Израильдің Негев шөліндегі Рамон кратері – әлемдегі ең ірі эрозиялық аңғар. 40 км-ге созылған, 500 метр тереңдігі бар геологиялық құрылым туралы біліңіз.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Негев шөліндегі эрозиялық цирк, Израиль
Erosion cirque in the Negev Desert, Israel
Махтеш Рамон (; әд. Рамон кратері/Махтеш; وادي الرمان; әд. Руман шатқалы) – Израильдің Негев шөлінің геологиялық ерекшелігі. Бейер-Шеба қаласынан оңтүстікке қарай 85 шақырым жерде орналасқан бұл жер формасы – әлемдегі ең үлкен "эрозиялық цирк" (батыр аңғар немесе тік жарлы каньон). Бұл құрылымның ұзындығы 40 шақырым, ені 2–10 шақырым, тереңдігі 500 метр және созылған жүрек пішіндес. Сырт көрінісіне қарамастан, ол метеорит соққан кратер де, жанартаудың атқылауынан пайда болған кратер де емес. Аймақтағы жалғыз елді мекен – Мицпе Рамон (מצפה רמון, "Рамон қарауы") деген шағын қала, ол шұңқыраның солтүстік жиегінде орналасқан. Бүгінде бұл аймақ Израильдегі ең ірі ұлттық саябақ – Рамон табиғат қорығы болып табылады.
Makhtesh Ramon (; lit. Ramon Crater/Makhtesh; وادي الرمان; lit. The Ruman Wadi) is a geological feature of Israel's Negev desert. Located some 85 km south of the city of Beersheba, the landform is the world's largest "erosion cirque" (steephead valley or box canyon). The formation is 40 km long, 2–10 km wide and 500 meters deep, and is shaped like an elongated heart. Despite its appearance it is not an impact crater from a meteor nor a volcanic crater formed by a volcanic eruption. The only settlement in the area is the small town of Mitzpe Ramon (מצפה רמון, "Ramon Lookout") located on the northern edge of the depression. Today the area forms Israel's largest national park, the Ramon Nature Reserve.
Құрылу
Жүздеген миллион жыл бұрын Негев шөлін Тетис мұхиты жапқан. Ол баяу солтүстікке қарай шегіне бастады, соның қалдығынан дөңгелек пішіндес төбе пайда болды. Су және климат әсерлерінен төбе біртіндеп тегістелді. Шамамен бес миллион жыл бұрын Арава жарықшасы қалыптасты, өзендер арналарын өзгертіп, үстіңгі жыныстардан жұмсақ тау жынысынан тұратын кратердің ішін ойып шығарды. Кратер түбінің тереңдеуі айналасындағы қабырғаларға қарағанда әлдеқайда жылдам болды, олар біртіндеп биіктейді. Кратер тереңдеген сайын, көне тау жыныстарының қабаттары ашылып, кратер түбіндегі жыныстардың жасы 200 миллион жылға жетеді. Бүгінде кратердің тереңдігі 500 метрді құрайды, ал ең терең нүктесі – (Сахароним бұлағы). Бұл бұлақ кратердегі жалғыз табиғи су көзі болып табылады және онгагерлер мен ибекстер сияқты жануарлардың көп бөлігін қамтамасыз етеді.
Hundreds of millions of years ago, the Negev desert was covered by the Tethys ocean. Slowly, it started to recede northwards leaving behind a hump shaped hill. The hump was slowly flattened by water and climatic forces. Approximately five million years ago, the Arava Rift Valley was formed, with rivers changing their courses, carving out the inside of the crater which was a softer rock than that overlying. The crater bottom continued to deepen at a much faster rate than the surrounding walls, which gradually increased in height. As the crater deepened, more layers of ancient rock were exposed with rocks at the bottom of the crater being up to 200 million years old. Today, the crater is 500 metres deep with the deepest point being (Saharonim Spring). This spring serves as the sole natural water source within the crater, supporting a significant portion of its wildlife population,including onagers and ibex.
Геология
Махтеш Рамон әртүрлі тау жыныстарын қамтиды, оның ішінде фантастикалық қызыл және сары түстерімен және пішіндерімен танымал саз төбелер бар. Кратердің шекараларында әсерлі таулар көтеріледі: Хар Рамон (Мт. Рамон) оңтүстік жағында, Хар Ардон (Мт. Ардон) солтүстік-шығыс жағында, және екі үстел тауы – Хар Марпек (Мт. Марпек, "Шығанақ") және Хар Катум (Мт. Катум, "Қырқылған") оңтүстік қабырға бойымен орналасқан. Махтештің солтүстік-шығыс жиегіндегі төбелердің бұрын спиральді аммонит қазбаларымен толық жабылғаны белгілі, олардың мөлшері қосақадан бастап трактор дөңгелегінің көлеміне дейін жеткен. Бірақ олардың көп бөлігі қазылып алынған, сондықтан бүгін мұнда негізінен кішкентай қазбаларды ғана кездестіруге болады. Махтештің солтүстігіндегі қара төбе – Гиват Гааш, бұрын белсенді жанартау болған. Ол мыңдаған жылдар бұрын атқылап, лавамен жабылған, ол ашық ауада жылдам салқындап, базальтқа айналған. Базальтпен жабылған әктас махтештің оңтүстік бөлігіндегі кішкентай қара төбелерде де кездеседі, оның ішінде Карней Рамон да бар. Шен Рамон (Рамонның тісі) – жер астында қатайған магмадан тұратын тас. Кейіннен ол Жер бетінің жарықтары арқылы көтеріліп, бүгін кратердің кремі түсті оңтүстік қабырғасымен қарама-қарсы, қара, өткір жиекті тас ретінде көзге түседі. Махтештің ортасында ХаМинсара (Ағаш шеберханасы) орналасқан – бағаналы құрылымды құмтастан және көпбұрышты призмалық кварцит бағаналарынан тұратын төменгі төбе. Pteriidan екі жақтауы бар Ramonalinidae туысы Махтеш Рамонның ерте орта триас кезеңінің тау жыныстарында табылды және осы ерекшелікке орай аталды. Махтештің шығысындағы Нахал Ардон бірнеше тік бөгеттерді қамтиды. Олардың кейбірінің жанында сирек кездесетін целестин геодтарын табуға болады.
Makhtesh Ramon contains a diversity of rocks including clay hills known for their fantastic red and yellow colors and forms. Impressive mountains rise at the borders of the crater Har Ramon (Mt. Ramon) at the southern end, (Mt. Ardon) at the north eastern end, and two table mountains Har Marpek (Mt. Marpek "Elbow"), and Har Katum (Mt. Katum "Cropped") along the southern wall. The hills to the north eastern edge of the makhtesh were once entirely covered by spiral ammonite fossils, ranging from the size of snails to that of tractor wheels although these have mainly been extracted so only smaller fossils can be found here today. Giv'at Ga'ash, a black hill in the north of the makhtesh was once an active volcano which erupted thousands of years ago and caused it to be covered in lava which quickly cooled in the open air, converting it into basalt. Limestone covered by basalt can also be found in smaller black hills in the southern part of the makhtesh, including Karnei Ramon. Shen Ramon (Ramon's Tooth) is a rock made of magma which hardened whilst underground. It later rose up through cracks in the Earth's surface, and today stands in striking contrast with the nearby creamy coloured southern wall of the crater, as a black sharp edged rock. In the centre of the makhtesh is HaMinsara (The Carpentry Shop), a low hill made up of columnar jointed sandstone polygonal prismatic columns of quartzite. The pteriidan bivalve Family Ramonalinidae is found in early Middle Triassic rocks of Makhtesh Ramon and was named after this feature. Nahal Ardon in the east of the makhtesh contains several vertical dikes. Occasional geodes of celestine can be found next to some of them.
Фауна
Азиялық жабайы есек Махтеш Рамонға қайта қоныстандырылды. 1995 жылы аймақта олардың саны 40 ересек жекеге жеткен. Бұл жануарлар Азия жабайы есегінің екі түршесінің будандарынан тараған. Олар түркімен куланынан (E. h. kulan) және парсы онгарынан (E. h. onager) шыққан. Алғашқы түрше, сириялық жабайы есек (E. h. hemippus), толығымен жойылды. Аймақтағы басқа ірі сүтқоректілерге нубиялық ибекс, Доркас газелі, жолақты гиеналар, араб қасқыры, қарақал, алтын шакал және қайта қоныстандырылған араб ориксі жатады. Тарихи тұрғыдан бұл аймақ араб леопардының да мекені болған. Бірақ, олар Израильде жойылған болуы мүмкін.
The Asiatic wild ass has been reintroduced to Makhtesh Ramon. In 1995 the population had increased to 40 adults in the area. The animals are hybrids of two different subspecies of the Asian Wild Ass. It is derived from the Turkmenian kulan (E. h. kulan) and the Persian onager (E. h. onager). The original subspecies, the Syrian wild ass (E. h. hemippus), is completely extinct. Other larger mammals of the area include Nubian ibex, Dorcas gazelles, striped hyenas, Arabian wolves, caracals, golden jackals, and reintroduced Arabian oryx. Historically, the area was home to Arabian leopards. However, they are likely extinct in Israel.
Тарих
Махтеште үлкен тарихи кезендегі тас құрылысының қираған қалдықтары табылған, себебі ол 2000 жыл бұрын Набатейлер пайдаланған ежелгі Жыпар жытқыш жолының бойында жатыр. Бұл қираған үйлер саудагерлер мен олардың малдары үшін (хан – араб тілінде керуен сарайы деген сөз) Жерорта теңізіндегі Газа портына батысқа қарай сапарлағандағы тоқтау орны қызметін атқарды. Кратердің солтүстік жартасының үстінде Метзад Махмал орналасқан, ол Набатейлер мен римдіктер Жыпар жытқыш жолын қорғау үшін пайдаланған бекіністің қалдықтары. Бұл жерді бірнеше археологтар қазып зерттеді және 2005 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра орны деп жариялады.
The ruins of a large prehistoric stone structure known as are found in the makhtesh, as it lies along the ancient Incense Route, a trade route used by the Nabataeans 2,000 years ago. These ruins acted as a way station for the traders and their animals (khan is the Arabic word for a caravanserai) as they proceeded further westwards to the Mediterranean seaport city of Gaza. Located atop the northern cliff of the crater, one can find Metzad Mahmal, the remnants of a stronghold employed by the Nabataeans and the Romans to safeguard the Incense Route. The site was excavated by several archaeologists, and declared a World Heritage Site by UNESCO in 2005.