Кіріспе
Оңтүстік Мин қытай тілдерінің романдық жүйесі Pe̍h ōe jī (ағылшынша жақындастыру: /p//ɛ//ɔɪ//dʒ//i:/ PEHoyJEE; аббревиатурасы POJ), кейде «Шіркеу романдауы» деп те аталады, Hokkien Southern Min тілінің нұсқаларын, әсіресе Тайвань және Амой Hokkien тілдерін жазу үшін қолданылатын орфография. Ол Southern Min тілі үшін қолданылатын жазу жүйелерінің бірі ретінде кеңінен таралған. Ең гүлденген кезеңінде жүздеген мың оқырманы болған. 19 ғасырда Оңтүстік-Шығыс Азиядағы қытай диаспорасында жұмыс істеген батыс миссионерлері жасаған және Сямен мен Тайнаньдағы миссионерлер жетілдірген бұл жүйе, сөйлеу тілін беру үшін өзгертілген латын әліпбиі мен кейбір диакритикалық белгілерді пайдаланады. Фуцзяньде алғашқы табысынан кейін POJ Тайваньда кеңінен тарады, ал 20 ғасырдың ортасында 100 000-нан астам адам POJ-де сауатты болды. Бұл жазу жүйесінде діни және әдеби сипаттағы көптеген материалдар жарық көрді, соның ішінде Тайваньның алғашқы газеті – «Тайвань шіркеуінің жаңалықтары». Жапон үкімдігі кезінде (1895–1945) pe̍h ōe jī қолданылуы шектелді және Тайвань канасы қолдауға ие болды; Гоминьданның әскери жағдайы кезінде (1947–1987) одан әрі қысымға ұшырады. Фуцзяньде Қытай Халық Республикасы құрылғаннан кейін (1949) қолданылуы азайды және 21 ғасырдың басында бұл жүйе кеңінен қолданылмады. Дегенмен, Тайваньдағы христиандар, Southern Min тілін ана тілі емес білушілер және тілге құштар тайвандықтар pe̍h ōe jī-ді қолдануды жалғастыруда. 2004 жылы Unicode 4.1.0 нұсқасы шығуымен компьютерлік толық қолдауға қол жеткізілді, ал POJ қазір көптеген қаріптерде, енгізу әдістерінде қолданылады және кең ауқымды онлайн сөздіктерде пайдаланылады. Pe̍h ōe jī-дің басқа Оңтүстік Қытай тілдеріне бейімделген нұсқалары бар, олардың ішінде Хакка және Теочев Southern Min тілдері де бар. Оған ұқсас жазу жүйелері: Gan тілі үшін Pha̍k oa chhi, Hakka тілі үшін Pha̍k fa sṳ, Хайнань тілі үшін Hainan Romanized, Фучжоу тілі үшін Foochow Romanized, Teochew тілі үшін Pe̍h ūe jī, Солтүстік Мин тілі үшін Kienning Colloquial Romanized және Pu Xian Min тілі үшін Hinghwa Romanized. 2006 жылы pe̍h ōe jī негізінде үкімет тарапынан қолдау көрсетілген Тайвань романдық жүйесі (Tâi lô) жарық көрді. Осыған қарамастан, Тайваньда ана тіліндегі білім беру және тайвандық тілдері үшін жазу жүйелері талқылаудың тақырыбы болып қалуда. POJ Тайваньда жаңа әдебиеттің қалыптасуына негіз салды. 1920 жылдарға дейін көптеген адамдар POJ-де әдеби шығармалар жазып, 19 ғасырдың соңынан бастап Southern Min тілінің сөздік қорын сақтауға үлкен үлес қосты. 2006 жылдың 14 қазанында Тайвань Білім министрлігі POJ негізіндегі Тайвань романдық жүйесін, яки Tâi lô-ны Southern Min тілінің стандартты орфографиялық жүйесі деп жариялады.
Pe̍h ōe jī (, English approximation: ,/p//ɛ//ɔɪ//dʒ//i:/ PEHoyJEE; abbr. POJ; ), sometimes known as Church Romanization, is an orthography used to write variants of Hokkien Southern Min, particularly Taiwanese and Amoy Hokkien, and it is widely employed as one of the writing systems for Southern Min. During its peak, it had hundreds of thousands of readers. Developed by Western missionaries working among the Chinese diaspora in Southeast Asia in the 19th century and refined by missionaries working in Xiamen and Tainan, it uses a modified Latin alphabet and some diacritics to represent the spoken language. After initial success in Fujian, POJ became most widespread in Taiwan and, in the mid 20th century, there were over 100,000 people literate in POJ. A large amount of printed material, religious and secular, has been produced in the script, including Taiwan's first newspaper, the Taiwan Church News. During Japanese rule (1895–1945), the use of pe̍h ōe jī was suppressed and Taiwanese kana encouraged; it faced further suppression during the Kuomintang martial law period (1947–1987). In Fujian, use declined after the establishment of the People's Republic of China (1949) and by the early 21st century the system was not in general use there. However, Taiwanese Christians, non native learners of Southern Min, and native speaker enthusiasts in Taiwan are among those that continue to use pe̍h ōe jī. Full computer support was achieved in 2004 with the release of Unicode 4.1.0, and POJ is now implemented in many fonts, input methods, and is used in extensive online dictionaries. Versions of pe̍h ōe jī have been devised for other Southern Chinese varieties, including Hakka and Teochew Southern Min. Other related scripts include Pha̍k oa chhi for Gan, Pha̍k fa sṳ for Hakka, [[Hainan Romanized for Hainanese, [[Foochow Romanized for Fuzhou, Pe̍h ūe jī for Teochew, [[Kienning Colloquial Romanized for Northern Min, and [[Hinghwa Romanized for Pu Xian Min. In 2006, the Taiwanese Romanization System (Tâi lô), a government sponsored successor based on pe̍h ōe jī, was released. Despite this, native language education, and writing systems for Taiwanese, have remained a fiercely debated topic in Taiwan. POJ laid the foundation for the creation of new literature in Taiwan. Before the 1920s, many people had already written literary works in POJ, contributing significantly to the preservation of Southern Min vocabulary since the late 19th century. On October 14, 2006, the Ministry of Education in Taiwan announced the Taiwanese Romanization System or Tâi lô based on POJ as the standard spelling system for Southern Min.
Атауы
Pe̍h ōe jī атауы "халықтық жазу" дегенді білдіреді, яғни күнделікті сөйлеу тілін көрсететін жазбаша белгілер. Халықтық жазу аталымы түрлі жазу жүйелеріне қолданылуы мүмкін, соның ішінде латын әрпіне көшірілген және таңбаларға негізделген жазулар да бар, бірақ pe̍h ōe jī термині көбінесе 19 ғасырда пресвитериан миссионерлері жасаған Оңтүстік Миннің латын әрпіне көшірілген жүйесімен шектеледі. Осы жүйені ойлап тапқан және жетілдірген миссионерлер pe̍h ōe jī атауының орнына "латын әрпіне көшірілген Амой диалектісі" және "латын әрпіне көшірілген Амой тілі" сияқты басқа да терминдерді қолданды. Жүйенің пайда болуы және христиан қауымдастығында кеңінен қолданылуы салдарынан кейбір қазіргі авторлар оны "Шіркеудің латын әрпіне көшіруі" (; ) деп атайды және POJ жүйесінде оны жиі Kàu lô деп қысқартады. "Pe̍h ōe jī" немесе "Шіркеудің латын әрпіне көшіруі" атауының дұрыс екендігі жөнінде пікірталас бар. "Pe̍h ōe jī" атауына қарсылар оның бірнеше жүйеге қатысты болу мүмкін екенін, сондай-ақ Оңтүстік Миннің әдеби және күнделікті тілдері жүйеде қолданылатынын, сондықтан оны "халықтық" жазу деп сипаттау қате болуы мүмкін екенін айтады. "Шіркеудің латын әрпіне көшіруі" атауына қарсылар оның дінге қатысы жоқ адамдар мен діни емес жазбаларда да қолданылатынын көрсетеді. Бүгінде POJ бұрынғы діни мақсатынан алыстады. Кейбір адамдар "латын әрпіне көшіру" терминін ұнатпайды, олар оны pe̍h ōe jī-дің мәртебесін төмендету деп санайды, өйткені ол дербес жазу емес, тек қосымша дыбыстану жүйесі ретінде қарастырылады.
Тарих
Пеуэ джи тарихы Оңтүстік Мин тілдеріне деген ресми қатынастар мен оны таратуға атсалысқан христиандық ұйымдардың ықпалында қалыптасқан. Алғашқы құжаттар POJ-дың жасалу мақсатының білім беру саласына қатысты екенін, христиан дініне жаңа келгендерді оқытумен тығыз байланысты екенін көрсетеді.
Ерте дамуы
Оңтүстік Мин жазуын романды әріптермен алғаш рет 16 ғасырда Манила қаласындағы испан миссионерлері қолданды. Дегенмен, ол негізінен Оңтүстік Мин тілін оқып үйренетін испандықтар үшін оқу құралы ретінде пайдаланылды және pe̍h ōe jī дамуына ешқандай ықпал етпеген секілді. 19 ғасырдың басында Қытай христиан миссионерлері үшін жабылды, олардың орнына Оңтүстік-Шығыс Азиядағы қытай қауымдастықтарына дін таратумен айналысты. Жүйенің алғашқы нұсқасы 1820 жылы Уолтер Генри Медхерст басып шығарған шағын сөздікте кездеседі. Ол 1832 жылы «Оқу және әңгімелесу тіліне сәйкес қытай тілінің Хоккен диалекті сөздігі» атты сөздікті жариялады. Бұл сөздік POJ бойынша алғашқы маңызды анықтамалық жұмыс болып табылады, бірақ оның ішіндегі романды жазу жүйесі қазіргі заманғы жүйеден мүлдем өзгеше болды және бір ғалым оны «Ерте шіркеудің романды жазу жүйесі» деп атады. Малаккада тұратын Медхерстке Роберт Моррисонның мандарин қытай тілін романды жазумен бейнелеуі әсер етті, бірақ мандарин мен Оңтүстік Мин тілдерінің арасындағы маңызды айырмашылықтарды көрсету үшін бірнеше сала бойынша жаңашылдықтар енгізуге тура келді. Медхерст жұмысында бірнеше маңызды өзгерістер болды, әсіресе тұрақты тон белгілерін қолдану (батыс ғалымдарына көбірек қызығушылық тудырған санскрит тілінің лингвистикалық зерттеулерінің ықпалымен). Медхерст Оңтүстік Мин тілінің тональдық құрылымын дәл бейнелеу мен қайта жаңғырту түсінік үшін маңызды екеніне сенімді болды: Медхерст ұсынған жүйе кейінгі сөздік құрастырушыларға тональдық белгілер мен бастамаларға қатысты әсер етті, бірақ оның күрделі дауыстылар жүйесі және Оңтүстік Мин тілінің әдеби тіркеліміне баса назар аударуы кейінгі жазушылармен қабылданбады. Медхерст жұмысынан кейін Сэмюэл Уэллс Уильямс Моррисон ойлап тапқан және Медхерст бейімдеген орфографиядағы маңызды өзгерістердің басты жақтаушысы болды. Жеке қарым-қатынас, хаттар және The Chinese Repository журналында жарияланған мақалалар арқылы Уильямстың ұсыныстары көбінесе орындалмағанымен, POJ-дың жаңа нұсқасы бойынша консенсусқа қол жеткізілді. Бұл жаңа орфографияны көрсететін алғашқы маңызды еңбек – 1853 жылы жарық көрген Элиху Дотидің «Амой диалектісіндегі романды әріптермен жазылған қытай тілінің нұсқаулығы». Сондықтан бұл нұсқаулықты заманауи POJ-дың алғашқы нұсқасы деп қарастыруға болады, бұл Медхерст орфографиясынан маңызды қадам және бүгінгі жүйеден тек бірнеше егжей-тегжейлі мәселелерде ғана ерекшеленеді. Осы кезден бастап әртүрлі авторлар кейбір дауысты және әріптерді түзетті, бірақ Дотидің нұсқаулығындағы тон белгілері жүйесі қазіргі POJ-да сақталған. Джон Ван Нест Талмадж әдетте орфографияны қолданатын қауымдастықта POJ негізін қалаушы ретінде қарастырылады, бірақ қазір ол жүйенің ойлап тапқышы емес, ертедегі жарнамалаушысы болған сияқты көрінеді. 1842 жылы Нанкин шарты жасалды, оның ережелерінің бірі – христиан миссионерлері уағыздауға еркін болатын келісім порттарын құру. Сямэнь (сол кезде Амой деп аталған) осы келісім порттарының бірі болды, және британдық, канадалық және американдық миссионерлер жергілікті тұрғындарға уағыздауды бастау үшін көшіп келді. Гюлангю лагерінде тұратын миссионерлер Киелі кітапқа аударма жасаған, сондай-ақ басқа да зерттеулер мен діни трактаттарды шығарды. Олар өздерінің романды жазуын Сямэнь тіліндегі сөйлеуге негіздеді, бұл олар Хоккиен тілінің басқа аймақтарына, әсіресе Тайваньға көшіп барған кезде де-факто стандартқа айналды. 1858 жылы Тяньцзинь шарты Тайваньды батыс миссионерлері үшін ресми түрде ашты, және миссионерлік қоғамдар тез арада жұмыс істеу үшін адамдарды жіберді, әдетте тілдің негіздерін меңгеру үшін Сямэньде болғаннан кейін.
The system expounded by Medhurst influenced later dictionary compilers with regard to tonal notation and initials, but both his complicated vowel system and his emphasis on the literary register of Southern Min were dropped by later writers. Following on from Medhurst's work, Samuel Wells Williams became the chief proponent of major changes in the orthography devised by Morrison and adapted by Medhurst. Through personal communication and letters and articles printed in The Chinese Repository a consensus was arrived at for the new version of POJ, although Williams' suggestions were largely not followed. The first major work to represent this new orthography was Elihu Doty's Anglo Chinese Manual with Romanized Colloquial in the Amoy Dialect, published in 1853. The manual can therefore be regarded as the first presentation of a pre modern POJ, a significant step onwards from Medhurst's orthography and different from today's system in only a few details. From this point on various authors adjusted some of the consonants and vowels, but the system of tone marks from Doty's Manual survives intact in modern POJ. John Van Nest Talmage has traditionally been regarded as the founder of POJ among the community which uses the orthography, although it now seems that he was an early promoter of the system, rather than its inventor. In 1842 the Treaty of Nanking was concluded, which included among its provisions the creation of treaty ports in which Christian missionaries would be free to preach. Xiamen (then known as Amoy) was one of these treaty ports, and British, Canadian and American missionaries moved in to start preaching to the local inhabitants. These missionaries, housed in the cantonment of Gulangyu, created reference works and religious tracts, including a bible translation. Naturally, they based the pronunciation of their romanization on the speech of Xiamen, which became the de facto standard when they eventually moved into other areas of the Hokkien Sprachraum, most notably Taiwan. The 1858 Treaty of Tianjin officially opened Taiwan to western missionaries, and missionary societies were quick to send men to work in the field, usually after a sojourn in Xiamen to acquire the rudiments of the language.
Тоналды белгілер
Жоқ, нөмір. (No.) Диакритикалық қытай тонының атауыМысал1lang=zh hant (pinyin) қараңғы деңгей аяқ; аяқ 2акутlang=zh (pinyin) көтеріңкі lang=zh су 3жеңіл lang=zh hant (pinyin) қараңғы түсу lang=zh келді 4lang=zh hant (pinyin) қараңғы кіру lang=zh ет 5доғаlang=zh hant (pinyin) жарық деңгей lang=zh король 7сызықшаlang=zh hant (pinyin) жарық түсу lang=zh ауыр 8жоғары тік сызықlang=zh hant (pinyin) жарық кіру lang=zh hant ыстық
Стандартты Амой немесе Тайваньдық Хоккиенде жеті ерекше тон бар, олар конвенция бойынша 1–8 ретімен нөмірленеді, 6 нөмірі жіберілген (6-тон бұрын ерекше тон болған, бірақ лексикалық тіркесімге байланысты көп бұрын 7 немесе 2 тонмен біріктірілген). 1 және 4 тонның екеуі де диакритикасыз көрсетіледі және оларды әріп соңымен ажыратуға болады, ол 1 тон үшін дауысты, , , немесе , ал 4 тон үшін , , , және болып табылады. Оңтүстік Мин диалектілері айтарлықтай тондық өзгеріске ұшырайды, яғни сөздің кез келген сөйлемде немесе айтылымдағы орнына байланысты тонның өзгеруі. Дегенмен, мандарин қытай тіліндегі пиньин сияқты, POJ әрқашан нақты айтылған тонды емес, цитаталық тонды (яғни бастапқы, тондық өзгеріске дейінгі тонды) көрсетеді. Бұл оқырман дауыстап оқығанда тондық өзгеріске сәйкес беттегі тон белгілерін түзетуі керек дегенді білдіреді. Оңтүстік Мин тілін оқытуға арналған кейбір оқулықтар оқушыға көмектесу үшін цитаталық және тондық өзгеріс тонның екеуін де көрсетеді. Дифтонгтар мен трифтонгтардағы тон белгілерін дұрыс орналастыру туралы пікірталас бар, әсіресе олардың құрамында және болатын жағдайларда. Көптеген қазіргі жазушылар алты ережені сақтайды:
Егер буында бір дауысты болса, сол дауысты тонмен белгіленуі керек; мысалы, , , .
Егер дифтонгта немесе болса, тон белгісі басқа дауыстының үстіне қойылады; мысалы, , , .
Егер дифтонгта екеуі де болса, белгіленеді; мысалы, .
Егер соңғы буын үш немесе одан көп әріптен тұрса, екінші дауысты белгіленеді (2 және 3-ережелер қолданылған жағдайда басқа); мысалы, , , .
Егер немесе болса, белгіленеді (4-ереже қолданылған жағдайда басқа); мысалы, .
Егер буында дауысты болмаса, мұрындық дауысты белгіленеді; мысалы, , , .
If a diphthong contains or , the tone mark goes above the other vowel; viz. , ,
If a diphthong includes both and , mark the ; viz. ,
If the final is made up of three or more letters, mark the second vowel (except when rules 2 and 3 apply); viz. , ,
If occurs with or , mark the (except when rule 4 applies); viz. ,
If the syllable has no vowel, mark the nasal consonant; viz. , ,
Қисық әріптер
Бір сызықша құрама сөздерді көрсету үшін қолданылады. Құрама сөздің неден тұратыны туралы пікірлер әртүрлі, кейбір авторлар оны ағылшын тіліндегі "сөзбен" параласады, ал басқалары оны ағылшын тіліндегі сөз ұғымымен шектеуге келіспейді. POJ мысалы ретінде "қырық", "цирк" және "аурудан жазылу" келтіріледі. Құрама сөздің соңғы буындары көбінесе дыбыс өзгерісіне түседі, бірақ лингвистер нақты ережелерді анықтап шығармаған. POJ орфография ретінде қолданылғанда (транскрипция жүйесі ретінде емес) екі сызықша келесі буынның бейтарап тонмен айтылуын көрсету үшін пайдаланылады. Бұл сонымен қатар, оқырманға алдыңғы буынның дыбыс өзгерісіне түспейтінін, егер келесі буын бейтарап болмағанда түсер едіін көрсетеді. Екі сызықшадан кейін келетін морфемалар көбінесе (бірақ әрқашан емес) грамматикалық сөздер болып табылады. Кейбір авторлар екінші сызықшаның орнына нүктелі сызықша қолданады.
Аудио мысалдар
POJ аудио файл аудармасы Sian siⁿ kóng, ha̍k seng tiām tiām thiaⁿ. Мұғалім/оқытушы сөйлейді, оқушылар тыныш тыңдайды. Kin á jit hit ê cha bó͘ gín á lâi góan tau khòaⁿ góa. Бүгін сол қыз үйіме келіп, мені көруге келді. Thài khong pêng iú, lín hó. Ғарыш дос, қалайсың? Lín chia̍h pá bē? Тамақ жедіңіз бе? Ū êng, to̍h lâi gún chia chē ô͘! Уақытыңыз болса, бізге тамақ ішуге келіңіз! Тыңдаңыз (NASA Voyager Алтын жазбасынан)
Өңірлік айырмашылықтар
Жоғарыда сипатталған стандартты буындардан басқа, Хоккиеннің стандартты емес немесе жартылай стандартты жазулармен көрсетілетін бірнеше аймақтық түрлері бар. Чжанчжоу типіндегі түрлер Чжанчжоу қаласында, Тайваньның кейбір аймақтарында (әсіресе, Илан қаласының маңындағы солтүстік-шығыс жағалауында) және Малайзияның кейбір аймақтарында (әсіресе, Пенангта) қолданылады. Чжанчжоу типіндегі түрлерде "жұмыртқа" және "пісірілген күріш" сияқты сөздердегі соңғы буын стандартты тайван тіліндегі буынмен бірігіп кеткен. Чжанчжоу типіндегі түрлерде сондай-ақ /ɛ/ дауысы болуы мүмкін, ол /ə/ ретінде жазылады (оң жағында нүктемен, -мен салыстыра отырып). Дегенмен, осы әріптер қосылғаннан кейін де, жазуды дұрыс көрсетуге қабілетті қаріптердің саны әлі де аз, оның ішінде біріктірілген әріптер де.
Ағымдағы жағдай
Тайваньдағы Оңтүстік Мин тілінде сөйлейтін көптеген адамдар POJ немесе басқа жазу жүйесімен таныс емес, көбінесе «тайван тілінде жазу жоқ» деп мәлімдейді, ал егер POJ туралы білсе, оны «төмен» деңгейлі жазу түрі деп санайды, қытай таңбаларымен жазылуды «жоғары» деңгейлі деп есептейді. POJ-мен бірге Hàn lô және толыққанды қытай таңбаларына негізделген жүйелермен танысқандардың арасында, барлық таңбалық жүйелерге айқын басымдық берілді, ал барлық латын әрпіне негізделген жүйелер басымдық тізімінің төменгі жағында қалды, бұл оқырмандардың қытай таңбаларымен бұрыннан таныс болуына байланысты болуы мүмкін. POJ тайвандық орфография болып қала береді, «жазба жұмыстарының ең бай қорына ие, соның ішінде сөздіктер, оқулықтар, әдебиет [ ] және көптеген басқа да жарияланымдар бар». 1999 жылғы есеп бойынша, POJ-ді оқи алатын пайдаланушылардың саны шамамен 100 000-ға жетеді, ал тайвандықтар арасында латын әрпіне негізделген жазуды қолдануды насихаттау үшін діни емес ұйымдар құрылды. Тайваньның шегінен тыс POJ сирек қолданылады. Мысалы, Фуцзянь провинциясындағы Сямен университеті Пиньиньге негізделген Bbánlám pìngyīm деп аталатын латын әрпіне негізделген жазу жүйесін пайдаланады. Хоккиен тілінде сөйлейтін Сингапур сияқты басқа аймақтарда, «Мандарин тілін сөйлейік» атты науқан жүргізілуде, ол адамдарды Хоккиен немесе басқа мандарин емес тілдерде сөйлеуден ауызын тыйып, мандарин тіліне көшуге ынталандыруды мақсат етеді. 2006 жылы Тайвань Білім министрлігі мемлекеттік мектептерде Оңтүстік Мин тілін оқыту үшін ресми латын әрпіне негізделген жазу жүйесін таңдады. POJ, Daī ghî tōng iōng pīng im жүйелерімен бірге кандидаттардың бірі болды, бірақ ақырында компромис ретінде Тайваньның латын әрпіне негізделген жазу жүйесі, яғни Tâi lô таңдалды. Tâi Lô POJ-дың орфографиялық стандарттарының көп бөлігін сақтайды, соның ішінде тон белгілерін, бірақ мәселе тудыратын бірнеше таңбаларды өзгертеді, мысалы, таңбасын таңбасымен ауыстырды және екі дауысты дыбыстардағы таңбасын таңбасымен алмастырды. Тайвань жазуының қолдаушылары, әдетте, үкіметтің араласуына күдікпен қарайды, себебі туған тілдерді ресми түрде басудың тарихы бар, сондықтан болашақта Tâi lô немесе POJ басым жүйе болатыны әлі белгісіз.