1581-1640 жылдардағы португалиялық Филипптер әулеті

Кіріспе

1581–1640 жылдар аралығындағы португал патшаларының шежіресі

Филиппин әулеті (филиппиндік династия) (португалша dynastia filipina), Португалияда Габсбургтер әулеті деп те аталады, – Португалияның үшінші патшалық әулеті. Ол Испания мен Португалия таждарының династиялық одағы – Иберия одағы аясында 1581 және 1640 жылдар аралығында Португалияны басқарған, Филипп (Langes; Filipe, fɨˈlipɨ) есімді үш испан Габсбург патшасының құрметіне аталған. Әулеттің патшалары – Филипп I, Филипп II және Филипп III. Португалияның 1580 жылғы мұрагерлік дағдарысынан бастап Браганса монархтары әулетіне дейінгі тарихы – өтпелі кезең болды. Авиз әулеті тұсында португал империясының дәмдеуіш саудасы өркендеген шағына жетті. 1497–1498 жылдары Африканы айналып Шығыс Үндістанға жеткен Васко да Гамадан кейін де оның зор ықпалы сақталды. Васко да Гаманың жетістігі Генрих Теңізші бастаған зерттеулерді аяқтады және Таяу Шығысты айналып өтіп, Еуропаға пайдалы дәмдеуіш саудасы үшін теңіз жолын ашты. XVII ғасыр бойы голланд, ағылшын және француз саудагерлерінің португал сауда посттарына жасаған шабуылдары мен қоршаулары, сондай-ақ олардың Атлант мұхитындағы құл саудасына белсенді араласуы Португалияның дәмдеуіш және құл саудасындағы дерлік монополиясын әлсіретті. Бұл португал дәмдеуіш саудасының ұзаққа созылған құлдырауына әкелді. Отыз жылдық соғыстың католик жағын қолдау үшін Габсбург монархиясы Португалиядан байлықты ағытуы одақтың ішінде шиеленіс тудырды, бірақ Португалия Бразилияны сақтап қалуға және голланд саудасын бұзуға испан әскери күшінің көмегін пайдаланды. Осы оқиғалар, сондай-ақ Авиз әулетінің соңы мен Иберия одағы кезеңінде болған оқиғалар Португалияны отарларына – алдымен Үндістанға, содан кейін Бразилияға тәуелді етуге әкелді.

Әкімшілік жүйедегі сабақтастық

Мемлекеттік істерді басқарудың күрделілігіне байланысты испан монархы кеңестер (Consejos) деп аталатын көмекші органдар құрды, олар проблемаларды шешу үшін кеңес беруге арналған. Кеңестерге тұрақты орын қажет болды, сондықтан Испания королі Филипп II 1562 жылы Мадридте тұрақты астана құрды, ол Король сотының және әкімшілік қызметкерлердің орнын құрады. Ұзақ емес кезеңде (1601–1606), барлық әкімшілік персонал Валладолиде сот отырысын өткізді. Әкімшілік хат-хабар әртүрлі кеңестерден келіп, әр кеңес хатшысы Мадридке Тақтың назарына жеткізілді. Кейін патша хатшыларды жинап, кеңестің пікірін сұрайды. Кеңестер патша сарайында жиналатын, патшаның қатысуын міндетті етпейтін. Полисинодиалдық жүйеде маңыздылығымен ерекшеленгені – Consejo de Estado (Мемлекеттік кеңес). Ол Португалия корольдігінің басқаруына қатысты. Португалия корольдігінің испан монархиясына қосылуы кезінде испан Габсбургтары 1581 жылы Томарда жасалған Португалияның едәуір автономиясын сақтау және оның империясының аумақтарына құрмет көрсету туралы уәделерін жалпы алғанда сақтады. Португалиялық азаматтар елде де, шетелде де мемлекеттік лауазымдарға ие болды. Лиссабонда патшаны кейде губернатор, ал кейде вице-король өкілдік етті. Осылайша, Испания Португалия мен оның империясын басқаруды негізінен португалдарға қалдырды, Мадридтен жалпы қадағалау Лиссабондағы вице-король арқылы жүзеге асырылды. Бірақ маңызды мәселелер Мадридке жіберіліп, Португалия кеңесіне берілді. Португалия корольдігінде полисинодиалдық жүйе күшейтілді: Мемлекеттік кеңес. Лиссабонның Conselho de Estado – Корольдің жеке кеңесі, оған Корольге қатысты маңызды мәселелерді, әсіресе сыртқы саясатты талқылау тапсырылды. Кеңесшілер өз пікірлерін патшаға жіберіп, патша олардың пікірлерін вице-король арқылы тыңдады. Лиссабонның Conselho de Estado Корольдің өкіліне үлкен кеңесші кеңес ретінде жұмыс істесе де, бұл Мемлекеттік кеңес нақты анықталған әкімшілік өкілеттіктерге ие емес еді және іс жүзінде тиісті үйлестіру рөлдерін атқарған жоқ. Испания патшалары екі мемлекеттік хатшы жүйесін сақтады, біреуі корольдік үшін, екіншісі «Индия» үшін, яғни отарлар үшін, 1604 жылы Conselho da India құрылғанға дейін бірнеше төрелік дауларға қарамастан. Сол сияқты, испан патшалары діни істер жөніндегі сот және кеңес ретінде қызмет ететін және шіркеулік тағайындауларды басқару және колониялардағы, сондай-ақ отандарындағы әскери ордендердің мүлкі үшін жауапты болған Mesa da Consciência e Ordens-ті сақтады. Португалиялық инквизиция Mesa da Consciência e Ordens-тен тәуелсіз болды. Лиссабонда, Коимбрада және Эворада үш негізгі сот болды. Сондай-ақ, Desembargo do Paço сақталды. Португалияның барлық сот жүйесінің шыңы Лиссабондағы Desembargo do Paço немесе Корольдік сот алқасы болды. Бұл кеңес, корольдіктің ең жоғарғы соты, барлық судьялар мен судьяларды тағайындауға бақылау жасады және Лиссабондағы Casa de Supplicação немесе Апелляциялық сотты, сондай-ақ Португалияның теңізден тыс аумақтарындағы жоғары соттарды бақылады. Desembargo do Paço-ның бірінші функциясы – магистраттардың (leitura de bachareis) жұмысқа қабылдануын бақылау және олардың міндеттерін атқаруын қадағалау. Оның бақылауы барлық заңгерлік мамандықтарға тарады. Desembargo do Paço патшалықтың басқа соттары арасындағы қақтығыстарды төрелік етуге міндетті болды. Бұл сот төрелік пен рақымшылық туралы басқа да маңызды мәселелерді заңдастыратын актілерді және басқа да маңызды мәселелерді берді, кейде патшаға саяси және экономикалық, сондай-ақ сот мәселелеріне кеңес берді. Сонымен қатар, заңгерлерден құралған комиссия заң жүйесін реформалау үшін Португалия үшін жаңа кодекс шығарды – Ordenações filipinas, 1603 жылы жарияланды. Casa de Supplicação және Casa do Civel, екеуі де қылмыстық істер сияқты азаматтық істер бойынша екі патшалық апелляциялық сот. Casa do Civel патшалықтың солтүстік бөлігінде, ал Casa de Supplicação қалған аймақта, соның ішінде аралдар мен теңізден тыс жерлерде билік жүргізді. 1591 жылы төрт Vedores da Fazenda (Қазынашылықтың бақылаушылары) төрт кеңесшіден (олардың екеуі заңгерлер) және төрт хатшыдан тұратын бір Vedor da Fazenda құрамына кіретін Conselho da Fazenda ауыстырылды. Conselho da Fazenda қаржы қызметкерлерін бақылауға алды, корольдің жеке тауарларын басқарып, кеден мен арсеналдарға, есеп сотына және шетелмен монополистік саудаға қатысты билігін жүзеге асырды. 1604 жылдан бастап жаңадан құрылған Conselho da India Мадейра, Азор аралдары мен Марокконың бекіністеріне қатысты мәселелерді қоспағанда, барлық теңізден тыс істерді жүзеге асыру өкілеттігі берілді. Дегенмен, саяси жағдай шұғыл реакцияларды қажет етті, және осы контексте нақты мәселелер үшін жиналыстар жүйесі пайда болды, мысалы, Португалия кеңесін реформалау жөніндегі Жұмыс тобы (1606–1607, 1610), қазынаға қарыздарды жіктеу жөніндегі Жұмыс тобы (1627 жылдан бері) немесе Бразилияның көмекші флоттарын ұйымдастыру жөніндегі Жұмыс топтары (1637 жылдан бері).

Due to complexity in the management of government affairs, the Spanish Monarch established auxiliary bodies called Councils (Consejos), dedicated to providing advice toward resolution of problems. The Councils needed a permanent seat, and so King Philip II of Spain established in 1562 the permanent capital in Madrid, seat of the Royal Court and of the administrative staff. During a brief period (1601–1606), the whole administrative staff held court in Valladolid. Administrative correspondence originated from different Councils and was delivered by each Council Secretary to Madrid for the attention of the Crown. The king would later assemble the secretaries to request the Council's opinion. The meetings of the Councils took place in the royal palace, and they did not count on the presence of the king habitually. In this polisynodial system stood out for its importance, the Consejo de Estado (Council of State). Relating to the particular government of the kingdom of Portugal itself. During the union of the kingdom of Portugal to the Spanish monarchy, the Spanish Habsburgs on the whole respected the pledges made at Thomar in 1581 to allow considerable Portuguese autonomy and to respected the territories of its empire. Public offices were reserved for Portuguese subjects at home and overseas. The king was represented at Lisbon sometimes by a governor and sometimes by a viceroy. So, Spain left the administration of Portugal and its empire largely to the Portuguese themselves, under general supervision from Madrid channeled through a viceroy in Lisbon. Important matters, however, were referred to Madrid, where they came before the Council of Portugal. In the kingdom of Portugal, the polisynodial system is reinforced:

Council of State. The Conselho de Estado of Lisbon is the King's private Council, entrusted of debating major issues related to the Crown, especially foreign policy. The counselors would send their remarks to the king, and the King consulted them through his Viceroy. Although the Conselho de Estado of Lisbon worked as the great adviser Council to the King's delegate, this Council of State was without clearly defined administrative powers and actually it did not perform relevant roles of coordination. The Spanish kings maintained the system of two secretaries of state, one for the kingdom and the other for "India", that is to say, for the colonies, despite several conflicts over jurisdiction, until the creation of the Conselho da India in 1604. In the same way, Spanish kings retained the Mesa da Consciência e Ordens, which was both tribunal and as a council for religious affairs and was responsible for administering ecclesiastical appointments and for the property of the military orders in the colonies as well as in the home country. Portuguese Inquisition remained independent from the Mesa da Consciência e Ordens. There were three major courts in Lisbon, Coimbra and Évora. Also preserved was the Desembargo do Paço. The pinnacle of the entire Portuguese judicial system was the Desembargo do Paço or Royal Board of Justice in Lisbon. This board, the highest court in the kingdom, controlled the appointment of all magistrates and judges and oversaw the Casa de Supplicação or Court of Appeals in Lisbon, as well as the high courts in the Portuguese overseas territories. The first function of the Desembargo do Paço was to control the recruitment of the magistrates (leitura de bachareis) and to monitor them in the exercise of their charge. Its control spread to the whole of the juridical professions. The Desembargo do Paço had to arbitrate conflicts between other courts of the kingdom. This court granted dispensations, acts of legitimization and other relevant issues about the justice and the grace, and which on occasions advised the king on political and economic as well as judicial matters. Moreover, a commission of jurists set up to reform the legal system produced a new code for Portugal, the Ordenações filipinas, promulgated in 1603. The Casa de Supplicação and the Casa do Civel, both are two royal courts of appeal for civil cases as criminal cases. The Casa do Civel exercised jurisdiction over the northern part of the kingdom, and the Casa de Supplicação over the rest on the realm including the islands and overseas. In 1591, the four Vedores da Fazenda (overseers of the Treasury) were replaced by a Conselho da Fazenda composed of one Vedor da Fazenda presiding over four councillors (two of them lawyers) and four secretaries. The Conselho da Fazenda exercised a control over the officials of finance, administered the particular king's goods and exercised its jurisdiction over the customs and the arsenals, the court of accounts and the administration of the monopolistic trade with overseas. From 1604, the newly created Conselho da India was invested with powers for all overseas affairs, apart from matters concerning Madeira, the Azores and the strongholds of Morocco, and colonial officials were appointed and their dispatches handled by it. Nevertheless, the political conjuncture needed urgent reactions, and in this context a system of meetings appeared for specific issues, as the Junta for the reform of the Council of Portugal (1606–1607, 1610), the Junta for the classification of the debts to the treasury (since 1627) or the Juntas for the organization of the navies of succor of Brazil (since 1637)

Португалия империясының сынға алынуы

Екі тәждің бірігуі Португалияны жеке сыртқы саясаттан айырды, ал Испанияның жаулары Португалияның жауларына айналды. 1386 жылғы Виндзор шартынан бері Англия Португалияның одақтасы болды. Испания мен Англия арасындағы соғыс Португалияның ең көне одақтасымен қарым-қатынастың нашарлауына және Хормуздың жоғалуына әкелді. Англия короліне қарсы көтеріліске қатысқан Елизавета I-нің ағылшын көмегі одақтың сақталуын қамтамасыз етті. Голландиямен соғыс Азияның көптеген елдерін, соның ішінде Цейлонды (қазіргі Шри-Ланка), сондай-ақ Жапония, Африка (Мина) және Оңтүстік Америкадағы коммерциялық мүдделерді басып алуға әкелді. Португалдықтар Цейлон аралын толығымен жаулап ала алмаса да, оның жағалау аймақтарын ұзақ уақыт бойы бақылауларында ұстады. Бразилияны Франция да, Он жеті провинция да жартылай жаулап алды. 17 ғасырда Португалияның әлсіздігін пайдаланып, Бразилиядағы көптеген португалдық территорияларды қант плантацияларына қол жеткізген голландтар басып алды. Джон Морис, Нассау-Зиген принці 1637 жылы Голландияның Батыс Индия компаниясы тарапынан Бразилиядағы голланд иеліктерінің губернаторы болып тағайындалды. 1637 жылдың қаңтарында ол Пернамбуко порты Ресифеге келді. Бірқатар сәтті экспедициялар арқылы ол оңтүстіктегі Сержипеден солтүстіктегі Сан-Луис-де-Мараньяоға дейін голланд иеліктерін біртіндеп кеңейтті. Сонымен қатар, ол Африканың батыс жағалауындағы португалдық иеліктерді – Эльмина, Сент-Томас және Анголаның Луанда қалаларын жаулап алды. 1640 жылы Иберия одағы тарағаннан кейін Португалия Португал империясының жоғалған территорияларына билігін қайта орнатуға мүмкіндік алды. Голландтардың Бразилияға енуі Португалия үшін ұзаққа созылған және қиын болды. Он жеті провинция Бразилия жағалауының көп бөлігін, соның ішінде Баияны (және оның астанасы Сальвадорды), Пернамбуконы (және оның астанасы Ресифеді), Параибаны, Рио-Гранде-ду-Норте, Сеараны және Сержипені жаулап алды, ал голланд каперлері Атлант және Үнді мұхиттарында португалдық кемелерді тонады. 1625 жылы стратегиялық маңызды Сальвадор қаласы және Баияның үлкен аумағы күшті Иберия әскери экспедициясы арқылы жылдам қайта жаулап алынды. Бұл Нидерландтың бақылауында қалған аумақтарды қайтаруға негіз салды. Басқа, кішігірім және нашар дамыған аймақтар кезең-кезеңмен қайта жаулап алынып, келесі екі онжылдықта жергілікті қарсылық және португалдық экспедициялар арқылы голланд пираттығынан құтылды. Екінші жағынан, Иберия одағы екі елге де бүкіл әлемдік бақылау аясын ашты, өйткені Португалия Үнді мұхитын қоршаған Африка мен Азия жағалауларын, ал Испания Тынық мұхитын және Орталық және Оңтүстік Американың екі жағын бақылады, ал екеуі де Атлант мұхиты кеңістігін бөлісті.

The union of the two crowns deprived Portugal of a separate foreign policy, and Spain's enemies became Portugal's. England had been an ally of Portugal since the Treaty of Windsor in 1386. War between Spain and England led to a deterioration of the relations with Portugal's oldest ally, and the loss of Hormuz. English help provided by Elizabeth I of England in a rebellion against the kings assured the survival of the alliance. War with the Dutch led to invasions of many countries in Asia, including Ceylon (today's Sri Lanka), and commercial interests in Japan, Africa (Mina), and South America. Even though the Portuguese were unable to capture the entire island of Ceylon, they were able to keep the coastal regions of Ceylon under their control for a considerable time. Brazil was partially conquered by both France and the Seventeen Provinces. In the 17th century, taking advantage of this period of Portuguese weakness, many Portuguese territories in Brazil were occupied by the Dutch who gained access to the sugarcane plantations. John Maurice, Prince of Nassau Siegen was appointed as the governor of the Dutch possessions in Brazil in 1637 by the Dutch West India Company. He landed at Recife, the port of Pernambuco, in January 1637. By a series of successful expeditions, he gradually extended the Dutch possessions from Sergipe on the south to São Luís de Maranhão in the north. He likewise conquered the Portuguese possessions of Elmina Castle, Saint Thomas, and Luanda, Angola, on the west coast of Africa. After the dissolution of the Iberian Union in 1640, Portugal would reestablish its authority over the lost territories of the Portuguese Empire. The Dutch intrusion into Brazil was long lasting and troublesome for Portugal. The Seventeen Provinces captured a large portion of the Brazilian coast including Bahia (and its capital Salvador), Pernambuco (and its capital Recife), Paraíba, Rio Grande do Norte, Ceará, and Sergipe, while Dutch privateers sacked Portuguese ships in both the Atlantic and Indian Oceans. The large area of Bahia and its city, the strategically important Salvador, was recovered quickly by a powerful Iberian military expedition in 1625. This laid the foundations for the recovery of remaining Dutch controlled areas. The other smaller, less developed areas were recovered in stages and relieved of Dutch piracy in the next two decades by local resistance and Portuguese expeditions. On the other hand, the Iberian Union opened to both countries a worldwide span of control, as Portugal dominated the African and Asian coasts that surrounded the Indian Ocean, and Spain the Pacific Ocean and both sides of Central and South America, while both shared the Atlantic Ocean space.

Габсбургтер империясының құлдырауы және Португалияның көтерілісі

Португалияның Филипп II (Испанияның Филипп III) қайтыс болғаннан кейін, оның орнына португал мәселелеріне өзгеше көзқараспен қараған Филипп III (және Испанияның IV) келді. Көтерілген салықтар негізінен португал саудагерлеріне тиді (Carmo Reis 1987). Португалия ақсүйектері Испания Кортесіндегі ықпалын жоғалта бастады, ал Португалиядағы үкіметтік лауазымдарды испандықтар иеленді. Соңында Филипп III Португалияны патшалық провинцияға айналдыруға тырысты, нәтижесінде португал дворяндарының барлық билігінен айырылды. Бұл жағдай Филипп I таққа отырғанына 60 жыл толғаннан кейін, 1640 жылдың 1 желтоқсанында ақсүйектер мен жоғары буржуазия ұйымдастырған төңкеріске әкеп соқты. Қастандық жоспарын Анто Ваз де Алмада, Мигель де Алмейда және Жоао Пинто Рибейро жасады. Олар бірнеше серіктестерімен бірге мемлекеттік хатшы Мигель де Васкончелосты өлтіріп, корольдың туысы, оның атынан Португалияны басқарған Мантуя герцогинясын тұтқындады. Бұл сәт таптырмас еді, себебі Филипп әскерлері сол кезде отыз жылдық соғыста болды, сонымен қатар Каталонияда төңкеріс орын алып жатты. Халықтың қолдауы дер кезінде білініп, көп ұзамай Брагансаның 8-ші герцогы Иоанн елдің барлық аймақтарында Иоанн IV ретінде Португалия королі деп жарияланды. 1640 жылдың 2 желтоқсанында Иоанн елдің билеушісі ретінде Эвора қалалық әкімшілігіне хат жолдады.

Қайта қалпына келтіру соғысы

Филип III-ге қарсы Португалияның келесі қалпына келтіру соғысы (Guerra da Restauração) көбінесе шекараға жақын кішкентай шайқастардан тұрды. Ең маңызды шайқастар: 1644 жылғы 26 мамырдағы Монтихо шайқасы, Эльвас шебі шайқасы (1659), Амексиаль шайқасы (1663), Кастелу-Родригу шайқасы (1664) және Монтес-Кларос шайқасы (1665); португалдықтар осы шайқастардың барлығында жеңіске жетті. Иоанн IV-нің әскерін күшейту үшін қабылдаған бірнеше шешімдер осы жеңістерге мүмкіндік берді. 1640 жылғы 11 желтоқсанда барлық әрекеттерді ұйымдастыру үшін Соғыс кеңесі құрылды. Содан кейін король шекара маңындағы бекіністерді, Лиссабонның болжамды қорғауын, гарнизон мен теңіз порттарын басқару үшін Шекаралық хунта құрды. 1641 жылғы желтоқсанда барлық бекіністерді жаңарту үшін, аймақтық салықтар есебінен жалға алу жүйесі құрылды. Иоанн IV әскерді ұйымдастырды, король Себастьянның әскери заңдарын бекітті және Англиямен жақсы қарым-қатынасты қалпына келтіруге бағытталған қарқынды дипломатиялық белсенділікті дамытты. Бірнеше шешуші жеңіске жеткен соң, Иоанн тез арада бейбітшілік орнатуға тырысты. Оның Филипптің Португалиядағы жаңа билеуші династияны мойындау талабы, оның ұлы Афонсу VI билікке келгенге дейін, Афонсудың інісі Инфанте Педру регенттігі кезінде, 1668 жылғы Лиссабон шарты арқылы орындалмады.