Кіріспе

Англияның жалпы құқығында, құнды атақ туралы доктрина – жылжымайтын мүлікке иелік құқығын мұрагерлікпен алуды, өсиет немесе сатып алу арқылы алудан жоғары қоятын заңдық доктрина. Ол негізінен, берушінің мұрагерлеріне қалдық мүлік беруге болмайды, кем дегенде, осы сөздермен беруге болмайды дегенді білдіреді. Егер өсиет беруші мұрагерге мұрагерлік заңдары бойынша мұрагер алатын жерге бірдей құқықты беруге міндеттенсе, онда мұрагердің жерді өсиет арқылы емес, мұрагерлікпен алғаны айқындалады, себебі қан арқылы мұрагерлікке ие болу, заңды құжат арқылы беруден "құндырақ" деп есептелді.

Дәріс тарихы

Лайықты атақ туралы доктрина, Шелли ісіндегі ереже сияқты, феодализм дәуірінде заңгерлердің жерді отбасыларында сақтап, феодалдық міндеттерден жалтарған және оның еркін иеліктен шығуын қамтамасыз ету үшін ойлап тапқан түрлі амалдарды жоюға бағытталған корольдік соттардың әрекеттерінен туындады. Жерді отбасы ішінде сақтауға, қайтыс болған кезде иеліктің иелеріне феодалдық төлемдерсіз беруге және кредиторлардың талаптарынан қорғауға арналған отбасылық келісімдерді құру орта ғасырдың соңында көптеген заңгерлердің ой-қиялына толы болды. Сондай-ақ, ата-бабалардың бұрынғы қойған шектеулерін жоюға жасалған әрекеттер де қиындық тудырды. Осы мәселелер Кокстің Литтлтонға берген түсіндірмесінің негізінде жатыр:

Заң бойынша, ешкім мұрагерлік алған адам қайтыс болғанша "мұрагер" бола алмайды, сондықтан мұрагерге қалған мүдде құруға жасалған әрекет ешқандай нақты мүдде тудырмайды. Бұл түсіндірме "N. және оның мұрагерлеріне" деген қарапайым сөздермен салыстыру арқылы нығаяды. Бұл беру ешқандай мұрагерге нақты мүдде бермейді; неге қалған мүдде де солай болмауы керек?

Неге маңызды

Бірақ егер мұрагер мүліктен алатын үлесі, қандай жағдайда болса да, бірдей болса, онда артық құқықтылық доктринасы алғашқы қарапайым көзқарас бойынша маңызсыз ерекшелік болып көрінеді.

Бұл ереже мұрагерлерді олар құралдар бойынша бар деп есептелетін мүдделерден айырады

Бұл ереже мүліктік меншік иелері тірі кезінде (inter vivos) мүліктің толық құқығынан (fee simple) кем иелік құқығын сыйлық ретінде берген кезде маңызды рөл атқарады. Мысалы, Адам жердің иесі болып, Беулаға үйленген және "Беулаға өмір бойына, содан кейін Адамның мұрагерлеріне, яғни Халеб пен Динаға" деп жазылған келісім-шарт жасаса, не болады? Адамның осы сөздердегі ниеті Беулаға өмір бойына пайдалану құқығын беру, ал содан кейін Халеб пен Динаға мүліктің толық құқығын беру болар еді. Мұрагерлік құқық Беуланың өліміне байланысты туындайды, себебі ол өлімге ұшырайтын жаратылыс. Бірақ Халеб пен Дина Адамның мұрагерлері болғандықтан, олардың заң бойынша мұрагерлік құқығы, келісім-шарт бойынша алған құқықтарынан "артық" саналады. Сондықтан, келісім-шарт "Беулаға өмір бойына" дейін тоқтағандай түсіндіріледі. Берушіде (Адамда) мүлікке қайта оралу құқығы (reversion) туындайды, егер Беула Адамнан бұрын қайтыс болса, мүлік оған қайтарылады. Бұл қағиданы одан әрі күрделілендіретін жайт – Халеб пен Дина Адамның мұрагерлері болғанымен, мұрагер кім екенін заң бойынша беруші қайтыс болғанға дейін анықтау мүмкін емес. Халеб пен Динаның Беуланың өмір бойына пайдалану құқығына бағынған жердегі мұрагерлік үлесі, келісім-шартта жазылғандай, толық құқық болар еді, бірақ бұл толық құқық "артық құқық" қағидасымен жойылады. Енді, Адамның жағдайы нашарлап, кредиторлары оған қарсы сот шешімі шығарса, не болады? Егер келісім-шарт жазбаша түрде күшіне енетін болса, Халеб пен Динаның мұрагерлік үлесіне құқығы сот шешімінен бұрын туындаған болар еді, демек Адамның кредиторларының талаптарынан бұрынғы құқыққа ие болар еді. Бірақ "артық құқық" қағидасы, мұрагерлік құқықты келісім-шарт бойынша берілген құқықтан артық санап, Адамның кредиторларының құқықтарын Адамның мұрагерлерінің құқықтарынан жоғары қояды. Бұл "артық құқық" қағидасының, өзінің шарттары бойынша, атадан мұрагерге берілген құқыққа әсер етпесе де, мұрагерлердің үшінші тараптарға қатысты құқықтарын жоюға қабілетті екенін көрсетеді.

Мұрагердің кім екені маңызды

Құндылық дәрежесі туралы ілім сондай-ақ өсиет арқылы құрылған мүлікке де әсер етуі мүмкін, егер бұл мүлік мұрагерлік бойынша алмайтын адамдарда болса. Адамды қайтадан мұрагер деп есептейік; Адамның өмірдегі жақсы достары Эдвард пен Фрэн, ал Адамның тірі қалған баласы Дина. Егер Адам өсиет қалдырмаса, Дина оның мұрагері болар еді. Бірақ Адамның өсиеті бар: ол бірінші кезекте жерін "Эдвардқа өмір бойына, содан кейін Адамның мұрагерлеріне" қалдырады, сондай-ақ Адамның қалған мүлкін Франға қалдыратын қалдық тармаққа ие. Осы құжаттың әрекет етуімен Эдвард жерде өмірлік иелік құқығына ие болар, ал Фрэн мүліктің қалған бөлігін дереу мұраға алады; содан кейін "Адамның мұрагерлері", яғни Дина, жерде қалған мүддеге ие болып, Эдвардтың қайтысымен мұраға алуын күтеді. Дегенмен, құндылық дәрежесі туралы ілім күтпеген нәтижелермен араласады. Бұл ілім құжат арқылы құрылған мүдденің орнына "Адамның мұрагерлері" алатын мүддені артық көреді. Алайда, Адамның өсиеті Френды заңды мұрагері деп белгілейді. Эдвардтың өмірлік иелігі орнына, Дина толық мұрадан айырылады, мұрагерлердің мүддесі жай ғана қайтару ретінде қарастырылады және Эдвард қайтыс болғанда жер де Френға беріледі.

Дәрінің ескіруі

Нақты адамдарды немесе адамдар тобын (мысалы, "менің балаларым") атау арқылы, "менің мұрагерлерім" деген тіркес қолданудан жаңылса, артық құқық туралы доктринадан қашуға болады. Осылайша, артық құқық доктринасы көбінесе қолданылмайды. Көптеген ортақ құқық жүйелерінде бұл доктрина заңмен немесе сот шешімдерімен жойылған. Кейбір жүйелерде бұл ереже сақталып қалған, бірақ тек болжам ретінде немесе түсіндіру қағидасы ретінде, оны берушінің басқаша ниеттенгенін көрсететін дәлелдермен жоққа шығаруға болады.