Кіріспе
Әдебиет теориясындағы ұғым Әдебиет теориясы мен тіл философиясында хронотоп - уақыт пен кеңістіктің конфигурациялары тіл мен сөзбе-сөзде қалай бейнеленеді. Бұл терминді орыс әдебиеттанушысы Михаил Бахтин тіл мен әдебиеттегі мағына теориясының негізгі элементі ретінде қолданды. Терминнің өзі орыс тіліндегі xронотоп сөзінен шыққан, ол өз кезегінде грек тіліндегі χρόνος ('уақыт') және τόπος ('кеңістік'); сондықтан оны сөзбе-сөз "уақыт кеңістігі" деп аударуға болады. Бахтин бұл терминді 1937 жылы "Романдағы уақыт пен хронотоптың формалары" (Формы времени и хронотопа в романе) атты эссесінде енгізді. Мұнда Бахтин әр түрлі әдеби жанрлардың уақыт пен кеңістіктің әртүрлі конфигурацияларымен қалай жұмыс істейтінін көрсетті, бұл әр жанрға өзіндік баяндау сипатын берді.
In literary theory and philosophy of language, the chronotope is how configurations of time and space are represented in language and discourse. The term was taken up by Russian literary scholar Mikhail Bakhtin who used it as a central element in his theory of meaning in language and literature. The term itself comes from the Russian xронотоп, which in turn is derived from the Greek χρόνος ('time') and τόπος ('space'); it thus can be literally translated as "time space." Bakhtin developed the term in his 1937 essay "Forms of Time and of the Chronotope in the Novel" («Формы времени и хронотопа в романе»). Here Bakhtin showed how different literary genres operated with different configurations of time and space, which gave each genre its particular narrative character.
Мысалдар және басқа ғылымдарда қолдану
Хронотоп ұғымы әдебиеттануда кеңінен қолданылған. Мысалы, ғалым Тимо Мюллер хронотоптарды талдау әдеби мәтіндердің экологиялық өлшемін көрсетеді, өйткені ол оқиғалар орын алатын нақты физикалық кеңістікке назар аударады деп дәлелдеді. Мюллер Бахтин үшін кездесу орны болған жолдың хронотобын талқылайды, бірақ соңғы әдебиетте адамдар енді осылай біріктірілмейді, өйткені автомобильдер біздің жолдың уақытын және кеңістігін қабылдау тәсілін өзгертті. Көлік жүргізушілер жолға кететін уақытын азайтуды қалайды. Олар жолды физикалық кеңістік ретінде, жолдың айналасындағы табиғи ортаны немесе олардың жүргізуінің экологиялық салдарын қызықтырмайды. Бұл Роберт Фросттың "Жол жүрмеген" поэмасы немесе Джон Стейнбектің "Ашудың жүзімдері" романы сияқты бұрынғы әдеби мысалдарға қарама-қайшы келеді, онда жол табиғи ортаның бөлігі ретінде сипатталады және саяхатшылар осы ортаға қызығушылық танытады. Лингвистикалық антрополог Кит Бассо Батыс [Апачи] жерлерімен байланысты әңгімелер туралы сөйлескенде "хронотоптарды" қолданды. 1980 жылдары Бассо жазған кезде, географиялық ерекшеліктер Батыс апачтарды "өздерінің тарихының моральдық ілімдерін" есте қалдырды. "Бұл оқиға [айналада] 'адамдар мұнда-мына жерде тұрды' деп аталады" деп айтумен ғана, әңгіме айтушы Ник Томпсон жергілікті тұрғындарға "өздерінің қауым мүшелеріне қарсы сырттан келгендермен" бірігудің қауіптерін еске түсіруі мүмкін. Басссоның айтуынша, Батыс апачтардың географиялық ерекшеліктері хронотоптар, Бахтин бұл терминді дәл осылай анықтайды: "Олар уақыт пен кеңістіктің қиылысып, бірігіп тұратын қоғамдастық географиясының нүктелері. Уақыт тәнді болып, адам назарына көрінеді; сол сияқты, кеңістік уақыт пен тарихтың қозғалысына және халықтың тұрақты сипатына жауап береді. Хронотоптар осылайша қоғамдастыққа ескерткіш ретінде, оның символдары ретінде, оның мүшелерінің өздерін бейнелеу үшін әрекет ететін күштер ретінде тұрады" (qtd. Басо 1984: 4445). Синкретизмнің антропологы Сафет ХаджиМухамедович Бахтиннің терминін оңтүстік-шығыс Боснияның биік жеріндегі Гачко өрісінің этнографиясында пайдаланды. "Илияны күту: босниялық ландшафттағы уақыт пен кездесу" деген еңбегінде ол адамдар мен ландшафттар кейде уақыт аралықтарында тұтқындалуы мүмкін екенін және осылайша "шизохронотоптық" (грекше σχίζειν (skhizein): "бөліну"). Ол екі жалпы хронотопты "ұжымдық уақыт-кеңістік тақырыптар" деп сипаттады, екеуі де өткеннің белгілі бір түрлеріне сүйенді және Филдтің болашағына талап қойды. Бірі жақындық арқылы айтылды, екіншісі діни қауымдастықтар арасындағы қашықтық арқылы айтылды. ХаджиМухамедович үшін шизохронотопия - бұл бір денеде / ландшафтта пайда болатын жарақат, оның арқылы өткен мен қазіргі жер бір-бірін шақырмай қалдырды. Хронотоп ұғымы туризмді зерттеуде де қолданылады. Әлеуметтік зерттеуші Хассо Споде туризмнің 18 ғасырда пайда болуын "уақытпен саяхат" деп түсіндіреді. Туристік кеңістік романтикалық хронотопия ретінде жұмыс істейді. Антрополог Антонио Ногуес Пегрегал туристік жерлерді тұтыну мен қалыптастыруды хронотоп ретінде қарастырады. Хронотоп сыныптағы оқиғалар мен әңгімелерді талдау үшін де қабылданды, мысалы, Реймонд Браун мен Питер Реншоу "оқушылардың сыныпқа қатысуын өткен тәжірибе, үнемі қатысу және әлі орындалмаған мақсаттар арқылы құрылған динамикалық процесс ретінде" қарастыру үшін (2006: 247259). Компулайнен, Миккола және Жатинен (2013) фин бастауыш мектебінде бір жылдық мектеп музыкалық жобасы барысында студенттердің технология арқылы жасалатын шығармашылық оқыту тәжірибесін зерттеп шықты. Олардың зерттеу нәтижелері "қоспалы тәжірибелер студенттерге әр түрлі уақыт белдеулерінде, кеңістіктерде және әртүрлі құралдармен формалды және бейресми өмірде жүруге мүмкіндік беретін дәстүрлі оқыту практикасынан бөлініп кеткен сияқты" (2013: 53).