. ауриния популяциясында күрт өзгерістерге алып келуі мүмкін. Бос қалған жерлерге бабочкаларды қайта орналастыру арқылы қоныстануды жандандыруға күш салынып жатыр, сондай-ақ Э. ауриния популяциясының өсуін ынталандыру үшін бақыланатын өртеу және мал жаю сияқты тәсілдер де қолданылуда. Бұл аумақтарда дернәсілдердің торының жиілігі, гүлдер мен дернәсілдердің тамақтанатын өсімдіктерінің жиілігі сияқты сәттілік көрсеткіштері бақыланады.
Жайылым
Мал жайылымы – E. aurinia популяциясының төмендеуіне жауап ретінде қолданылатын кең таралған әдіс. Орташа деңгейдегі жайылым ылғалды шабындықтарды сақтауға көмектеседі, бұл S. pratensis және E. aurinia үшін ең қолайлы жағдай. Дегенмен, малдың шамадан тыс жайылуы нәтижесінде қысқа өсімдіктер өсіп, жаңадан туған личинкаларға жеткілікті тамақ болмауы мүмкін. Ал жайылымның жеткіліксіз болуы қалың, бұталы өсімдіктердің өсуіне алып келеді, бұл да аналық көбелектер үшін қолайсыз. Мақсаты – жайылым маусымының соңына қарай 8-25 см биіктіктегі әртүрлі ұзындықтағы өсімдіктердің мозаикалық жамылғысын жасау.
Ішу
Тағы бір жиі қолданылатын қорғау әдісі – күйдіру, бұл жерді басқарудың бір түрі. Онда өсімдіктердің тым көп өсуін болдырмау және жануарлар әлемінің биологиялық түрлілігін арттыру үшін бақыланатын өртеу жүргізіледі. Бұл уақытша шешім болғанымен, E. aurinia үшін қолайлы тіршілік ортасын қамтамасыз ете алады. Күйдіруге қатысты сын-ескертпелердің арасында оның уақытша шешім екендігі және жылдың қолайсыз уақытында жасалса, E. aurinia дернәсілдерінің көптеп қырылу қаупі барлығы жатыр.
Көбелектерді қайта әкелу
Соңында, ерекше қиын жағдайларда, Е. aurinia көбелектерін қоныстанған жерлердегі бос кеңістіктерге қайта орналастыруға тырысылып, осылайша олардың таралуын жеделдетуге ұмтылыс жасалған. Бұл әдіс жаңа топтардың пайда болуына адамның күшті араласуын қажет ететіндіктен, ол да уақытша шешім болып табылады және тек жергілікті түрлердің жойылуының сирек, өте ауыр жағдайларында ғана қолданылады.