Кіріспе
Нейродегенеративті бұзылу семантикалық афазия деп те аталады. Семантикалық деменция (СД), сонымен қатар семантикалық вариант бастапқы прогрессивті афазия (svPPA) деп те аталады, – бұл вербальді және вербальді емес салаларда семантикалық жадтың жоғалуымен сипатталатын прогрессивті нейродегенеративті бұзылу. Дегенмен, ең көп кездесетін бастапқы белгілер вербальді салаға (сөз мағынасын жоғалтумен) қатысты. Семантикалық деменция – пациенттердің сөздерді немесе кескіндерді олардың мағыналарымен сәйкестендіру қабілетін жоғалтатын семантикалық жадтың бұзылуы. Алайда, семантикалық деменциямен ауыратын науқастарда нақты санаттарға тән бұзылулар сирек кездеседі, бірақ мұндай жағдайлар тіркелген. Әдетте, мидағы семантикалық өкілдіктердің әлсіреуінен семантикалық бұзылудың көбірек тараған түрі пайда болады. СД – фронтотемпоральді лобарлық дегенерациямен (FTLD) байланысты үш классикалық клиникалық синдромның бірі, ал қалған екеуі – фронтотемпоральді деменция және прогрессивті дисавтономиялық афазия. СД – клиникалық тұрғыдан анықталған синдром, бірақ ол негізінен уақытша бөлігінің атрофиясымен (сол бөлік оң бөліктен үлкен) байланысты, сондықтан кейде оны уақытша вариант FTLD (tvFTLD) деп атайды. СД – FTLD немесе Альцгеймер ауруы сияқты нейродегенеративті бұзылулардың салдарынан туындайтын бастапқы прогрессивті афазияның (PPA) үш түрінің бірі. Альцгеймер ауруы мен семантикалық деменцияның әсер ететін жад түрлері бойынша айырмашылықтарын атап өту маңызды. Жалпы алғанда, Альцгеймер ауруы негізінен эпизодтық жадқа әсер ететін бұзылыс ретінде қарастырылады, ол әр адам үшін ерекше жеке оқиғалармен байланысты жад ретінде анықталады. Семантикалық деменция көбінесе семантикалық жадқа әсер етеді, ол жалпы білім мен фактілермен айналысатын ұзақ мерзімді жадқа қатысты. СД алғаш рет 1904 жылы Арнольд Пик сипаттады, ал қазіргі заманда 1975 жылы профессор Элизабет Уоррингтон сипаттады, бірақ 1989 жылға дейін оған семантикалық деменция деген ат қойылған жоқ. Клиникалық және нейропсихологиялық ерекшеліктері, сондай-ақ олардың уақытша бөлік атрофиясымен байланысы 1992 жылы профессор Джон Ходжес және оның әріптестері сипаттады.
Semantic dementia (SD), also known as semantic variant primary progressive aphasia (svPPA), is a progressive neurodegenerative disorder characterized by loss of semantic memory in both the verbal and non verbal domains. However, the most common presenting symptoms are in the verbal domain (with loss of word meaning). Semantic dementia is a disorder of semantic memory that causes patients to lose the ability to match words or images to their meanings. However, it is fairly rare for patients with semantic dementia to develop category specific impairments, though there have been documented cases of it occurring. Typically, a more generalized semantic impairment results from dimmed semantic representations in the brain. SD is one of the three canonical clinical syndromes associated with frontotemporal lobar degeneration (FTLD), with the other two being frontotemporal dementia and progressive nonfluent aphasia. SD is a clinically defined syndrome but is associated with predominantly temporal lobe atrophy (left greater than right) and hence is sometimes called temporal variant FTLD (tvFTLD). SD is one of the three variants of primary progressive aphasia (PPA), which results from neurodegenerative disorders such as FTLD or Alzheimer's disease. It is important to note the distinctions between Alzheimer's disease and semantic dementia with regard to types of memory affected. In general, Alzheimer's disease is referred to as a disorder affecting mainly episodic memory, defined as the memory related to specific, personal events distinct for each individual. Semantic dementia generally affects semantic memory, which refers to long term memory that deals with common knowledge and facts. SD was first described by Arnold Pick in 1904 and in modern times was characterized by Professor Elizabeth Warrington in 1975, but it was not given the name semantic dementia until 1989. The clinical and neuropsychological features, and their association with temporal lobe atrophy were described by Professor John Hodges and colleagues in 1992.
Презентация
SD-нің ерекше белгісі – семантикалық жадты қажет ететін тапсырмаларды орындауда төмендеген нәтиже. Бұған суреттер мен заттарды атау, жеке сөздерді түсіну, жіктеу, заттардың мақсатын және қасиеттерін білуде қиындықтар кіреді. SD науқастары өздігінен сөйлеу кезінде де қиындыққа тап болады, "бұл" немесе "сол" сияқты жалпылама сөздерді қолданады, олардың орнына нақтырақ және мағыналы сөздерді қолдануға болар еді. SD науқастары нақты сөздерді білу және оларды байланыстыру қабілеті нашарлайды, бірақ абстрактілі сөздерді білу және түсіну қабілеті сақталады. SD науқастары сандар мен музыка туралы білімдерін сақтай алады, бірақ көру арқылы байланыстырылатын нақты ұғымдарды түсінуде қиындықтар туындайды.
Генетика
SD науқастарының көпшілігінде убиквитин оң, TDP 43 оң, тау теріс инклюзиялар кездеседі, бірақ сирек жағдайларда басқа патологиялар да сипатталған, атап айтқанда тау оң Пик ауруы және Альцгеймер патологиясы. Барлық FTLD синдромдарының ішінде SD отбасылық түрде кездесуі ең аз және көбінесе спорадикалық болып табылады.
Альцгеймер ауруы мен семантикалық деменция
Альцгеймер ауруы семантикалық деменциямен байланысты, екеуінің де көріністері ұқсас. Ең басты айырмашылық – Альцгеймер ауруы мидың екі жағындағы қажумен сипатталса, семантикалық деменция сол жақ уақытша лоб бөлігіндегі ми тінінің жоғалуымен сипатталады. Әсіресе Альцгеймер ауруында семантикалық жадпен байланысқанда, науқастар мен санаттар арасындағы кемістіктердің әртүрлі үлгілері уақыт өте келе пайда болады, бұл мидағы бұрмаланған бейнелердің нәтижесі. Мысалы, Альцгеймер ауруының бастапқы кезеңінде науқастар заттар санаты бойынша шамалы қиындықтарды бастан өткереді. Ауру прогрестік дамыған сайын, санатқа тән семантикалық кемістіктер де күшейеді, ал науқастар табиғи санаттар бойынша айқын кемістіктерді байқайды. Яғни, кемістік тірі нәрселерде, тірі емес нәрселерге қарағанда нашар болады.
Диагностика
SD-мен ауыратын науқастар көбінесе таныс сөздерді еске түсіруде немесе таныс заттар мен бет-әлпеттерді тануда қиындықтарға тап болады. Клиникалық белгілеріне еркін сөйлеуге қабілетсіздік (афазия), аномия, сөз мағынасын түсінудің нашарлауы және ассоциативтік визуалды агнозия (семантикалық байланысы бар суреттер мен заттарды салыстыру мүмкін болмауы) жатады. Ауру прогрессияға шалғанда, мінез-құлық және тұлғадағы өзгерістер жиі фронтотемпоральды деменцияда байқалатын өзгерістерге ұқсас болады. Сондай-ақ, «Пирамидалар мен пальмалар» тапсырмасы қолданылады. SD науқастарда кейде беткі дислексияның белгілері көрінеді, яғни әдеттен тыс немесе атипикалық әріп-дыбыс сәйкестігі бар сирек кездесетін сөздерді оқуда селективті бұзылу байқалады. Атап айту керек, бұл тесттерді музыкалық емес тесттермен салыстыру қажет, себебі музыкалық қабілет семантикалық деменциямен ауыратын науқастарда көбінесе бағаланбайды (жеткілікті деректер жоқ).
Физикалық өзгерістер
Құрылымдық және функционалдық МРТ суреттері уақытша бөлікшелерде (көбінесе сол жақта) атрофияның ерекше үлгісін көрсетеді, мұнда төменгі бөлікшелер жоғарғы бөлікшелерге қарағанда көбірек зардап шегеді, ал алдыңғы уақытша бөлікшелердің атрофиясы артқы бөлікшелерге қарағанда жоғары. Бұл оны Альцгеймер ауруынан ерекшелейді. МРТ және FDG-PET зерттеулерінің мета-талдауы төменгі уақытша полюстердегі және амигдалалардағы өзгерістерді аурудың ошақтары ретінде анықтау арқылы осы нәтижелерді растады – бұл аймақтар түсінік білімі, семантикалық ақпаратты өңдеу және әлеуметтік тану контекстінде талқыланған. Осы бейнелеу әдістеріне сүйене отырып, семантикалық деменцияны фронтотемпоральді лобарлық дегенерацияның, фронтотемпоральді деменцияның және прогрессивті дисафазияның басқа түрлерінен аймақтық тұрғыдан ажыратуға болады. Алдыңғы уақытша бөлікшеде, сондай-ақ медиалдық уақытша бөлікшеде және лимбикалық аймақтарда глюкоза метаболизмінің төмендеуі байқалды. Тіл желісінің аймақтары болып табылатын төменгі бойлық, доға тәрізді және кесінді фасцикулаларға алдыңғы уақытша қабықты байланыстыратын ақ зат жолдарының зақымдануы диффузиялық тензорлық бейнелеу арқылы да көрінеді. Сонымен қатар, әртүрлі музыкалық тәжірибесі мен білімі бар бірнеше деменциямен ауыратын науқастар батыс музыкасының негізгі принциптерін түсіне білді. Іс жүзінде, музыка туралы нақты білімге қарағанда, композиция ережелері сияқты музыканың жоғары деңгейдегі білімі көбірек сақталуы мүмкін екендігі анықталды. Осы зерттеудегі нейробиологиялық корреляттарды анықтау үшін жүргізілген зақымдану зерттеулері екі жақты (бірақ әсіресе мидың сол жағындағы) фронтотемпоральді-париетальді аймақтар әуендерді ассоциативті өңдеуде маңызды екенін көрсетті. СД-нің алдын алу шаралары белгілі емес.