Кіріспе

АҚШ тұтқындарының Гуантанамодағы трибуналдары

Жауынгерлік мәртебені қарау трибуналдары (CSRT) – АҚШ Гуантанамодағы тұтқындар лагерінде ұсталып отырғандардың "душман жауынгерлері" деп дұрыс тағайындалғандығын растау үшін құрылған трибуналдар еді. CSRT 2004 жылдың 7 шілдесінде АҚШ Қорғаныс министрінің орынбасары Пол Вольфовицтің бұйрығымен, АҚШ Жоғарғы Сотының Хамди мен Рамсфелд ісі және Расул мен Буш ісі бойынша шешімдерінен кейін құрылды және "Душман жауынгерлерін ұстаудың әкімшілік тексеруі жөніндегі кеңсе" арқылы үйлестірілді. Бұл жарияланбаған тыңдаулар "әрбір адамның жау жауынгері ретінде тағайындалу шарттарына сәйкес келе ме екенін анықтау үшін тұтқынға қатысты барлық ақпаратты ресми түрде қарау" мақсатында өткізілді. CSRT-нің алғашқы тыңдаулары 2004 жылдың шілдесінде басталды. "Жоғары құнды тұтқындар" бойынша тыңдаулардың өңделген көшірмелері Қорғаныс министрлігінің (DoD) веб-сайтына жарияланды. 2007 жылдың 30 қазанына қарай Қорғаныс министрлігінің веб-сайтында он төрт CSRT транскриптісі қолжетімді болды. АҚШ Жоғарғы Соты Бомдиен Бушқа қарсы істе бұл трибуналдарды конституцияға қайшы деп тапты.

АҚШ-тың және жауынгерлік мәртебеге қарау жөніндегі қолданыстағы соттары

CSRT-ге сотта қолданылатын дәлелдер ережелері қолданылмайды, ал үкіметтің дәлелдемелері «нағыз және дұрыс» деп есептеледі. Үкімет барлық қатысты дәлелдерді, соның ішінде тұтқынның статусын жоққа шығаратын дәлелдерді, трибуналға ұсынуға міндетті. Тұтқынға қатысты дәлелдердің құпия емес жинақтарын ұсынуға болады. Тұтқынның жеке өкілі құпия ақпаратты қарап, трибуналға түсіндіруге құқылы, бірақ ол тұтқынның қорғаушысы ретінде әрекет етпейді. Егер трибунал дәлелдердің көп бөлігі «жау жауынгері» статусын сақтау үшін жеткіліксіз деп тапса және оның ұсынысы осы мақсатта белгіленген командалық тізбек арқылы бекітілсе, тұтқынға көлік шаралары аяқталғаннан кейін (немесе арнайы топ командирі қажет деп тапса, одан бұрын) бұл шешім туралы хабарланады. Егер трибунал олардың «жау жауынгері» статусын сақтау туралы шешім қабылдаса, тұтқындарға хабарлау мерзімі ережелерде көрсетілмеген. 5-бап мәртебесіне күмән туған жағдайда адамдарды іріктеу үшін арнайы, шектеулі процедураны құрады. Тек тұтқынның «Соғыс тұтқындары туралы» конвенцияның 4-бабындағы «соғыс тұтқыны» анықтамасына сәйкес келе ме екені анықталады. Әскери-теңіз күштерінің хатшысы Гордон Р. Ингленд былай деді: Осылайша, трибуналдардың өзі үшінші Женева конвенциясының 5-бабына сәйкес шешімдер қабылдауда әскерилер қолданатын процедуралар – AR 190-8 Трибуналдар – негізінде құрылған (онда «соғыс әрекетін жасап, жау қолына түскен адамдардың 4-бапта көрсетілген санаттардың біріне жататынына күмән туындаса, мұндай адамдардың мәртебесін құзыретті трибунал анықтағанға дейін осы конвенцияның қорғауына ие болады»).

Жауынгерлік мәртебеге қарау жөніндегі соттардың жұмысы

Қазіргі CSRT тыңдауларының нақты орны белгісіз, бірақ бұрынғы CSRT тыңдаулары Кубаның Гуантанамо шығанағындағы трейлерлерде өткізілген. Трейлерлердегі тұтқындар еденге кісендеп байланған ақ пластик орындықтар мен президент отырған үлкен қара былғары креслоның суреттерін Қорғаныс министрлігінің сайтында табуға болады.

Төрағалық етушілер

CSRT тыңдауларында төрағалық етушілердің кім екені құпия сақталады. Қорғаныс министрлігінің веб-сайтында жарияланған CSRT транскрипттерінен бұл ақпарат жойылған. Бірақ, қатысушылардың шені мен олардың қай әскер түрінен екені құжаттарда көрсетілген. Мысалы, 2007 жылдың сәуірінде Гулид Хасан Ахмедтің CSRT-сінде CSRT төрағасы АҚШ Әуе күштерінің подполковнигі болды. Басқа әскер түрлерінің ішінде АҚШ Теңіз жаяу әскері мен АҚШ Армиясы бар; транскриптте басқа бір шен – Gunnery Sergeant деп көрсетілген. Басқа CSRT-лерде қатысушылардың шені, әскер түрі және кімдер болғаны әртүрлі болды. Кейбір CSRT-лерде әскери емес тіл маманы да болды.

CSRT жазушының рөлі

CSRT тіркеушісінің бірнеше міндеті болды. Біріншіден, оған CSRT процесін жүргізу және оның барысын тіркеу тапсырылды. Екіншіден, тіркеуші CSRT-ге қатысушылардың барлығына ант бердірді. Үшіншіден, тіркеушіге CSRT кезінде құпия және құпия емес материалдарды ұсыну міндеті жүктелді. Төртіншіден, CSRT барысында фактілерді немесе ақпаратты түсіндіру немесе нақтылау үшін ректордан жиі сұраушылық жасалды. Гулид Хасан Ахмедтің CSRT транскриптісінде келесідей әңгіме өрбіді:

ПРЕЗИДЕНТ: [Төрағалық етіп отырған] трибунал құпия емес мәліметтерді қарап шықты. Рекордгерге біздің бір сұрағымыз бар. Сомали, Эфиопия және/немесе Кения коалициялық серіктес пе? РЕКОРДГЕР: Сомали емес; Эфиопия – иә; ал Кения – АҚШ-тың коалициялық серіктесі. Оларға құпия емес ақпараттың көшірмесі беріледі және «Жеке өкілмен» көмектеседі. АҚШ-тың Колумбия округінің аудандық сотының судьясы Джойс Хенс Грин 2004 жылы АҚШ Жоғарғы Сотының Расул Бушқа қарсы (2004) ісі бойынша шешім қабылдағаннан кейін, тұтқындардың тиісті сот процесіне және олардың ұсталуына қатысты habeas corpus шағымдарын қарау құқығы бар екенін ескере отырып, шамамен 60 habeas corpus ісін үйлестіру үшін тағайындалды. Курназдың ісі де оның қарауында болды және ол құпия және құпия емес материалдарды қарауға құқық алды. Грин Курназдың ісінде 100 беттен астам құжаттар мен есептер бар екенін анықтады, онда неміс және американдық тергеушілер Курназдың терроризммен байланысы бар екенін көрсететін ешқандай дәлел таба алмағанын түсіндірді. Трибуналға дейін оның әл-Қаида мүшесі екенін көрсететін қолтаңбасыз хат оның ісіне қосылды. Гриннің бұл хатқа берген түсініктемесі:

Грин Курназдың ісі Гуантанамодағы «заңсыз ұстаудың ең ауыр мысалы» екенін мәлімдеді. Вашингтондағы әскери құқық сарапшысы Юджин Р. Фиделл былай деді:

АҚШ сот шағымдары

Буш президенті тұтқындардың шағымдануға құқығы жоқ екенін және олардың АҚШ сот жүйесінен тыс екенін мәлімдеді. "Жақын достары" бар тұтқындар хабеас корпустың ісін бастауға ниет білдірген АҚШ округтік соттарына шағым түсірді. Расул Бушқа қарсы (2004) АҚШ Жоғарғы Сотына дейін жеткен алғашқы шағым болды. Сот тұтқындардың қамауға алу негізін күдіс тудыруға құқылы екенін және үкіметтің әскери тұтқындарды, азаматтарды және жау жауынгерлерін ажырата білуі қажет екенін шешті. Сот шешіміне жауап ретінде Буш әкімшілігі 2004 жылы тұтқындардың жау жауынгерлері ретінде дұрыс жіктеліп-жіктелмегенін тексеру үшін Жауынгерлік мәртебе сараптамалық кеңесін құрды. Тұтқынның жау жауынгер екені анықталғаннан кейін ғана оны әскери комиссиялар арқылы соттауға болады. Хамдан Рэмсфелдке қарсы істе (2006) Сот Қорғаныс министрлігі құрған әскери комиссиялар жүйесінің заңсыз екенін және оны Конгресс бекіткен жүйемен алмастыру қажеттігін айтты. 2005 жылғы Тұтқындарды қадағалау туралы заң мен 2006 жылғы Әскери комиссиялар туралы заң арқылы Буш әкімшілігінің мақсаттарына сәйкес, АҚШ Конгресі тұтқындардың хабеас корпустың ісін қозғау мүмкіндігін шектеуге, кейін тоқтатуға тырысты. Апелляциялық соттың тұтқындарға қарсы барлық дәлелдерге қол жеткізуі мүмкін бе деген мәселеде пікір қақтығыстары бар. 2008 жылдың мамыр айына дейін ешбір іс соттың істің мәнін қарастыруға дейін жеткен жоқ.

Тұтқындар сұраған куәгерлер

Кубадағы АҚШ-тың Гуантанамодағы соттан тыс ұстаудағы тұтқындарға, оларды ұстауға негіз болған айыптауларға қарсы шағымдану үшін бастапқыда ешқандай мүмкіндік берілмеген. Тұтқындардың қорғауын өз еркімен жүзеге асырған адвокаттар, Буш және Обама әкімшіліктерінің терроризмге қарсы күрестегі тұтқындарға қатысты саясатының әртүрлі аспектілерін күдікке түсірді. "Расул против Буш" ісінің нәтижесінде АҚШ Жоғарғы Соты тұтқындарды ұстап тұрған заңдарға наразылық білдіруге мүмкіндік беретін механизмді қамтамасыз ету қажет деп шешті. 2004 жылдың шілдесінде Қорғаныс министрлігі, Жауынгерлік статусты қарау трибуналдарын құру арқылы жауап берді. Тұтқындарға куәгерлерді шақыруға рұқсат берілді. Трибунал төрағалары куәгерлердің "маңыздылығын" анықтауға құқылы болды. Егер төраға куәгерді маңызды деп тапса, трибунал қызметкерлері куәгерлерді табу үшін жақсы ниетпен күш-жігер жұмсауға тиіс болды.

Куәгерлердің сұранысы

+ Куәгерлер "нақты қол жетімді емес" деп танылды. Куәгерді жазбаша сұрау Шахзада Масуд Абдулла Муджахид Муджахид жол қозғалысы комиссары лауазымына тағайындалғанын айтты және оны барып көрген және тағайындалуын ұсынған комиссия мүшелерінің тізімін сұрады. Ауғанстан президенті Хамид Карзайдың тайпалық мәселелер жөніндегі кеңесшісі және Муджахидтің тағайындалуын ұсынған комиссия төрағасы.