Кіріспе

Қаптамалы жануарлар түрі Speciesbox. атау = Солтүстік түкті мұрынды уомбат. сурет = Haarnasenwombat (Lasiorhinus krefftii). jpg status = CR status system = IUCN3.1 status ref = status2 = CR status2 system = EPBC status2 ref = Солтүстік түкті мұрынды уомбат қазіргі заманда бар екі түрдің бірімен – оңтүстік түкті мұрынды уомбатпен бір туысқа жатады, ал жалпы уомбат Vombatus туысына жатады. Екі Lasiorhinus түрі де қарапайым уомбаттан жүнінің жұмсақтығымен, кеңірек түкті мұрындарымен және ұзын құлақтарымен морфологиялық айырмашылықтарға ие.

Сипаттама

Жалпы, уомбаттардың барлық түрлері мықты денелі, үлкен басы және қысқа, күшті аяқтары бар. Олардың тырнақтары қазғанға арналған, олар көбінесе тіршілік ететін қуыстарды қазады. Әдетте, бір уомбаттың қуыс қазуына шамамен бір күн уақыт кетеді. Солтүстік жұмсақ мұрынды уомбаттардың денелері жұмсақ, сұр түсті жүнмен жабылған; мұрындағы жүн оларды жалпы уомбаттан ерекшелейді. Олардың құлақтары ұзын, сүйір, ал тұмсығы басқа екі түрге қарағанда кеңірек. Жеке уомбаттың бойы 35 см, ұзындығы 1 метрге дейін, салмағы 40 кг-ға дейін жетеді. Бұл түрде жыныстық диморфизм байқалады, яғни әйелдер еркектерге қарағанда сәл ірі болады, себебі оларда май қабаты қосымша орналасқан. Олар жалпы уомбаттан аздап үлкен және одан тез көбейе алады (орташа есеппен үш жылда екі жас туады). Солтүстік жұмсақ мұрынды уомбаттың мұрны тіршілік үшін өте маңызды, өйткені олардың көру қабілеті нашар, сондықтан олар тамақтарын иіс сезу арқылы қараңғыда табуға мәжбүр. Уомбаттың ас қорыту жолын зерттеу нәтижесінде, олардың ірі ішегінің соңғы бөлімдерінің серпімді қасиеттері сұйық қалдықтарды текше пішіндес қалдыққа айналдыра алатыны анықталды.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Солтүстік түкті мұрынды уомбаттардың қуыстарын қазу үшін терең құмды топырақ және жыл бойы шөп керек, ол олардың негізгі тағамы. Мұндай жерлер көбінесе ашық эвкалипт ормандарында кездеседі.

Мінез-құлық

Солтүстік түкті мұрынды уомбат түнгі жануар, жер астындағы қуыстардың желісінде тіршілік етеді. Олар ауа райы нашар болғанда жер бетіне шығудан аулақ салады, себебі олардың қуыстары тұрақты ылғал мен температураны сақтайды. Олардың 10-ға дейін жеке басы, әр жыныстан тең бөлініп, бірге қоныстануы мүмкін. Балалар әдетте жауынды маусымда, қараша мен сәуір айлары аралығында туылады. Жаңбыр көп жауғанда, популяциядағы аналықтардың 50-80% бір реттен бір бала туады. Жастар анасының қапшығында 8-9 ай болады және 12 айлық шағында сүтінен айырылады. Бұл түрдің май қоры және төмен метаболизм деңгейі солтүстік түкті мұрынды уомбатқа азық-түлік жетіспегенде бірнеше күн бойы тамақсыз қалуға мүмкіндік береді. Тіпті күнделікті тамақтанса да, қыста күніне 6 сағат, ал жазда 2 сағат ғана тамақтанады, бұл сол сияқты дене мөлшеріндегі кенгурудан едәуір аз, ол күніне кем дегенде 18 сағат тамақтанады. Олардың рационы жергілікті шөптерден тұрады: қара қалампыр шөбі (Heteropogon contortus), бөтелке жуғыш шөптер (Enneapogon spp.), алтын сақал шөбі (Chrysopogon fallax) және үш қызыл шөп (Aristida spp.), сондай-ақ әртүрлі тамырлар. Тістер жас кезеңнен кейін де өсуін жалғастырады және олар жейтін абразивті шөптермен тозығып кетеді. Оның мекендейтін жері Африкалық бұқа шөбімен толып кеткен, бұл шөп түрі мал жаю үшін әкелінген. Бұл шөп уомбаттың тамақтануға артық көретін және қоректік заттарға бай жергілікті шөптерді ығыстырып, олардың мөлшерін шектейді, уомбатты өзіне қажетті жергілікті шөптерді табу үшін одан да алысқа саяхаттауға мәжбүр етеді және биомассаның азаюына әкеледі.

Қауіптер

Бастапқыда екі негізгі түкті мұрынды уомбат тобы болған (екіншісі – оңтүстік түкті мұрынды уомбат, Lasiorhinus latifrons), олар Оңтүстік Австралиядағы Спенсер шығанағымен бөлінген. Екі түрдің де 1870-1920 жылдар аралығында саны азайды, мұның басты себептері – шаруалардың қырқуы, шаруашылық және жабайы жануарлармен азық үшін бәсекелестік және жыртқыштардың шабуылдары болды. Солтүстік түкті мұрынды уомбатқа қауіп төндіретін факторлар: популяцияның аздығы, жыртқыштар, азық үшін бәсекелестік, аурулар, су тасқыны, құрғақшылық, өрт және мекендеу ортасының жойылуы. Оның кішкентай, шешілген орналасқан популяциясы түрді табиғи апаттарға өте осал етеді. Уомбаттардың басты жыртқышы – жабайы иттің түлкісі, бірақ қоянның таралуы мен жер иелерінің іс-әрекеттері де олардың санының азаюына себеп болды. Еммонсия парва (Emmonsia parva) топырақта өсетін саңырауқұлақтан жұққан еркек солтүстік түкті мұрынды уомбаттардың екі жағдайы тіркелді. Бұл саңырауқұлақты солтүстік түкті мұрынды уомбаттар топырақтан жұқтырған болуы мүмкін.

Қарсы шаралар

Бұл түрдің осалдығымен күресу үшін XXI ғасырда бірқатар қорғау жобалары іске қосылды. Мысалы, 2000 жылы парктің бір бөлігінің айналасына екі метрлік, жыртқыштардан қорғайтын қоршау орнатылды. 2008 жылы Квинсленд штатының оңтүстігіндегі Сент-Джордж қаласына жақын, Талон қаласының жанындағы Ярран Даунс табиғат қорығында осы уомбат түрінің қосымша, сақтандыру мақсатындағы колониясы құрылды. Қорық жыртқыштардан қорғайтын қоршаумен қоршалған. 2006 жылы зерттеушілер солтүстік түкті мұрынды уомбаттың демографиясын талдау үшін зерттеу жүргізді, олар уомбаттардың жүнін жинау үшін қуыстарға екі жақты желім лентасын қолданды. ДНК талдауы нәтижесінде, шамамен 113 уомбаттан тұратын популяцияда аналық және еркек уомбаттардың арақатынасы 1:2,25 екені анықталды. Бұл нәтижелер зерттеушілерге осы түрдің демографиялық ерекшеліктерін түсінуге және табиғатта еркектер мен әйелдер арасындағы айырмашылықтың себебін анықтау үшін қосымша зерттеулер жүргізуге мүмкіндік берді. Бұған қоса, 2004-2008 жылдарға арналған түрді қалпына келтіру жоспарына түрді сақтау жөніндегі хабарласым және қоғамдық қатысу кірді, сондай-ақ уомбаттың тарихи ареалында басқа популяцияларды құрумен қатар, жабайыдағы ағымдағы популяцияны арттыру жұмыстары жүргізілді. Әрі, еріктілерді тағайындау бағдарламасы бар, ол еріктілерге популяцияны бақылауға және жыртқыштардан қорғайтын қоршауды жақсы күтіп ұстауға көмектесуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, уомбат жүнінің ДНК талдауы инвазивті тұрақтап алу немесе радиолық бақылау қажет болмай, зерттеулер жүргізуге мүмкіндік береді. Тамақтану және қоректенуді бағалау үшін де зерттеулер жүргізілді.

Халық санының өсуі

Осы күштердің біріккен күш-жігерінің арқасында солтүстік түкті мұрынды вомбат популяциясы баяу қалпына келіп жатыр. 2003 жылы жалпы саны 113 жеке тұлғаны құрады, оның ішінде шамамен 30 көбейтуге қабілетті аналық вомбат болды. 2013 жылы өткізілген соңғы санақта, популяцияның саны 196 жеке тұлғаға дейін бағаланды, ал Yarran Downs-тағы Ричард Андервуд табиғат қорығында тағы 9 вомбат тіркелді. 2021 жылдың мамыр айында зерттеушілер популяция 300-ден астам жеке тұлғаға жеткенін анықтады.