Кіріспе
Христиандық ілім. Амиральдизм (кейде Амиральдиандық) – кальвинистік ілім. Ол сондай-ақ Саумур мектебі, құтқарылыстан кейінгі ілім, орташа кальвинизм немесе гипотетикалық универсализм деп те аталады. Бұл – бірнеше гипотетикалық универсалистік жүйелердің бірі. Амиральдизм – Құдайдың сайлау туралы жарлығынан бұрын, егер сенсе, баршаға бірдей Мәсіхтің құрбандығын белгіледі деген сенім. Бірақ ол, ешкімнің өздігінен сенбейтінін білгендіктен, Мәсіхке иман келтіретін адамдарды сайлады, осылайша шартсыз сайлау туралы кальвинистік ілімді сақтады. Құрбандықтың тиімділігі тек иман келтіретін адамдармен шектеледі. Бұл ілімді тұңғыш қалыптастырушысы Мұса Амироның есімімен атады және ол, құрбандықты қолдануда егемендік рақымның ерекшелігін сақтайтындықтан, кальвинизмнің бір түрі ретінде қарастырылады. Алайда, Б. Б. Уорфилд оны «тұрақсыз және сәйкес келмейтін кальвинизм түрі» деп атады. Амиро сонымен қатар келісім теологиясына қарама-қарсы көзқарас ұсынды, онда Мұса пайғамбарлық келісімін рақым немесе істер келісімі емес, бағынышты келісім болып табылатын үшінші мән ретінде қарастырды.
Amyraldism (sometimes Amyraldianism) is a Calvinist doctrine. It is also known as the School of Saumur, post redemptionism, moderate Calvinism, or hypothetical universalism. It is one of several hypothetical universalist systems. Amyraldism is the belief that God decreed Christ's atonement, prior to his decree of election, for all alike if they believe, but he then elected those whom he will bring to faith in Christ, seeing that none would believe on their own, and thereby preserving the Calvinist doctrine of unconditional election. The efficacy of the atonement remains limited to those who believe. This doctrine is named after its formulator, Moses Amyraut, and is viewed as a variety of Calvinism in that it maintains the particularity of sovereign grace in the application of the atonement. However, detractors such as B. B. Warfield have termed it "an inconsistent and therefore unstable form of Calvinism". Amyraut additionally proposed an alternative view to covenant theology in which the Mosaic covenant was seen as neither a covenant of grace nor one of works, but rather as a third substance, being a subservient covenant.
Өмірбаян
Гипотетикалық универсалистік тұжырымдар Генрих Буллингер, Вольфганг Мускул, Захария Урсин және Джироламо Занчи сияқты ерте реформатор теологтарының еңбектерінде кездеседі. Дорт канондарына қол қойған бірнеше теологтар гипотетикалық универсалист болған. Заңгер болған, бірақ Кальвиннің «Христиан дінінің негіздері» еңбегін оқып теологияны зерттеуге көшкен, қабілетті және көп жазған Мұса Эмиро, гипотетикалық немесе шартты универсализм доктринасын жасады. Оның ұстазы Джон Камерон (1580–1625), шотландық және екі жыл бойы Саумур академиясының директоры болды, осы доктринаға жол ашқан еді. Оның мақсаты кальвинизмді жоққа шығару емес, сайлаудың ерекшелігі доктринасына оны сіңіріп, осы арқылы француз протестанттарын, гугеноттарды қоршап алған және қатер төндірген рим-католиктердің қарсылығына қарсы нығайту болды. Реформалық синодтың үкіметпен маңызды дипломатиялық келіссөздердегі өкілі болғандықтан, ол епископтармен және оны жоғары бағалаған кардинал Ришельемен жиі байланыста болды. Оның жүйесі Арминиандыққа емес, лютерандыққа жақын, ол да жалпыға бірдей құрбандық әкеліп, шектеулі сайлауды үйретеді. Эмиро Құдайдың мәңгілік алдын ала белгілеуі мен алдын ала білуінің кальвинистік қағидаларын сақтады, осы арқылы барлық нәрсені жүзеге асырды, жақсыны тиімді, жаманды рұхсат ету арқылы. Ол сайлау мен жазалаудың екі жарлығын да мойындады, бірақ оның екі еселік тағдырға қатысты көзқарасы екі еселік сайлауға қатысты көзқарасымен сәл өзгереді. Ол сондай-ақ Құдайдың сенім шартымен барлық адамзатқа арналған Мәсіхтің жалпы құрбандығы арқылы жалпы құтқаруды алдын ала белгілегенін үйретті, сондықтан Құдайдың еркі мен қалауы бойынша рақым жалпыға бірдей, бірақ шартқа қатысты ол ерекше, яғни оны қабылдамағандарға ғана, бұл оны тиімсіз етеді. Жалпы құтқару схемасы ерекше сайлау схемасынан бұрын келеді, керісінше емес. Ол Құдайдың жаратылыстарына деген мейірімділігінен дәлелдеді; реформаторлардың дәстүрлі алдын ала белгілеуі, оның ойынша, дұрыс емес нәтижеден дәлелдейді және заңдарды түсіндіруге мүмкіндік береді. Эмиро барлығына ұсынылатын объективті рақым мен сайланғандарға ғана берілетін жүректеп қабылданатын субъективті рақым арасындағы айырмашылықты көрсетті. Ол сондай-ақ табиғи және моральдық қабілет арасындағы айырмашылықты жасайды, яғни сену күші мен сенуге дайындық; адам біріншісіне ие, бірақ табиғи бұзылудың салдарынан екіншісіне емес. Сондықтан, сананы жарықтандыру үшін Құдайдың іс-қимылы қажет, осы арқылы ерік-жігерді іс-қимылға бағындыру. Ол, Гулдрих Цвингли сияқты, Құдайдың рақымын көрінетін шіркеудің шегінен тыс кеңейтуге бейім болды, өйткені Құдай өзінің жалпы қамқорлығымен басқа ұлттарға әсер етеді, мысалы, және оларда білімсіз сенімді, білімсіз сенімді тудыруы мүмкін; ал шіркеу ішінде ол рақымның құралдары арқылы толық және айқын жұмыс істейді. Мәсіх туралы естімегендер, егер олар Құдайдың рақымынан бас тартса, айыпталады, бірақ егер Мәсіх оларға ұсынылса, олар да Оны қабылдамайды. Нәтижеге қатысты Эмиро нақтылықтармен келісті. Оның идеологиясы тек Құдай бұрыннан сенім шартын орындағандар үшін ғана қол жетімді: сайлаудың ерекше жарлығына кіргендер үшін. Эмироның доктринасы Франция, Нидерланд және Швейцариядағы реформатор шіркеулерінде қозғалыс тудырды. Жан Дейль (1594–1670), Давид Блондель (1591–1655) және басқалар оны кінәсіз және Дорт синодының жарлықтарына сәйкес деп санайды, онда неміс реформаторлары мен англикандық делегаттар Гомарустың суперлапсариандық доктринасына қарсы ұқсас көзқарастарды білдірді. Бірақ Пьер Ду Мулен (Молиней) (1621 жылдан бастап Седандағы бәсекелес теологиялық мектептің профессоры), Фридрих Шпанхайм (1600–1649, Лейдендегі профессор), Андре Ривет (1572–1651, Лейдендегі профессор) және Женевадағы теологтар оған қарсы болды. Осыған ұқсас айыптаулар Кир мен Питер дю Муленмен жиі қарым-қатынаста болған пуритандық атақты Ричард Бакстерге де тағылды. Женевада Эмироның схемасының басты қарсыласы Франсис Турретин (1623–1687) болды. Алайда, Эмироның ілімі оның қарсыластары тарапынан еретик немесе реформаторлық құпиялардан тыс деп есептелмеді. Эмироның достары Құдайдың сүйіспеншілігіне, қайырымдылығына және әділдігіне, сондай-ақ Киелі кітаптағы көптеген тармақтарға назар аударды, онда Құдай «бүкіл әлемді» жақсы көреді, «барлық адамдардың құтқарылуын» қалайды, Мәсіх «біздің ғана емес, бүкіл әлемнің күнәлары үшін» өлді, «барлығына мейірімділік көрсету үшін барлығын да сенімсіздікке бағындырды». Екінші жағынан, Құдай ешқашан орындалмаған нәрсені қаламайды және ниеттенбейді, оның мақсаты жеткілікті құралдарсыз болмайды, Құдай барлығына құтқару ұсынбады және күмәнді жағдайға негізделген гипотетикалық универсализм жеміссіз абстракция екендігі айтылды. 1637 жылғы Аленсон, 1645 жылғы Шарентон және 1659 жылғы Лудун ұлттық синодтары (француз үкіметі рұхсат еткен соңғы синод) Эмироны айыптаудан бас тартты, бірақ тарихи реформаторлық ортодоксиямен одан әрі келіспеушіліктерді болдырмау үшін оның көзқарастарын шектеді. Ол доктринаны өзгертпегенін, тек оқыту әдісін өзгерткенін мәлімдеді. Оның қарсыластары ерекше, тиімді сайлау жарлығына кірмесе, ешкімнің құтқарылмаған жалпы рақым идеясының рұхсат етілгенін мойындады. Осылайша гипотетикалық универсализм рұхсат етілген көзқарас ретінде санкцияланды, сонымен қатар тарихи реформаторлық ортодоксияны сипаттаған ерекшелікпен бірге, француз шіркеуіндегі алауыздық болдырмалды. Әдеби дау бірнеше жылға созылды және үлкен білім мен қабілетті дамытты, бірақ Франциядағы реформаторлық шіркеуге саяси қысым көрсету арқылы күрт тоқтатылды.
17 ғасырдағы Англия мен Шотландия
Джон Дэвенант (1576–1641), Эмиро сияқты Джон Кэмеронның шәкірті болды, Дорт Синодында ағылшын делегаты ретінде қатысты және Вестминстер Ассамблеясының кейбір мүшелеріне әсер етті. Ол «гипотетикалық универсализмді, ниет және жеткіліктілік тұрғысынан жалпы құрбандықты, барлық адамға арналған жалпы игілікті және шартты құтқарылуды» жақтады. «Дэвенант мектебінің түбірқағидасы» – «Құдайдың барлық адамдардың құтқарылуына деген универсалды құштарлығы» болды. Вестминстер Ассамблеясында құтқарылу мәселесі талқыланғанда, Дэвенант мектебінің өкілі Эдмунд Калами Катехизиске Амиралдизмді енгізуге тырысты. Ричард Бакстер Амиралдизмнің бір түрін ұстанды, бірақ ол Амиродан гөрі кальвинистік көзқарастан алыс болды. Ол «реформаттық, арминиандық және римдік доктриналар арасында эклектикалық орта жолды ойлап тапты: Құдайдың патшалығын заманауи саяси идеялар тұрғысынан түсіндіре отырып, Мәсіхтің өлімін жалпы құтқару актісі ретінде қарастырды (жазалық және өкілдік, бірақ толыққанды алмастыру емес), оның нәтижесінде Құдай тәубешілерге кешірім мен рақым көрсетілген жаңа заң шығарды. Тәубе және иман, осы заңға бағыну ретінде, сенушінің жеке құтқарылуға жеткізетін әділдігі болып табылады. Бакстер сепкен тұқымның жемісі Шотландияда неономиялық модератизм және Англияда моральдық унитаризм болды». Англияда реформаттық пастор Ричард Бакстер тарапынан танымал болған Амиралдизм 17 және 18 ғасырларда Америка колонияларында конгрегациялистер мен кейбір пресвитериандардың арасында да кең қолдау тапты.
Жақында
Құрама Штаттарда Амиралдизмді әртүрлі евангелистік топтардың арасында кездестіруге болады, мысалы, Оңтүстік баптистер, Американың Евангелистік еркін шіркеуі, тәуелсіз Киелі кітап шіркеулеріндегі диспенсационалистер және тәуелсіз баптистік шіркеулер. Австралияда Сидней Англикан епархиясындағы көптеген адамдар өңделген "төрт нүктелі" кальвинизмді ұстанады, ал Англияда Норвич реформатор шіркеуінің пасторы доктор Алан Клиффорд, "Амираут расталды" сияқты жеке басылған кітапшаларда Амиралдизмді талмай насихаттайды. Дегенмен, "Бес нүктелі" кальвинизм, әсіресе Реформаторлық және Пресвитериандық шіркеулерде, Реформаторлық баптистерде, Англиядағы евангелистік англикандар мен кейбір конфессиялық евангелистік шіркеулерде кең таралған.
Қарама-қайшы пікірлер
Соңғы жылдары амиральдизмді заманауи кальвинистік теологтар сынап келеді. Олардың пікірінше, егер барлық адам құтқарылмаса, Мәсіхтің бүкіл әлем үшін өлгенін қабылдау мүмкін емес. Мұндай сенім сот күнінде күнә үшін қосымша төлем жасауды, жалпыға ортақ кешірімнің бір түрін қабылдауды немесе құрбандық теориясынан бас тартуды талап етеді. Реформаланған теолог, пастор және жазушы Р.Спраул шектеулі құрбандықтың ілімі негізгі нәрселерді қалай түсіндіретіні туралы жаңсақтық бар екенін айтты. Ол адам төрт тұғырға сеніп, бесіншісіне сенбеуі мүмкін деп есептесе де, қалған төрт тұғырды жақсы түсінген адам Мартин Лютердің "қатысуға болмайтын логика" деп атаған нәрсесіне сүйене отырып, шектеулі құрбандыққа сенуі керек деп мәлімдеді.