Кіріспе

Этнолингвистикалық топ

Итальяндық халықтар – үнді-еуропалық тілдер отбасының итальян тілдері тармағын қолдану арқылы анықталатын этнолингвистикалық топ. Итальяндық халықтар б.з.д. екінші мыңжылдықтан бастап Италияны мекендеген үнді-еуропалық тілді халықтардың – егіз оба және дөңгелек оба мәдениеттерінің ұрпақтары. Латындықтар осы тайпалар арасында үстемдікке жетіп, ежелгі Рим өркениетін құрды. Осы даму кезеңінде басқа итальяндық тайпалар латын тілі мен мәдениетін қабылдады, бұл процеске "римдіктерге ассимиляция" делінеді. Бұл үрдіс ақырында Еуропаның белгілі бір бөліктеріне тарады. Осының нәтижесінде пайда болған этностық топтар роман халқы деп аталады.

Жіктеу

Итальяндықтар – үнді-еуропалық тілдерінің бір тармағын құрайтын итальян тілдерін пайдалану арқылы анықталатын этнолингвистикалық топ. Арнайы лингвистикалық әдебиеттен тыс, бұл термин Рим дәуірінде анықталған Италияның ежелгі халықтарын сипаттау үшін де қолданылады, соның ішінде этрусктіктер және раетиялықтар сияқты индоевропалық тілдерде сөйлемейтін Римге дейінгі халықтарды да қамтиды. Мұндай қолданыс лингвистикада қате болып саналады, бірақ «Британника энциклопедиясы» сияқты дереккөздерде қолданылады, онда Италия Рим жаулап алғаннан кейін ғана біртұтас этнолингвистикалық, саяси және мәдени ерекшелікке ие болды, бірақ оның ең көне халықтары Рим Италиясы аймақтарының аттарында сақталған – Лациум, Кампания, Апулия, Бруттиум, Лукания, Эмилия-Романья, Самниум, Пиценум, Умбрия, Этрурия, Венеция және Лигурия.

Мыс дәуірі

Мыс дәуірінде металл өңдеу өнерінің пайда болуымен бірге, үнді-еуропа тілдерінде сөйлейтін халықтар Италияға бірнеше толқынмен көшіп келген деп саналады. Бұл көші-қонмен байланысты Солтүстік және Орталық Италиядағы Ремеделло және Ринальдоне мәдениеттері, ал Оңтүстік Италиядағы Гаудо мәдениеті. Бұл мәдениеттер соғысшы аристократия басшылығында болды және олар сырттан келгендер деп есептеледі. Осы кезде анатолиялық халықтар мен тохарлар басқа үнді-еуропалықтардан бөлініп кеткен. Гидронимия протогерманның отаны Орталық Германияда болғанын көрсетеді, бұл итальян және кельт тілдерінің отанына өте жақын. "Итало-кельт" ата-бабаларының шығу тегі қазіргі Венгрияның шығысында, шамамен 3100 ж.б.д. Ямная мәдениетімен қоныстанған жерде деп есептеледі. Бұл гипотезаны итальян тілінде кельт және герман тілдерінде көптеген изоглосс және лексикалық терминдердің болуы қолдайды, олардың кейбіреулерін қола дәуіріне жатқызуға болады. Бұл герман тілдері отбасының кельт тілдері отбасына қарағанда итальян тілдері отбасымен көбірек сөздік байланыста екендігімен расталады. Б.з.д. III мыңжылдықтың соңынан II мыңжылдықтың басына дейін солтүстіктен және Франко-Ибериядан келген тайпалар тостаған мәдениетін және қола өңдеуді По аңғарына, Тосканаға, Сардиния мен Сицилия жағалауларына әкелді. Тостағандар Ямная диалектілерін Венгриядан Австрия мен Баварияға жеткізген байланыс болуы мүмкін. Бұл диалекттер кейіннен протокельт тіліне дамыған болуы мүмкін. Барфилдтің пікірінше, Полада мәдениетінің пайда болуы Оңтүстік Германия мен Швейцариядан келген жаңа халықтардың қозғалысымен байланысты. Бернард Серженттің айтуынша, лигурия тілдік отбасының шығу тегі (оның пікірінше, кельт және итальян тілдерімен алыс туыс) Юнетиц мәдениетінің оңтүстік тармақтары Полада және Рона мәдениеттерінде болуы керек. Бұл адамдар Шығыс Альп тауларының етегінде қоныстанды және Швейцария, Оңтүстік Германия және Австрияның қазіргі мәдениеттеріне ұқсас материалдық мәдениетке ие болды. Б.з.д. екінші мыңжылдықтың ортасында По аңғарында Террамар мәдениеті дамыды. Террамар мәдениеті өз атын жергілікті шаруалардың тыңайтқышқа қажеттілігіне ұзақ уақыт бойы қызмет еткен қоныс үйінділерінің қара топырағынан (терра марна) алды. Бұл адамдар әлі де аңшылар еді, бірақ олар үй жануарларын өсірді; олар өте шебер металлургтар болды, қола құймасын тас және саз қалыптарда құйды, сонымен қатар егіншілер де болды, бұршақ, жүзім, бидай және зығыр өсірді. Латино-Фалиск халқы осы мәдениетпен байланысты, әсіресе археолог Луиджи Пигорини осылай есептеді. Кейіннен олар Апеннин тауларын кесіп өтіп, Италияның орталық бөлігін, соның ішінде Лациумды қоныстандырды. Б.з.д. 1000 жылға дейін бірнеше итальян тайпалары Италияға кірген болуы мүмкін. Олар әртүрлі топтарға бөлініп, бірте-бірте орталық және оңтүстік Италияны мекендеді. Вилланова мәдениетінің протосы жарым аралда басымдық танытты және бұрынғы Апеннин мәдениетінің орнын басты. Виллановалықтар кремация жасады және өлгендердің күлін Urnfield стиліндегі қос конус пішіндес жерлеу урналарында көміп қойды, олар көбінесе геометриялық өрнектермен безендірілген. Асыл заттардың қабірлерінде зергерлік бұйымдар, қола қару-жарақтар және ат жабдықтары қарапайым қабірлерден бөлініп, алғаш рет үнді-еуропалық мәдениеттеріне тән жоғары иерархиялық қоғамның дамуын көрсетті. Жерлеу ерекшеліктері Вилланованың прото мәдениетін Орталық Еуропаның урна өрісі мәдениетімен және оны алмастырған кельт Халштат мәдениетімен байланыстырады. Бұларды ерте кезеңдерінде ажырату мүмкін емес. Жалпы алғанда, Вилланова қоныстары Италияның барлық жарты аралында Венетодан шығыс Сицилияға дейін табылған, бірақ олардың саны Италияның солтүстік-орталық бөлігінде көп болды. Ең маңызды қоныстар – Венето аймағындағы Фраттезина, Эмилия-Романьядағы Бисмантова және Римнің солтүстігіндегі Монти-делла-Толфа маңындағы қоныстар. Мария Гимбутас сияқты әртүрлі авторлар бұл мәдениетті итальян түбегіне прото-италиялық тілдердің келуімен немесе таралуымен байланыстырды. Б.з.д. 13 ғасырда, қазіргі Швейцария, Шығыс Франция және Оңтүстік-Батыс Германия аймағынан (RSFO Urnfield тобы) келген протокельттер (бәлкім, Лепонти халқының ата-бабалары) Солтүстік Италияға (Ломбардия және Шығыс Пьемонт) кірді, Канеграт мәдениетін бастады, ол көп ұзамай жергілікті лигурийлермен бірігіп, аралас Голасекка мәдениетін құрды.

Темір дәуірі

Ерте темір дәуірінде салыстырмалы түрде біртекті прото-вилланов мәдениеті (б.з.д. 1200-900 жж.), Альпілік Австрияның кельт халштат мәдениетімен тығыз байланысты, темір өңдеуді енгізу және ерекше қыш ыдыстарда күлді жерлеумен қатар кремациялау практикасымен сипатталады. Бұл мәдениет фрагментация және аймақтық ерекшелену процесін көрсетеді. Тосканада және Эмилия-Романьяның, Лациум мен Кампанияның бір бөлігінде прото-вилланов мәдениетінен кейін вилланов мәдениеті пайда болды. Вилланов мәдениетінің ең ерте қалдықтары б.з.д. 900 жылға дейін жетеді. Тибрдің оңтүстігіндегі аймақта (Латий Ветус) латиндардың латиан мәдениеті қалыптасты, ал түбектің солтүстік-шығысында венетилердің эсте мәдениеті пайда болды. Шамамен сол кезеңде, орталық Италиядағы (қазіргі Умбрия және Сабина аймағы) бастапқы аймағынан оско-умбриялықтар әртүрлі толқындарда көші-қон бастады, Ver sacrum процесі арқылы, яғни колонияларды ритуалдық түрде кеңейту арқылы, оңтүстік Лациум, Молизе және түбектің оңтүстік жартысын қоныстандырып, бұрынғы тайпаларды, мысалы, опиктер мен энотриандарды ығыстырды. Бұл Халштат және Ла Тене кельт мәдениеттерімен үлкен ұқсастықтары бар Терни мәдениетінің пайда болуымен сәйкес келеді. Б.з.д. 10 ғасырға жататын Тернидегі умбриялық некрополі Голасекка мәдениетінің кельт некрополімен толық сәйкес келеді.

Ежелгі дәуір

Б.з.б. бірінші мыңжылдықтың ортасына қарай Римдегі латын тайпаларының күші мен ықпалы артып келе жатты. Бұл ежелгі Рим цивилизациясының құрылуына әкелді. Итальяндық емес этрусктарға қарсы күресу үшін бірнеше итальян тайпалары Латын одағын құрды. Латындықтар этрусктардың үстемдігінен азат болғаннан кейін, итальян тайпалары арасында үстемдікке ие болды. Одан кейін әртүрлі итальян тайпалары арасында жиі қақтығыстар орын алды. Олардың ең жақсы жазылғандары – латындықтар мен самниттер арасындағы соғыстар. Ливийдің баяндауына сәйкес, аңыз бойынша, Римді бастапқыда қамшылаған оба және этруск тарихшыларын шақыру туралы айтылады. Рим тарихшысы осылайша Грек театрынан шығуын, Магна Грециямен байланысқа дейін жоққа шығарды. Этрус театрының архитектуралық және өнерлік дәлелдері жоқ. Пиетраббонданте мен Ноцерадағы самнит театрларының салынуы Грек театрының архитектуралық байланысын көрсетеді.

Генетика

2019 жылдың қарашасында «Science» журналында жарияланған генетикалық зерттеуде Римнің жанында б.з.д. 900-ден б.з.д. 200-ге дейін жерленген алты латын еркегінің қалдықтары зерттелді. Олардың әкелік гаплогруппалары R-M269, R-311, R-PF7589 және R-P312, ал аналық гаплогруппалары H1aj1a, T2c1f, H2a, U4a1a, H11a және H10 болды. Алдыңғы прото-вилланов мәдениетінен шыққан әйелде аналық гаплогруппалар U5a2b анықталды. Зерттелген адамдар Италияның бұрынғы тұрғындарынан 25-35% далалық тектік құрамымен ерекшеленді. Жалпы, латындықтар, этрусктіктер және Италияның алдыңғы прото-вилланов халқы арасындағы генетикалық айырмашылықтар маңызды емес деп табылған.