Кіріспе

Исламдағы әдеп пен адамгершілік. Әдеп (أدب) мінез-құлық аясында, исламдық әдепті білдіреді: "тазалық, жақсы мінез-құлық, мораль, әдептілік, инабаттылық, адамгершілік". Әл-Адаб (الآداب) "әдептілік, мораль" деп анықталады. Әдептің ауқымы мен ерекшеліктері әртүрлі мәдениеттерде әртүрлі болуы мүмкін, бірақ осы түсіндірулердің ортақ белгісі – белгілі бір мінез-құлық ережелерін сақтау арқылы жеке адамның мәртебесіне құрмет көрсету. Әдепті көрсету – "дұрыс тәртіпті, мінез-құлықты және талғамды ажырата білу". Мұхаммедтің (ﷺ) осындай амалдарға рұқсат беруі немесе үнсіз мақұлдауы себепті, бұл әдет-ғұрыптар үмметтің (мұсылман ұлтының) сүннеті (діннің бір бөлігі ретінде Мұхаммедтің (ﷺ) амалдары) саналады. Оларға мыналар жатады:

Тамақтан және су ішуден бұрын "Биcмиллаһ" (Алланың атымен) деу. 3 жұтымнан ішу және су ішу үшін оң қолды пайдалану. Біреумен кездескенде "Ассаламу алейкум уа рахматуллаһи уа баракатуһу" (Алланың сәлемі, мейірімі және берекесі сізге болсын) деп айту және "Уа алейкум сәлам уа рахматуллаһи уа баракатуһу" (Сізге де Алланың сәлемі, мейірімі және берекесі болсын) деп жауап беру. Шашырағанда "Әлхамдулилләһ" (Барлық мақтау Аллаға ғана) деу және "Я рахмакуллаһ" (Алла сізге мейірім көрсетсін) деп жауап беру. Гигиена саласында:

Мұрты қырқу. Жынысына қарамастан, қолқапты түктерін алу. Тырнақтарды қырқу. Ер балаларды сүндеттеу. Мұрынды, ауызды және тістерді тазалау. Зәр шығарудан және ішек қызметінен кейін денені тазалау. Қонақ үйіне иесінің рұқсатынсыз кірмеу (hatta tasta nisu). Етеккір кезеңінде және босанғаннан кейінгі қан кету кезінде жыныстық қатынастан бас тарту, сондай-ақ етеккірден кейін тазару және жанаба (сперма/жұмыртқа шығуы немесе жыныстық қатынас) тазару. Құрым рәсімдеріне жуылған және көмдік киімге оралған мәйіттің жаназа намазын оқу және оны қабірге жерлеу кіреді. Жоғарыдағы тізім толық емес. Ислам өзін діннен гөрі өмір салты ретінде қарастырады, сондықтан исламдық әдеп жеке адамның өмірінің барлық салаларына қатысты, тек жоғарыда аталғандармен ғана шектелмейді.

Терминнің дамуы

Бұл термин Исламға дейінгі Арабияда қарапайым "мінез-құлық" дегенді білдірген, бірақ басқа да нормалар мен әрекеттерді де қамтыды. VII ғасырда (бірінші Ислам ғасырында) бұл термин жиі кездеспейді. Исламның таралуымен бірге, VIII ғасыр шамасында ол "практикалық этика" (тікелей діни талаптар емес) мағынасын алды. IX ғасырға (үшінші Ислам ғасырына) қарай оның мағынасы кеңейді, әсіресе араб емес тілдерде қарыз сөз ретінде қолданылғанда. Бұл термин өркениетті және мәдениетті мұсылманнан күтілетін іс-әрекеттер мен білімді сипаттау үшін қолданылатын кең мағыналы ұғымға айналды: дұрыс мінез-құлық, араб әдебиеті мен поэзиясын білу және сөз өнерінде шешендік. Қоғамның төменгі топтарында бұл термин қазіргі кездегі әдептілік, сыпайылық, манерлік мінез және ұяттылық сияқты мағыналарды иеленді. Ислам ғалымдары бұл терминді тиісті мінез-құлықтың барлық саласын қамту үшін қолданды және ол жиі хадистерде кездеседі. Бұл термин кең танылып, көптеген жағдайларда қолданылды. Мысалы, X ғасырда Тазалықтың бауырлары (Ихван әл-Сафа) адабты философиялық тұрғыдан зерттеуге көп мәтін арнады, ал Әбу Хайян әл-Таухиди осы тақырыпта кеңінен жазды. Әбу Исақ әл-Талаби де көп еңбек етті, өз еңбегінде адабқа негізделген қоғам мен жалпы адамның мінез-құлқының бағдарламасын жасады. Туыстық термин – тадиб, ол адабты басқа біреуге үйрету немесе тәрбиелеу дегенді білдіреді. Әли ибн Хусейн Зайн әл-Абидин: «Балаңызды жақсы мінез-құлықпен тәрбиелеу – сіздің міндетіңіз» деді.

Ескертпелер мен сілтемелер

Брюс Привратский, Мұсылман Түркістаны, 98-99 беттер.