Кіріспе

Ирандағы Карун (کارون, ) өзені – ең көп су ағысы бар Иран өзені және елдің кеме жүзе алатын жалғыз өзені. Оның ұзындығы шамамен болып табылады. Карун өзені Загрос тауларындағы Бахтияри ауданының Зард-Кух тауларынан басталады, және көптеген салалары бар, мысалы, Dez және Kuhrang. Ол Иранның Хузестан провинциясының астанасы Ахваз қаласынан өтіп, Арвандруд өзеніне құяды. Карун Парсы шығанағына қарай ағып, дельтасында Бахманшир және Хаффар деген екі негізгі салаға бөлінеді, олар Арвандрудқа қосылып, Парсы шығанағына құяды. Абадан аралы осы екі Карун саласының арасында орналасқан. Қоррамшаһр порты Хаффар саласымен Абадан аралынан бөлінген. Юрис Заринс және басқа ғалымдар Карун өзенін Едемнің (Гихон) төрт өзенінің бірі деп санайды, қалғандары – Тигр, Евфрат және Wadi al Batin немесе Karkheh.

Атауы

Алғашқы классикалық дәуірде Карун Паситигр деп белгілі болған. Қазіргі ортағасырлық және заманауи Карун атауы – Карунның екі маңызды саласының бірінде әлі де сақталған Кухранг атауының өзгеруі. Дж. Г. Лоример өзінің "Перс шығанағы, Оман және Орталық Арабияның географиялық анықтамалығында" ортағасырлық араб және парсы географтары бұл өзенді "Дуджайл" деп атағандығын, бұл атауды "Кіші Тигр" деп аударуға болады деп жазған.

Курс

Бұл өзен Иранның батысындағы Загрос тауларында, Зард-Кух тауларының етегінде бастау алады. Өзен бірнеше көрнекті тау жоталары арқылы оңтүстік және батысқа қарай ағып, оң жағалаудағы Ванак және сол жағалаудағы Базофт өзендерінен қосымша су алады. Бұл салалар Карун 4 бөгетінің үстіндегі өзеннің су жинау алақанын кеңейтеді. Төмен ағысында Карун өзені Карун 3 бөгеті құрған су қоймасына қарай кеңейеді. Херсан өзені оңтүстік-шығыстан су қоймасына құяды. Өзен осы су қоймасынан өтіп, енді солтүстік-батыс бағытта Ізе қаласынан өтеді, содан кейін Сусан жазығына дейін жалғасатын тар шатқал арқылы ағып өтеді. Карун содан кейін солтүстікке бұрылып, Шахид Аббаспур бөгетінің (Карун 1) су қоймасына құяды, ол өзеннің оңтүстік-батысқа қарайғы арнасын сумен жабады. Карун оңтүстік-батысқа қарай ағып, Мәшжет Сүлеймен бөгетінің (Карун 2) су қоймасына құяды, содан кейін солтүстік-батысқа бұрылады. Ақырында, өзен тау етегінен шығып, Шуштар қаласынан өтеді және Дез өзенімен қосылатын жерге жетеді. Содан кейін оңтүстік-батысқа қарай бұрылып, Ахваз қаласын екіге бөліп, шаруашылық жерлері арқылы Құрамшаһрдағы Арванд Руд өзеніне құяды, онда оның суы Тигр және Евфрат өзендерінің суларымен бірге оңтүстік-шығысқа қарай бұрылып, Парсы шығанағына ағып түседі.

Бассейн

Ирандағы ең үлкен су шығымы бар өзен – Карун өзенінің су жиналатын алабы екі иран провинциясының бөлігін қамтиды. Өзеннің ұзындығы шамамен [ұзындық] километрді құрайды және орташа су шығымы [су шығымы] кубометрге жетеді. Өзендегі ең ірі қала – 1,3 миллионнан астам тұрғыны бар Ахваз. Басқа маңызды қалаларға Шуштар, Хоррамшахр (жағажай порты), Масджед Солейман және Изе кіреді. Хузестанның көліктік және экономикалық ресурстарының көп бөлігі Карун өзенімен байланысты. Британдықтар Масджед Солейманда алғаш мұнай тапқаннан бері Карун Персия шығанағына мұнай тасымалдау үшін маңызды арна болды және бүгінгі күнге дейін маңызды сауда су жолы болып табылады. Карун өзенінің суы айналасындағы жазықтың [жазық ауданы] гектарын суаруға мүмкіндік береді, ал тағы [қосымша аудан] гектарға су жеткізу жоспарлануда.

Тарих

Карун өзені біздің заманымыздан бұрынғы V мыңжылдыққа жататын ежелгі мәдениеттер орналасқан Суза жазығы мен сол кезеңде жаңадан табылған Зорех өзені жазығының ежелгі мәдениеті арасында жатыр. Зохре өзенінің жанында қазба жұмыстары жүргізіліп жатқан маңызды көне орын – Тол-е Чега Софла, ол Сузамен көптеген ортақ белгілерге ие. Кейіннен Карун аңғарында шамамен б.з.д. 2700 жылы пайда болған Элам цивилизациясы өркендеді. Тарихта бірнеше рет Ур және Вавилон сияқты Месопотамия цивилизациялары Эламдықтарды жеңіп, қазіргі Хузестан аймағындағы Карун және оның төңірегін бақылауға алды. Дегенмен, Элам империясы шамамен б.з.д. 640 жылға дейін сақталды, содан кейін Ассириялықтар оны басып алды. Дез және Кархе өзендері арасында орналасқан Суза қаласы, қазіргі Шуш қаласының жанында, жаулап алушылар бұрын жойған ең ірі қалаларының бірі болды. Өзен арқылы салынған алғашқы маңызды көпірді римдік тұтқындар, оның ішінде император Валерианус Сәсәнид дәуірінде салған. Сондықтан көпір мен бөгеттің аты Шуштардағы Band e Kaisar, "Кезар бөгеті" деп аталды (3-ғасыр). Едем бағының шығу тегі мен орналасқан жері туралы бірнеше теорияның екеуінде Карун өзені Киелі кітаптағы Жаратылыс кітабында сипатталған Гихон өзені деп есептеледі. Археолог Юрис Заринс ұсынған бұл теориялардың ең мықтысы Едем бағын Персия шығанағының солтүстік жағасында, Тигр, Евфрат, Гихон (Карун) және Пишон (Вади аль Батин) төрт өзенімен суғаруға байланыстырады. 1888 жылы, Оңтүстік Иранда британдықтардың ықпалы күшейген кезде, Линч бауырлары Хорамшахр мен Ахвазды байланыстыратын өзенде тұрақты бу кемелер жүргізуді бастады. Өзеннің аты оның бастауы болып табылатын Кухранг тау шыңынан алынған. "Грас: Өмір үшін ұлттың күресі" (1925) атты деректі фильмінде Бахтияри тайпасының осы өзеннен өтуі туралы айтылады. Иран-Ирак соғысы кезінде осы жерде Иран Ислам Республикасының Қарулы күштері Ирак Қарулы күштерінің алғашқы шабуылын тоқтатты. Шешімді әскери құралдарының жетіспеуіне байланысты Иран мыңдаған Басидж (Халықтық мобилизация армиясы немесе Халық армиясы) еріктілерін қолданып, "адам толқыны" шабуылдарын қолданды. 2009 жылдың қыркүйегінде Ирактың оңтүстігіндегі Басра провинциясының үш ауданы Иранның Карун өзенінде жаңа бөгеттер салуының нәтижесінде апат аймақтары деп жарияланды. Жаңа бөгеттер Араван өзенінде (Шатт әл Араб) тұздылық деңгейінің өсуіне әкелді, бұл егістік жерлерді жойды және Басра аймағындағы мал шаруашылығына қауіп төндірді. Аймақтағы азаматтар эвакуациялауға мәжбүр болды.

Плотиналар

Карун өзенінде, негізінен су электр қуатын өндіру және су тасқынын бақылау мақсатында салынған бірнеше бөгеттер бар. Готванд бөгеті, Мәсжет Сүлеймен бөгеті, Карун 1 (Шахид Аббаспур бөгеті), Карун 3 және Карун 4, олардың көпшілігі Иран су және электр ресурстарын дамыту компаниясына тиесілі, барлығы негізгі арнада орналасқан. Карун-2 бөгеті Шахид Аббаспур мен Карун-3 арасындағы Сусан жазығында салынуы мүмкін, бірақ археологиялық ескерткіштердің су астында қалу қаупі болғандықтан жоба әлі де қарастырылуда. Сондай-ақ, Карун-4 бөгетінен жоғары орналасқан Карун-5 бөгетін салу ұсынылған. Мәсжет Сүлеймен, Шахид Аббаспур және Карун 3 бөгеттері Иранның электр желісінің жоғары жүктемелік кезеңдерін қамтамасыз ету үшін әрқайсысы 1000–2000 МВт қуат өндіреді, ал аяқталғаннан кейін Карун 4 бөгеті де 1000 МВт қуат өндіретін болады. Өзеннің салаларында да көптеген бөгеттер бар. Олардың ішінде Дез, Бахтиари бөгеті (құрылысы жүріп жатыр) және Херсан 3 бөгеті (құрылысы жүріп жатыр) бар. Херсан 1, Херсан 2, Залаки, Лиро, Рудбар Лорестан, Базофт және тағы да басқалары салынуы жоспарлануда. Карун өзеніндегі бөгеттер өзеннің шөгінді тасымалына және экологиясына елеулі әсер етті, сондай-ақ мыңдаған адамды қоныстандыруға себеп болды.