Кіріспе

Хорхе Луис Борхестің 1947 жылғы "Астерион үйі" (испан тіліндегі түпнұсқа атауы: "La casa de Asterión") – аргентиналық жазушы Хорхе Луис Борхестің қысқа әңгімесі. Бұл әңгіме алғаш рет 1947 жылы "Los Anales de Buenos Aires" әдеби журналында жарияланып, 1949 жылы Борхестің "Алеф" атты қысқа әңгімелер жинағында қайта басылды. Ол грек мифі бойынша Тесей мен Минотавр туралы айтылған және Минотавр Астерионның өзінің көзқарасынан баяндалған. Борхестің ең қысқа әңгімелерінің бірі екі күннің ішінде жазылып, замандас сыншылар мен жазушылардан жағымды пікірлер алды. Әңгіме өлім, құтқарылу және құбыжықтардың мәні сияқты тақырыптарды зерттейді. Оның повестеу стилі "әдеби жұмбақ" деп сипатталады, себебі әңгімешінің кім екені әңгіменің соңына дейін толыққанды ашылмайды. Әдеби сыншы Джин Х. Белл Вильяда "Астерион үйі" алдында "батыр мен құбыжық арасындағы қарым-қатынасты осылай бұрып көрсеткен басқа ешбір көрнекті автор болған емес" деп атап өткен.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Астерион әңгімені оқырманға оның мақтаншыл, адамдыққа келмейтін немесе ақылдан асып кеткені туралы айтылған жала сөздердің жалған екенін жеткізумен бастайды. Ол үйін толыққанды сипаттайды: есіктері құлыпталмаған, көптеген дәліздері мен бөлмелері, бассейндері мен аулалары бар екенін айтады. Өзінің уақтап-тұйық өмірін түсіндіру үшін, бір кезде үйінен шыққанда қара халықтың қаншалықты алаңдағанын еске алады, содан бері сыртқа шықпайды, себебі патшайымның ұлы ретінде оның патшалық қаны оны бөлек етеді. Астерион күндерін жалғыздықпен қалай өткізетінін айтады: дәліздерде жүгіріп, ұйықтап жатқандай көрінеді, кейде "екінші Астерион" келгендей болып, оған үйді көрсетіп жүреді. Астерион үйінің шексіздігін егжей-тегжейлі баяндайды, оны ғаламшармен салыстырады. Ол сондай-ақ, мүмкін өзі әлемді жаратқан, бірақ оны ұмытып кеткен болуы мүмкін деген ойды айтады. Соңында ол басқа адамдар туралы айтады: тоғыз жылда бір рет келетін тоғыз ер адам, "оларды барлық жамандықтан арылтыру үшін", ал олардың денелерін бос бөлмелерде қалдырып, бір бөлмені екіншіден ажыратады. Астерион өзінің өлімі туралы ойға келеді және оны шексіз үйінен алып кететін "құтқарушысының" келуін асыға күтеді. Әңгіме Тесейдің сөздерімен аяқталады: "Сен оған сенесің бе, Ариадна? Минотавр тіпті өзін қорғауға да тырыспады", бұл Астерионның, яғни Крит Минотаврының, қаза тапқанын көрсетеді.

Бастапқы және басылым тарихы

1949 жылы "Алеф" атты әңгімелер жинағының эпилогында Борхес "Астерион үйі" және "оның қайғылы кейіпкерінің бейнесі" үшін шабыттанғанның 1885 жылы ағылшын суретшісі Джордж Фредерик Уоттс салған "Минотавр" суреті болғанын жазды. Суретте Минотавр жалғыз және көңілсіз жаратылыс ретінде бейнеленген, ол парапетке сүйеніп, қолында қысылған құсты ұстап, теңізге сағынышпен қарайды. Борхестің "Астерион үйі" және "Алеф" кітабындағы басқа да әңгімелерін жазуы аргентиналық жазушы Эстела Кантомен болған даулы қарым-қатынасымен бірге жүрді. Борхес Кантомен алғаш рет 1944 жылы танысып, бір жылдан кейін оған үйлену ұсынысын жасады; бірақ олардың қарым-қатынасы 1946 жылдың шілдесінде Канто Борхестің анасына наразы болғаннан кейін аяқталды, оны ол одан тым көп басшылық етуші деп тапты. Борхестің өмірбаянын жазған Эдвин Уильямсон Кантоның Борхестен кетуі және оның соңғы қайғысы "Астерион үйі" элементтеріне әсер еткенін, соның ішінде кейіпкердің шектен тыс жалғыздығы мен монотонды өмірінен құтылу тілегін жазды. Борхеспен жиі жұмыс істеген редактор және аудармашы Норман Томас ди Джованнидің айтуынша, "Астерион үйі" 1947 жылы екі күн ішінде жазылған, ол өзі редакциялаған "Бюенос-Айрес аналдары" әдеби журналында толтыру үшін екі бос беттің бар екенін анықтағаннан кейін. Вирджиния университетінде сақталатын Борхестің қолжазбасының қазіргі заманғы талдаулары, әңгіме басында баяндаушының кім екенін жасыру үшін жұмыстың бұрынғы нұсқаларына енгізген түзетулерін көрсетті. Мысалы, Борхес үшінші сөйлемдегі "los griegos" (гректер) деген сөзді "los hombres" (адамдар) деген сөзбен ауыстырып, грек мифологиясына сілтеуді жойды. Борхестің түзетулерін талдау, сондай-ақ, әңгімені жазып жатқанда, ол Астерионның кім екенін ашудың әртүрлі жолдарын сынап көргенін, Минотаврдың лабиринтін атайтындығы және Тесейдің қаруының табиғатын айтатындығы туралы ойланғанын көрсетті. "Астерион үйі" шығармасының испан тіліндегі түпнұсқасы 1947 жылғы мамыр-маусым айларында "Los Anales de Buenos Aires" журналында жарияланды. Оған Австрия суретшісі Мари Элизабет Вреде салған сурет қоса берілді, онда Астерион жерге құлап, басын жамылғымен жауып, Тесей оның үстінде қылышпен тұрған бейнеленген. Кейіннен бұл әңгіме Борхестің басқа он екі әңгімесімен бірге 1949 жылғы маусымда Editorial Losada басылымынан алғаш рет жарық көрген "Алеф" жинағына енгізілді. Оны Джеймс Ирби мен Дональд Йейтс 1962 жылы "Лабиринттер" жинағында, ал Ди Джованни (Борхеспен бірлесіп) 1970 жылы ағылшын тіліне аударды.

Баяндылық

"Астерион үйі" "табиғи емес баяндаушыны" пайдаланудың мысалы ретінде ұсынылған, себебі ол дәстүрлі емес, адам емес баяндаушыны қолданған. Әңгіменің басым бөлігі Астерионның ішкі монологынан тұрады, бұл оқырманның көзқарасын Астерионның әлемді қабылдауынша шектейді. Борхес бұл баяндау тәсілін жиі қолданды, мысалы, "Пинк бұрыштағы адам" және "Қылыштың пішіні" әңгімелерінде. Аңызды Астерионнің перспективасынан баяндау оны жақындастырады, оны құбыжық емес, эксцентрикалық, көңіл жағдайына ие тұлға ретінде көрсетеді. Әдеби сыншы Джин Х. Белл Вильяда: "Борхестің бұл шағын жырларына дейін ең ірі авторлардың кейіпкер мен құбыжық арасындағы қарым-қатынасты осылай бұрған жағдайлары жоқ" деп жазды. Бірнеше зерттеулерде Астерионның тілін қысқаша түсіндіретін, аты-жөні белгісіз үшінші тұлға редактордың болуына назар аударылды. Редактор түсіндірмесінде Астерионнің "он төрт" санын "шексіз" деген сөзбен ауыстырғанын айтады, бұл Астерионнің бастапқы ниеті болғанын болжайды. Астерионның сөздері осы анонимді редактор арқылы сүзіліп өтеді, ол Тесейдің Ариаднаға Астерионды өлтіргеннен кейін айтқан сөздерін де біледі, бұл оқиғаның кернеуін күшейтеді.

Құрылымы

Борхестің ең қысқа әңгімелерінің бірі – "Астерион үйі" "көріністердің жиынтығы" және "әдеби жұмбақ" ретінде сипатталған, оның шешімі біртіндеп сезіледі, бірақ соңына дейін толық ашылмайды. Осылайша, оның құрылымы лабиринтке ұқсас – әңгіменің оқиға оқиғасы және Борхестің өмір бойы қызығушылығын тудырған нәрсе – оқырман "тұтқынның кім екенін анықтау арқылы, сондай-ақ әңгіменің мәнін түсінуі керек". Аполлодордың "Библиотекасынан" тікелей алынған әңгімедегі эпиграф баяндаушының кім екенін оқиғаның басында-ақ меңзеп тұр, бірақ бұл тек Минотаврдың аз танымал атымен таныс оқырмандарға ғана түсінікті. Астерионның лабиринт сияқты, жиһазсыз кеңістігінің, төңіректегі теңіздің сипаттамалары және Астерионның өзінің патшайымның (яғни Пасифаяның) ұлы екенін айтуы қосымша меңзеулер береді. Оқиға дамыған сайын, оқырман "Минотавр мен Тесеймен бірге Крит лабиринтіне ілігіп кетеді". Әдеби сыншы Роберто Гонсалес Эчеваррия Борхестің орыс формалистері алғаш сипаттаған, таныс нәрсені жаңаша көрсету әдісін қолданғанын атап өтті, осы арқылы танымал мифке күтпеген бұрылыс қосты. Алдымен оқырманды баяндаушымен бірге сезінуге мүмкіндік беріп, кейін баяндаушының құбыжық екенін ашып көрсету арқылы Борхес Минотавр мифологиясына "жаңаша эстетикалық, тарихи тұрғыдан қарау" енгізеді. Оқиғаның соңында "оқырман құбыжыққа ашылық сезінеді".

Жаратылыс пен адамгершілік

Астерион кейіпкері арқылы Борхес адамды құбыжық немесе адам ретінде анықтайтын қасиеттерді зерттейді. Борхес Астерионның құбыжық табиғатына, оның ішінде қала тұрғындарына сезім тудыратын қорқынышына және жас жігіттерді өлтіру рәсіміне тікелей сілтеме жасаудан қашпайды. Дегенмен, Астерион өзінің құбыжық екенін түсінбейді, ал ол сипаттайтын сезімдер – жалғыздық, мақтаныш, үміт – құбыжық емес, адамдық, оқырмандарда қорқыныш емес, көңіл жағлағысылық туғызады. Астерионның адамгершілікке жақындауы оқырманның Тесейге деген көзқарасына кері әсер етеді; мифологиялық батыр оған қарсылық көрсетпейтін аяулы жаратылыстың өлтірушісі болып шығады. Борхес осылайша адам мен құбыжық арасындағы шекараны бұлыңдатады; Астерион жас жігіттерді өлтіргені үшін, Тесей Астерионды өлтіргенімен бірдей құбыжық емес.

Өлім және құтқарылу

Борхес 1969 жылғы сұхбатында Астерион туралы былай деді: «Бұл кейіпкер өзіне қатысты бір нәрсенің дұрыс емес екенін әрқашан білген, сондықтан оны өлтірген батырға алғыс айтқан болуы мүмкін». Оның өлімге деген құштарлығы мен лабиринттен босану тілегі Борхестің «Өлмес» әңгімесіндегі өлмейтін кейіпкердің сезімімен үйлеседі және Уоттстың «Астерион үйі» картинасына шабыттандырды. Астерионның құрбандарын жамандықтан құтқаратынын айтуы, оның әлемді жаман деп санайтынын және адамдарды өлтіру арқылы оларды құтқаратынына сенетінін көрсетеді. Өмірдің жамандық екеніне, ал өлімнің осы жамандықтан құтылу екеніне сенуі, Тесейдің қылышына қарсы қорғансыз берілуіне себеп болады. Астерионның Иеміздің дұғасына сілтеме жасауы оның соңғы ойларына жетеледі, олар өз құтқарушысын күтуге және библиялық мәнге ие болуға бағытталған. Ол: «Мен Құтқарушымның тірі екенін білемін, және Ол соңында шаңнан көтеріледі» дейді, бұл Әйүп кітабындағы: «Мен Құтқарушымның тірі екенін білемін, және Ол соңғы күні жер бетінде тұрады» деген сөздермен сәйкес келеді. Борхестің Әйүптен нақты тікелей цитата келтіруі, Астерионның өз құтқарушысын «азырақ галереялары мен есіктері бар жерге» (яғни, жұмаққа) алып баратын жоғары Құдай ретінде қарастыратынын көрсетеді.

Қабылдау

"Астерион үйі" заманауи сыншылар мен авторлардан жағымды пікірлер алды. Аргентиналық әдеби сыншы де Борхестің жаңашылдығын жоғары бағалап, әңгімені "техникалық, экспрессиялық және тақырыптық бірлік" ("la unidad de técnica, expresion y tema") деп сипаттады. Романшы Хулио Кортазар Борхеске жолдаған хатында Астерионның мінездемесін мақтап: "[L]o encuentro pleno de admirable inteligencia" ("Мен оны тамаша интеллектке толы деп табамын") деп жазды. "Sur" әдеби журналындағы шолуында, Борхестен жақында ажырасқан аргентиналық жазушы Эстела Канто, әңгіменің "шексіз байлығы" ("infinita riqueza") мен символизмді шебер пайдалануы үшін мақтады. 1960 жылы очеркке кеңінен талдау жасаған автор және сыншы Энрике Андерсон Имберт, әңгіменің шағын көлеміне қарамастан, Борхестің Астерион лабиринті мен әлем арасындағы күрделі метафизикалық салыстыруларын оң бағалады, бірақ оны Борхестің ең үздік туындыларының қатарына жатқызбағанын айтты.

ықпал ету және БАҚ

1996 жылы түсірілген "Өлім және компас" фильмі Борхестің осы аттас әңгімесіне негізделген және Борхестің "Астерион үйі" сияқты басқа да әңгімелеріне сілтеме жасайды. 2000 жылы американдық жазушы Марк З. Данилевскийдің "Жапырақтар үйі" романы Борхес пен "Астерион үйі" туралы көптеген сілтемелерді қамтиды, оның ішінде Борхестің цитатымен басталатын және Минотаврға қатысты жанына жақын көзқарас ұсынатын "Минотавр" атты тарау бар. 2009 жылы кубалық-американдық суретші Луис Круз Азацетаның "Астерион үйі" картинасында әңгімеде сипатталғандай, он төрт бөлмелі үйге кіріктірілген Астерионның басы бейнеленген. 2009 жылы кубалық-американдық суретші Пол Сиерраның "Астерион" суреті жұлдызды түн астындағы өлген Астерионды көрсетеді, бұл Астерионның өзі жұлдыздардың жаратылысшысы екендігі туралы айтқан сөзіне сілтеме жасайды. 2020 жылы Сусанна Кларктың "Пиранеси" романы "Үй" деп аталатын лабиринтті "Астерион үйіне" ұқсас етіп сипаттайды. Кларк былай деді: "Менің ерекше ұнаған Борхестің тағы бір әңгімесі – "Астерион үйі". Жақында ғана оны 20-30 жыл бойы оқымағанымды білдім. Бірақ оны қайта оқығанда, осы әңгіме мен "Пиранеси" арасындағы байланысқа таң қалдым. Мен мүлдем ұмытып кеткен көптеген егжей-тегжейлі мәліметтер "Пиранесиде" бар. Тіпті сөйлем құрылымы да сол әңгімеден алынған".