Кіріспе

10-ғасырға дейінгі Польша

Польшаның тарихына дейінгі және алғашқы тарихын қазіргі Польша аумағындағы Homo туысының алғашқы пайда болуынан бастап, 10-ғасырда Польша мемлекетінің құрылуына дейінгі шамамен 500 000 жылдық кезеңді қамтиды. Қазіргі Польша аймағы мұз дәуірінің климаттық өзгерістерін бастан өткізгеннен кейін тас, қола және темір ғасырлары деп аталатын әлеуметтік-техникалық даму сатыларынан өтті. Тарихқа дейінгі ең белгілі археологиялық жаңалық – Лузация мәдениетіне жататын Бискупин бекінілген елді мекені. Оңтүстік және батыс Еуропада ежелгі өркениеттер пайда бола бастаған кезде, қазіргі Польша аймағының мәдениеттері олардың әсеріне түрлі деңгейде ішкі тілекке келді. Темір ғасырына дейін Польшаның әртүрлі аймақтарында скифтер, кельттер, германдықтар, сарматтар, римдіктер, аварлар, влахтар және балтық тайпалары қоныстанды. Ерте орта ғасырларда аймақ Батыс славян тайпаларының ықпалына көшті, ал 8-ғасырда аймақта шағын мемлекеттер құрған бірнеше лехиттік поляк тайпаларының отанына айналды.

Тарихнама

Адамзат тарихының басқа ерте кезеңдеріндегідей, осы кезеңдер туралы білім де шектеулі, себебі көне және орта ғасырлық жазба дереккөздердің саны аз. Сондықтан зерттеулер көбінесе археологияға сүйенеді. Жазба тілі поляктарға 966 жылдан кейін ғана келді, осы жылы поляк жерлерінің билеушісі, герцог Миешко I христиан дініне кірді және білімді шетелдік дін қызметкерлері келді.

Тас дәуірі

Польшаның тас дәуірі палеолит, мезолит және неолит дәуірлеріне бөлінеді. Палеолит дәуірі шамамен б.з.д. 500 000 - 8 000 жылдар аралығында болды және төрт кезеңге бөлінеді: төменгі палеолит, шамамен б.з.д. 500 000 - 350 000 жылдар; орта палеолит, шамамен б.з.д. 350 000 - 40 000 жылдар; жоғарғы палеолит, шамамен б.з.д. 40 000 - 10 000 жылдар; және соңғы палеолит, шамамен б.з.д. 10 000 - 8 000 жылдар. Мезолит дәуірі шамамен б.з.д. 8000 - 5500 жылдар аралығында, ал неолит дәуірі шамамен б.з.д. 5500 - 2300 жылдар аралығында болды. Неолит дәуірі нағыз неолитке, шамамен б.з.д. 5500 – 2900 жылдар, және мыс дәуіріне, шамамен б.з.д. 2900 – 2300 жылдарға бөлінеді.

Қола және темір дәуірі

Польшаның қола дәуірі I кезеңді, шамамен б.з.д. 2300–1600; II кезеңді, шамамен б.з.д. 1600–1350; III кезеңді, шамамен б.з.д. 1350–1100; IV кезеңді, шамамен б.з.д. 1100–900; және V кезеңді, шамамен б.з.д. 900–700 жылдарды қамтыды. Ерте темір дәуірі Халштат кезеңі C, шамамен б.з.д. 700–600 және Халштат кезеңі D, шамамен б.з.д. 600–450 жылдарын қамтыды, ал темір дәуірі шамамен б.з.д. 700–750 жылдары басталды. Біздің заманымыздың басында негізгі мақалада сипатталған темір дәуірі археологиялық мәдениеттері жойылды. Жазба деректердің болмауына байланысты, сол кезде Орталық және Шығыс Еуропада өмір сүрген топтардың этникалық және тілдік жақындықтары туралы пікірлер әртүрлі; олардың кім екені туралы маңызды келіспеушіліктер бар. Польшада қола және темір дәуірлерін қамтыған Лузация мәдениеті ерекше дамыды. Сол кезеңдегі ең танымал археологиялық жаңалық – ерте темір дәуіріндегі Лузация мәдениетін көрсететін Бискупин бекінілген елді мекені (gród). Бронза бұйымдары шамамен б.з.д. 2300 жылы Карпат алқабынан Польшаға әкелінді. Одан кейін Польшаның батысындағы инновациялық Юнетиц мәдениеті және Польшаның шығысындағы консервативті Миерзановиц мәдениеті Ерте қола дәуіріне үстемдік етті. Бұлар тиісті аумақтарында келесі Көне қола дәуірінің барысында (Лузацияға дейін) Тумулус мәдениеті және Тржинец мәдениетімен алмастырылды. Қалған қола дәуірінің ерекшелігі – Urnfield мәдениеттері, онда Еуропаның көп бөлігінде сүйектерді жерлеу кремациямен ауыстырылды. Польшада Лузация мәдениеті елді мекендері шамамен мың жыл бойы кеңістікке үстемдік етті және Ерте темір дәуірінде де жалғасты. Біздің заманымыздан бұрын 6 ғасырда басталған скифтердің басқыншылығы олардың құлауына себеп болды. Халштат кезеңі D – Померания мәдениетінің кеңею кезеңі болды, ал Батыс Балтық Курган мәдениеті Польшаның Мазурия-Вармия аймағында басымдық танытты.

Ежелгі дәуір

Ла Тене мәдениетінің кезеңі Ла Тене А, б.з.д. 450–400 ж.; Ла Тене В, б.з.д. 400–250 ж.; Ла Тене С, б.з.д. 250–150 ж.; және Ла Тене D, б.з.д. 150–0 ж. б.з.д. 200–0 ж. аралығындағы кезеңді римдік кезеңге дейінгі кезең деп қарастыруға болады. Одан кейін римдік ықпалының кезеңі келді, оның ерте сатысы шамамен б.з. 0–150 ж., ал кейінгі сатысы шамамен б.з. 150–375 ж. аралығында болды. 375–500 ж. аралығы (славянға дейінгі) көші-қон кезеңі болып табылады. Бұл тайпалар Польшаның бір бөлігін классикалық антикалық дәуірде, шамамен б.з.д. 400 жылдан 450–500 ж. дейін мекендеген. Археологиялық мәдениеттердің этникалық құрамы көбінесе жақсы белгілі болмағандықтан, басқа топтарды анықтау қиын. Көптеген тайпалар жазу тілін кеңінен қолданбағандықтан, салыстырмалы түрде дамыған материалдық мәдениет пен әлеуметтік ұйымды қалыптастырды, бұл туралы археологиялық деректер, мысалы, бай безендірілген, династиялық "княздық" қабірлер куәлік етеді. Бұл кезеңнің ерекшелігі – көбінесе үлкен топтарды қамтитын, жоғары көші-қон деңгейі. Кельт халықтары б.з.д. 4 ғасырдың басында, негізінен Польшаның оңтүстігінде, олардың кеңеюінің шеткі шегінде Ла Тене мәдениетінің өкілдері ретінде қоныстар құрды. Дамыған экономикасы мен қолөнерімен олар аймақтағы шағын санына пропорционал емес мәдени ықпал етті. Герман халықтары қазіргі Польшада бірнеше ғасырлар бойы өмір сүрді, осы кезеңде олардың көптеген тайпалары оңтүстікке және шығысқа қарай көшті (Вильбарк мәдениетін қараңыз). Рим империясының кеңеюімен герман тайпалары римдік мәдени ықпалына түсті. Польша жеріндегі оқиғаларға қатысты римдік авторлардың қалдырған жазбалары сақталған; олар археологиялық деректермен бірге қосымша түсінік береді. Рим империясы құлдырауға жақын келгенде және шығыстан келген көшпелі халықтар түрлі герман мәдениеттері мен қоғамдарын жойды, зақымдады немесе тұрақсыздандырды, герман халықтары Шығыс және Орталық Еуропадан Еуропа құрлығының оңтүстік және батыс бөлігіндегі қауіпсіз және бай жерлерге кетті. Тацит пен Птолемейдің мәліметтері бойынша, готтар біздің заманымыздың 2 ғасырының ортасында Төменгі Висла аймағынан кетіп қалды. Қазіргі Польшаның солтүстік-шығыс бөлігі Балтық тайпаларымен мекенделген. Олар Рим империясының күшті мәдени ықпалына ұшырамады. Славян халықтары оңтүстік және оңтүстік-шығыс аймақтарда өмір сүрген болуы мүмкін, олардың кейбіреулері б.з.д. 3 ғасырға жататын ежелгі Пшеворск және Зарубинтсы мәдениеттерімен байланысты болды (Пшеворск мәдениеті славяндық немесе славяндық-германдық текті деп есептеледі). Ерте славян халықтары мен тілдері Полесье аймағынан шыққан болуы мүмкін, оған Беларусь және Украина шекарасының маңындағы аймақтар, Батыс Ресейдің бір бөлігі және Польшаның шығыс бөлігінің бір бөлігі кіреді.