Кіріспе

Ресейдің ұлы князі (1860–1919)

Ресейдің ұлы князі Дмитрий Константинович (Дмитрий Константи́нович; 13 маусым 1860 – 28 қаңтар 1919) – ұлы княз Константин Николаевичтің ұлы және Ресей императоры Александр III-нің туысы. Ол әскери қызметтен өтті. Саяси рөл атқармаса да, патша Николай II-нің туысы болғандықтан, Ресей азамат соғысы кезінде Петр мен Павел бекінісінің қабырғасында атылып өлтірді.

Ерте өмір

Дмитрий Константинович 1860 жылдың 13 маусымында Стрельнада Ресейдің Ұлы князі Константин Николаевич пен Саксония-Альтенбургская ханшайымы Александра Иосифовнаның үшінші ұлы және бесінші баласы ретінде дүниеге келді. Дмитрий 7 жасқа толғанда, оның білімін Алексей Зеленойге тапсырды, ол әкесінің басшылығымен Императорлық теңіз флотында қызмет еткен офицер еді. Оның сабақтары қалыпты бағытты ұстанды: ғылым, арифметика, орыс және әлем тарихы, шығармашылық, география тілдермен және өнермен кезектесіп өтті. Орыс, француз, неміс және ағылшын тілдерін үйренді. Романовтар әулетінің барлық еркек мүшелері сияқты, ол да туғаннан бастап әскери мансапты өтеуге тағдырланған еді. Дмитрийдің крещениесінде оған құрметті полковник-шеф атағы берілді, бір айдан кейін ол Күзет жасағына және Императорлық отбасының 4-ші атқыштар батальонының өмірлік гвардиялық жаяу әскер полкіне қабылданды. Дмитрийдің әкесі, Ұлы князь Константин Николаевич, Ресей теңіз флотының генерал-адмиралы болды және оның ұлдарының бірі оның ізімен жүретініне үміттенді. Осыны ескере отырып, Дмитрий теңіз соғысы және тактикасы бойынша сабақтар алды. Оның діни тәрбиесі оған үлкен әсер етті. Өмір бойы бойы дінге берілген адам болды. Әкесі мен анасы екеуі де музыкамен айналысқандықтан, ол ән сабағын алып, фортепиано мен скрипкада ойнауды үйренді. Дмитрий жақсы оқушы, сыпайы, зейін қоятын, қабілетті және мейірімді болды. Ол сонымен қатар өте ұялшақ және іштен тыйылуға бейім, балалық шақтағы әдеттегі ойын-сауықтарға қарағанда тыныш оқып отыруды артық көретін.

қалыптасу жылдары

Его родителей брак был несчастливым, и Дмитрий был еще ребенком, когда его отец завел новую семью со своей любовницей, русской балериной. Второй семейный удар еще больше испугал его. Когда Дмитрию было 14 лет, его старший брат Николай Константинович был лишен наследства, признан безумным и отправлен в российскую внутреннюю ссылку после кражи нескольких бриллиантов из иконы в спальне его матери. Великая княгиня Александра Иосифовна заставила своих трех оставшихся сыновей – 16-летнего Константина, 14-летнего Дмитрия и 12-летнего Вячеслава – пообещать ей, что они никогда не будут пить, никогда не предаваться разгульной жизни и никогда не забывать, что все привилегии их богатства и положения предназначены для использования, а не для наслаждения. Воспитанные в таких условиях, младшие Константиновичи выросли вдумчивыми, интроспективными мужчинами.

В 15 лет Дмитрий вместе со своим младшим братом Вячеславом был зачислен кадетом на транспорт "Кадетский". Вместе братья пережили тяготы морской жизни. Во время учебных круизов по Финскому заливу они проводили время на учениях, на вахте и по очереди руководили своими сокурсниками. В 1877 году 17-летний Дмитрий впервые официально появился на публике как член императорской семьи, присоединившись к Александру II, своему отцу и кузенам, великим князьям Сергеем и Павлом Александровичем, в поездке на юг России после Русско-турецкой войны 1877–1878 годов. В 1880-х годах Дмитрий Константинович служил в своем полку с неустанной энергией и вниманием к исправлению жалоб своих солдат. Он построил двухэтажную дачу в Красном Селе, оборудовав территорию конюшнями и плацем для лошадей. Здесь он проводил лето со своим полком; весной и осенью он неизменно приглашал офицеров своего полка в свой дворец Стрельна, который унаследовал после смерти отца в 1892 году. Утром они совершали прогулки по парку, где великий князь проводил своих солдат и их лошадей через сложные маневры; после обеда он водил офицеров по изысканным садам. 6 апреля 1889 года великий князь был повышен в звание капитана и назначен командующим 2-м эскадроном лейб-гвардии Конного полка. Три года спустя, 10 декабря 1892 года, он был повышен в звание полковника и, благодаря своим выдающимся заслугам, получил командование лейб-гвардии Гренадерским полком от Александра III. Он был высоким и худощавым, с длинными ногами и длинной шеей, что увеличивало его необычайный рост. Дмитрий был одним из самых высоких среди мужчин в семье, известной ростом своих представителей. Великая княгиня Милица считала его "самым приятным и лучшим среди великих князей". Он был учтив, достоен и очень изыскан в манерах. Александр Мосолов, глава Канцелярии Николая II, описал его как "полного здравого смысла", отметив, что Дмитрий Константинович "был тем из всех великих князей, кто был наиболее глубоко проникнут чувством своего долга как принца и двоюродного брата императора". Однажды великий князь выделил значительную часть своего ежегодного дохода на содержание нуждающейся церкви. Когда Мосолов узнал об этом, он предупредил: "Если вы будете делать подарки повсюду в таком масштабе, ваших доходов не хватит". Но Дмитрий Константинович ответил, что стипендия "не предназначена для того, чтобы позволить нам жить как сибариты; эти деньги вверены нам для того, чтобы мы могли усилить престиж императорской семьи". Великий князь всю жизнь оставался холостяком и никогда не был вовлечен в скандалы. В своих мемуарах его кузен, великий князь Александр Михайлович, вспоминал, что он был "подтвержденным и восторженным женоненавистником", термин, который тогда использовался для обозначения мизогинов, но также и гомосексуалистов. Тот факт, что Дмитрий поддерживал близкие, привязанные отношения с женщинами в своей семье, говорит о последнем. Он был любим своей семьей, особенно своими юными племянниками и племянницами, с которыми он с удовольствием играл и катался часами. Дмитрий Константинович был очарован своей новой должностью, одной из которых требовалось, чтобы он путешествовал по России и Европе, выбирая лучших лошадей. По его совету Императорский конный завод приобрел Галти Мора, победителя Дерби в Великобритании, за астрономическую сумму в 200 000 рублей; как только он прибыл в Россию, породистого жеребца поставили на разведение в Царском Селе. Дмитрий Константинович занимал эту должность до 1905 года, когда его сменил генерал-майор Алексей Зднович. 10 января 1904 года Дмитрий Константинович сложил с себя командование лейб-гвардии Конным полком. Хотя он был бы рад остаться на своей должности, его зрение быстро ухудшалось, что наносило ущерб его военной карьере. Он неохотно признал, что, оставаясь, он лишает другого, более способного человека продвижения по службе. Покинув действительную службу, великий князь щедро передал свою дачу в Красном Селе Конному полку для использования в качестве офицерского клуба. Мать Дмитрия умерла в 1911 году, на ее похоронах плохое зрение великого князя стало источником временного веселья в конце церемонии, когда он попытался поцеловать икону, которую держала в руках его мать. Не видя четко, он неверно оценил расстояние и, наклонившись, чтобы попрощаться, полностью промахнулся мимо открытого гроба, с грохотом упав с лестницы, когда его цересаблия и медали ударились о каменный пол. Родственники бросились к нему, но великий князь, казалось, не был обеспокоен и продолжал, как будто ничего не произошло.

Соғыс және революция

Дмитрий Германиямен соғысқа түсетінін жылдар бойы күткен еді, сондықтан Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуына таңқалмады. Сол кезде ол көру қабілетін жоғалтып, соғысқа қатыса алмады, ал өзіне-өзі келісіп, ат әскерін іс-қимыл алаңынан алыс жаттықтырумен шұғылданды. Дмитрий Константинович саясатқа араласпағандықтан, Романовтардың құлауына дейін болған алабұдында үнсіз қалды, өйткені Николай II-ге рұхсатсыз кеңес берудің өзіне тиіс емес деп ойлады. Дмитрий Распутиннің өлтірілгені туралы хабарды Қырымдағы Кичкин мүлігінде алды. Императорлық отбасының мүшелері, оның ішінде грек патшайымы Ольга, Ұлы князь Дмитрий Павловичтің атынан императорға жазаны жеңілдету туралы өтінішқағаты қол қойғандарына ол ашуланды. Егер ол сол кезде Петроградта болған болса, онда бұл хатқа ешқашан қол қоймас еді. 1917 жылдың ақпан айының соңында революция басталғанда, Ұлы князь Петроградта болды. Ол осыған дейін Петроградтағы Петроград кеуінде үлкен үй сатып алған еді. Николай II-нің тақтан бас тарғаны және уақытша үкімет құрылғаны туралы хабарды сол жерде естіді. Отбасы биліктен құлағаннан кейін, ол тыныш, жасырын өмір сүрді, күнделікті қажеттіліктері үшін көбінесе сенімді әріптесі Александр Коронченцовқа сүйенді. Соғыста күйеуін жоғалтқан оның немере қызы Татьяна онымен бірге тұрды.

Ішкі жер аударылу

1917 жылдың қарашасындағы Қазан революциясының сәтті аяқталуынан кейін Петроград газеттері барлық Романовтарды қорқынышты "Чекаға", яғни құпия полицияға хабарлауға шақыратын жарлық жариялады. Алғашқыда оларға қаладан шығуға тыйым салынған еді. 1918 жылдың наурыз айында тіркелген Романовтар қайтадан шақырылды, енді оларды елден шығару үшін. Дмитриймен бірге полковник Александр Короченцов, оның адъютанты және оның қызы Татьяна Константиновна бірге жолға шықты. Татьяна оның жалғыз болмауы және қалаған қысымға ұшырамауы үшін онымен бірге баруға талап етті. Петроградтың большевик басшысы Григорий Зиновьев Романов отбасының еркек мүшелерін Ресейдің ішкі аумағына жер аударуға шешім қабылдады. Петроградты немістер басып алатынынан сескеніп, олар астананы Мәскеуге көшірді. Дмитрийге жер аудару орнын таңдау мүмкіндігі берілді: Вологда, Олонец немесе Вятка. Ол бұрынғы Императорлық астанаға ең жақын болған Вологданы таңдады. 18 сәуірде Дмитрий, қолында чемоданмен және оның қызы Татьяна, оның екі баласы, бала күтімі және адъютанты полковник Короченцовтың серігінде Петроградтан жер аударылуға аттанды. Вологдада Дмитрий Константинович өзенге қарама-қарсы жергілікті саудагерге тиесілі үйден екі бөлме жалдады. Ол полковник Короченцовпен бірге бір бөлмеде тұрды, ал Татьяна мен балалар екінші бөлмеде орналасты. Олардың қозғалысы тіркелмеді, сондықтан қала ішінде еркін жүріп-тұра алды. Қалаға келгеннен кейін көп ұзамай, Николай мен Георгий Михайловичтер де осы қалаға жер аударылғанын білді. Тұтқындар салыстырмалы түрде еркіндікке ие болды; аптасына бір рет Чека бас штабына есеп беруден басқа, қалаға еркін кіріп-шыға алатын, қала бойынша ұзақ серуендеуге шығатын, жиі бір-біріне қонаққа баратын және бірге тамақтанатын. Мамыр айының ортасында Дмитрий Константиновичтің адъютанттарының бірі, полковник Александр фон Лейминг Вологдаға Финляндияға өтуге жол ашылғанын хабарлады, бірақ ұлы князь Ресейді тастаудан бас тартты. Бұл тыныш және белгісіз жағдай 14 шілдеде, Николай II және оның отбасының өлімінен екі күн бұрын күрт өзгерді. Сол күні таңертең төрт қарулы адаммен бірге көлік келді және Ұлы князьдарды олар тұрып жатқан жерден алып кетті; оларды қабырғамен қоршалған шағын ауылға жеткізді, онда оларды күзету оңайырақ болды. Ұлы князь Георгий Англиядағы әйеліне былай деп жазды: "Бізге әрқайсысына жеке камера берілді, кейін Дмитрий де қосылды. Оның темір торлы терезеден келе жатқанын көрдім, оның қайғылы бетіне қатты қызықтым. Алғашқы жиырма төрт сағат қиын болды, бірақ содан кейін, әлдеқандай сәтімге, бізге лагерь төсектеріміз бен киімдерімізді алуға рұқсат берді. Түрмеде біз үш адамнан басқа ешкім жоқ". Оларды Балтық аймағынан келген сарбаздар күзетіп отырды. "Олар бізді жолдас сияқты қарайды, екінші күнінен бастап камераларымызды құлыптамайды, ал ауладағы кішкентай бақшада серуендеуге рұқсат береді. Тағамымыз сырттан әкелінеді". Түрмеде тұрғанда, Николай II және оның отбасының қаза тапқанын естіді; бұл жағдай одан да нашар болатындығын көрсетті, сондықтан ханшайым Татьяна екі кішкентай баласымен бірге Вологдадан Петроградқа қайтып оралды. 21 шілдеде Вологдадағы барлық жер аударылған Ұлы князьдар қайтадан Петроградқа жеткізілді. Бұрынғы Императорлық астанада ер адамдар тез арада Чека бас штабындағы камераға, тағы алты тұтқынмен бірге қамалды.

Тұтқындық

Дмитрий Константинович және басқа да ұлы князьдер келгеннен кейін, Петроград Чекасының төрағасы Моисей Урицкий оларды ұзақ сұраққа алды. Ұлы князь Георгий: «Дмитрий Урицкийден не үшін қамауда екенбіз деп сұрады, ал ол: «Сіздерді құтқару үшін, себебі халық сіздерді Вологдада атып өлтіруге ниеттенген» деп жауап берді», – деп жазды. 1919 жылдың қаңтарында, Карл Либкнехт пен Роза Люксембургтің Германиядағы өлтірілуіне жауап ретінде, Ұлы князьдер Петроградтағы Петр мен Павел бекінісінде ВЧК Президиумының бұйрығымен кепіл ретінде атылуға тиіс болды. Полковник фон Лайминг күн сайын Ұлы князь Дмитрийге тағам жеткізіп тұрды; 1919 жылдың 29 қаңтарында ол қайтарылды, бірге Ұлы князь енді тұтқын ретінде ұсталмайтындығы туралы хабарлама келді. Келесі күні ол оның атылып кеткенін білді.

Атқару

Атқарылған сәтте куәгерлердің ешқандай мәліметі жоқ. Белгілі болған мәліметтердің бәрі – қаңқу мен екінші қолдан алынған ақпаратқа негізделген әңгімелер. Олардың бәрі ерекшеліктерімен ажыратылады, кейбіреулері аса драматизацияланған, бірақ олардың бәрінде де бірдей үн бар. Бастапқыда оларды Мәскеуге апаруды жоспарлаған. Ұлы князь Николай Михайлович оларды босату мүмкін деп ойласа, оның інісі Георгий оларды ату үшін басқа жерге алып бара жатқандары ықтимал екенін айтты. Ұлы князьдарға не болатыны туралы алаңдаушылық сезімі туды, себебі кетер алдында оларға жүктерін қалдыруды бұйырды. Ұлы князьдар сыртқа шығарылып, ішінде төрт қарапайым қылмыскер мен алты қызыл гвардияшы бар жүк көлігіне мінгізілді. 28 қаңтар күні сағат 1:20-да олар түрмеден шықты. Георгий мен Дмитрий тыныш дұға етті, Дмитрий өзінің өлтірушілерін кешіруді сұрады – «Оларды кешіре гөр, олар не істеп жатырғанын білмейді» дегені оның соңғы сөзі болды. Павел, ауыр сырқатқа шалдыққандықтан, түсетте жатып атылып өлтірілді. Ұлы князьдар Николай, Георгий және Дмитрий бір оқтан қаза тапты. Оқтардың шуынан денелері тік траншеяға құлап түсті. Басқа үш ұлы князьдың денелері бекініс ішіндегі жаппай қабірге тасталды, ал Дмитрий Константиновичтің денесі ертесі күні таңертең оның адал бұрынғы адъютанты фон Леймингтің жасырын түрде жиналып, кілемге оралып, Петроградтағы үйдің бақшасына жеке жерлеуге әкетілді, ол күні бүгінге дейін сонда жатыр.