Кіріспе

"Dam Busters" – Пол Брикхиллдің 1951 жылы жазылған, 617-ші Корольдік әуе күштері эскадрильясы туралы көркем емес кітабы. Эскадрильяға бастапқыда қанатты командир Гай Гибсон V.C. басшылық еткен. Эскадрилья екінші дүниежүзілік соғыс кезінде "Дам-Бастерлер" деп танымал болды, себебі олар "Chastise" операциясы аясында Рура өзендеріндегі бөгеттерді жою үшін арнайы жасалған бомбаларды қолданды. Кітапта 617-ші эскадрильяның соңғы тарихы да қамтылған, ол үлкен қару-жарақ пен жоғары дәлдік техникасын қолданып, қиын нысаналарды шабуылдауға маманданған элиталық эскадрилья ретінде сипатталған. Гибсоннан кейін эскадрилья басшысы болғандардың арасында топ капитаны Леонард Чешир V.C. болды, кітап Чеширдің бейәдет басшылық стилін және жаңашыл нысананы белгілеу әдістерін көрсетеді.

Даму

Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Ұлыбритания Әуе министрлігінің Әуе тарихы бөлімінің басшысы Джон Нерни 617 эскадрильясының тарихын жазу қажеттігін анықтады. Ол бастапқыда эскадрильяның бұрынғы командирі Леонард Чеширге жүгінді, бірақ ол денсаулығының нашарлығы мен хосписті басқару жұмысының көптігіне байланысты бас тартты. Чешир осы жұмысты МакГоуэн Крэдонға ұсынуды кеңес берді. Крэдон эскадрильяда барлау офицері болып қызмет еткен. 1946 жылдың желтоқсанында Крэдонға ұсыныс жасалып, ол келісті, бірақ Әуе күштері оның қызметін қабылдамады, себебі жоғары шенді офицерлер соғыс кезінде оның міндеттеріне назар аудармай, оқу-жаттығу сапарларына көбірек қызығушылық танытқанына күмән келтірді. Пуднидің ұсынысын орындап, Нерни 1949 жылдың ақпанында Брикхиллге жүгінді, ол ұсынысты қуана қабылдады. RAF офицері және ұшқышы, сондай-ақ тәжірибелі жазушы және журналист болғандықтан Брикхиллдің кандидатурасы RAAF-тен RAF-те қызмет еткені туралы жазбаша растау алған жағдайда қабылданды. Бұл растау 1949 жылдың наурыз айында алынды. Зерттеу жұмысына көмектесуге бар күшін салған Әуе министрлігі Брикхиллге тек шағын сыйақы төледі және оның жариялануына кепілдік бермеді, тек үкіметтік басылым ретінде ғана жариялануы мүмкін еді. Сиднейдегі The Sun газетінде редакторының орынбасары болып жұмыс істейтін жұмысынан кетіп, Англияға көшу үшін жеткілікті қаражат алу мақсатында Брикхилл бірнеше австралиялық баспагерлерге кітаптың австралиялық басылымын шығаруға қызығушылықтарын білу үшін жүгінді. Бірақ ешқайсысы қызығушылық танытпады, сондықтан Брикхилл Нернидің ұсынысынан бас тартуға мәжбүр болды. Англияға келген соң, ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде 617 эскадрильясына жауапты болған RAF авиация шебері сэр Ральф Кокранға хат жазып, жоспарланған тарихтың жағдайы туралы сұрады және егер қажет болса, өз қызметтерін ұсынды. Оның ұсынысы қабылданды. Брикхилл Эванс бауырластарға "Бөгеттерді жарғандар" кітабына аванс сұрады, бірақ олар қолжазбаны көрмейінше ешқандай аванс беруге келіспеді. "Ұлы қашу" кітабын жазумен айналысып жүрген Брикхилл сонымен қатар "Бөгеттерді жарғандар" кітабын да бірден жазуға кірісті. "Ұлы қашу" кітабы үшін зерттеу жұмыстары аясында Германияға барған кезде Брикхилл Рур аймағындағы "Chastise" операциясы кезінде шабуылға ұшыраған бөгеттерді көру мүмкіндігіне ие болды. Брикхилл эскадрильяның тарихын жазуға міндетті болғанымен, оны жалпы оқырман қауымына қызықты ететін соғыс жылдарындағы ортақ факторды іздеді. Эскадрильяда Гай Гибсон, Гарольд Мартин және Леонард Чешир сияқты бірнеше командир болғандықтан, бұл оқиғаның сабақтастығын сақтау қиындық тудырды. Соңында ол Барнс Уоллис эскадрильямен бірге "Chastise" операциясында қолданылған секіруші бомбаларды әзірлеуге қатысқандығын, сондай-ақ соғыс кезінде эскадрилья қолданған Grand Slam және Tallboy бомбаларын да жасағандығын анықтады. 1950 жылдың жазында Уоллиспен кездескеннен кейін ол кітаптың басты кейіпкері – эскадрильяның ауыр шығындарға ұшыраған қайғылы жағдайына қарамастан, үлкен қиындықтарды жеңіп шыққан адам екеніне шешім қабылдады. 1950 жылдың соңында ол қолжазбаның жобасын Эванс бауырластарға тапсырды.

Жарияланым

Бірінші (қыркүйек 1951) басылымда бөгетке жасалған шабуылдар туралы кейбір егжей-тегжейлі мәліметтер болмады, себебі олар сол кезде құпия сақталды, ең маңыздысы – қару-жарақ нысанаға жеткенге дейін су бетінде секіріп кеткені туралы ақпарат. Кейінгі басылымдарға осы мәліметтер қосылды. Кітап сол кезден бері үздіксіз басылып келеді және алғашқы 50 жылында бір миллионнан астам данасы сатылды. Ол алғаш рет 1954 жылы Pan баспасынан жұқа қағаздан шықты. Фильм нұсқасының шығуымен бірге ол "Evening News" газетінде серия ретінде жарияланды. 1958 жылы балаларға арналған оңайлатылған нұсқасы, ал 1972 жылы оқуы қиын жасөспірімдерге арналған нұсқасы шығарылды. Ричард Тодд 1982 жылы кітаптың аудио нұсқасын оқып берді.

Басқа медиада

1954 жылы Гибсонның "Жау жағалауына қарай" (1946) және Брикхиллдің кітабы негізінде "Бөгет бұзушылар" фильмі түсірілді. Кітаптың атымен аталған бұл фильмде Гибсон рөлін Ричард Тодд, ал Барнс Уоллис рөлін Майкл Редгрейв ойнады. 1954 жылы Австралазия радиосы кітап бойынша 26 жарты сағаттық эпизодтан тұратын радиоспектакль жасады.