Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Чукот-Камчат тілі, Ресейдің Камчатка өлкесі
Chukotko Kamchatkan language of Kamchatka Krai, Russia
Ительмен немесе Батыс Ительмен, бұрын Батыс Камчадал деп аталған, Камчатка түбегінің батыс жағалауында сөйленетін Чукот-Камчат тілдер отбасының бір тілі. 1993 жылы Коряк автономиялық округінің оңтүстік-батысындағы бірнеше елді мекенде жүзден аз ана тілі бар адамдар, көбінесе егде жастағылар қалды. 2021 жылғы халық санағы бойынша 2596 этникалық ительмен тіркелді, олардың көпшілігі қазірде тек орыс тілінде сөйлейді. Дегенмен, тілді жаңғыртуға әрекеттер жасалып жатыр және ол аймақтағы бірнеше мектептерде оқытылуда. (Батыс) Ительмен – Камчатка тілдерінің қазірге дейін сақталған жалғыз тілі. Оның екі диалектісі бар: Хайрюзовоның оңтүстік және Седанканың солтүстік диалектілері.
Itelmen or Western Itelmen, formerly known as Western Kamchadal, is a language of the Chukotko Kamchatkan family spoken on the western coast of the Kamchatka Peninsula. Fewer than a hundred native speakers, mostly elderly, in a few settlements in the southwest of Koryak Autonomous Okrug, remained in 1993. The 2021 Census counted 2,596 ethnic Itelmens, virtually all of whom are now monolingual in Russian. However, there are attempts to revive the language, and it is being taught in a number of schools in the region. (Western) Itelmen is the only surviving Kamchatkan language. It has two dialects, the Southern dialect of Khayryuzovo and the Northern dialect of Sedanka.
Тарих
Алғашында Камчатка тілдері бүкіл Камчаткада және, мүмкін, Солтүстік Курил аралдарында да қолданылған. 1697 жылы Камчатканы жаулап алып, аймақта әскери базалар құрған Владимир Атласовтың бағалауынша, онда шамамен 20 мың этникалық ительмен болған. Ительмен тілі мен мәдениетін алғаш рет толық сипаттаған зерттеуші Степан Крашеннинников үш негізгі диалектіні анықтады, бірақ барлық ительмендер бір-бірін түсіне алатынын айтты. Атласовтың кезінен бастап, орыс тері саудагерлері аймаққа қоныстанды. Орыс үстемдігіне қарсы көтерілген казактар мен ительмендер арасында жиі қақтығыстар болды. Көптеген ительмендер күштеп христиан дініне ауыстырылды, ал 19 ғасырдың басына қарай барлық ительмендер орысша есімдерді қабылдауға мәжбүр болды. Орыс қоныс аударушыларымен араласу нәтижесінде Камчадал деп аталатын креол тілі пайда болды, оның іздері бүгінде Камчаткада қолданылатын орыс диалектінде сақталған. Кеңес кезеңінде ассимиляция процесі күшейді, ительмен қауымдастықтары күштеп көшірілді, ал балалар орыс тілінде сөйлеуді талап ететін интернаттарға жіберілді. 1930 жылдардың соңына қарай барлық мектептерде оқыту орыс тілінде жүргізілді, балалар орыс тілінде өсіп, оны ана тілі ретінде қабылдады. Алайда, осы кезеңде ительмен тілі алғаш рет жазылды. 1930 жылы Солтүстік Сібірдің барлық жергілікті тілдері үшін латын әліпбиі жасалды, ал 1932 жылы 27 әріптен тұратын ительмен әліпбиі құрылды. 1930 жылдары осы әліпбимен бірнеше оқулық жазылды, бірақ ол тез арада қолданудан шығарылды. Соңғы кезде 32 әріптен тұратын кириллица негізіндегі әліпби қолданылуда.
Originally the Kamchatkan languages were spoken throughout Kamchatka and possibly also in the northern Kuril Islands. Vladimir Atlasov, who annexed Kamchatka and established military bases in the region, estimated in 1697 that there were about 20,000 ethnic Itelmens. The explorer Stepan Krasheninnikov, who gave the first detailed description of the Itelmen language and culture, identified the three main dialects, but explained that all Itelmens could understand each other. From the time of Atlasov, Russian fur traders began to settle in the region. There were frequent clashes between Cossacks and Itelmens, who rebelled against Russian domination. Many Itelmen were forcibly converted to Christianity, and by the early nineteenth century all Itelmen were forced to adopt Russian names. Intermarriage with Russian settlers led to the development of a creole known as Kamchadal, traces of which remain in the Russian dialect now spoken in Kamchatka. During the Soviet era the process of assimilation intensified, as Itelmen communities were moved by force and children were sent to boarding schools where they were required to speak Russian. By the end of the 1930s Russian was the medium of instruction in all schools, and children grew up speaking Russian as their main language. However it was also during this period that Itelmen was written down for the first time. In 1930, a Latin based alphabet was designed for all the native languages of northern Siberia, and in 1932, a 27 letter Itelmen alphabet was created. A few textbooks were written in this alphabet during the 1930s, but it was quickly abandoned. More recently, a Cyrillic based alphabet, designed in 1986 and consisting of 32 letters, has been used.
Қазіргі жағдай
Ительмен тілі қазір өте сиреп бара жатқан тіл, және көптеген сөйлеушілер алпыстан асқан жастағы, шашыраңқы елді мекендерде тұрады. Дегенмен, тілді жаңғыртуға бағытталған қозғалыс бар, оқу материалдары әзірленуде. Осы жаңғырту жұмысындағы лингвисттердің бірі – Джонатан Бобалжик. Қазіргі заманғы ительмен тіліне орыс тілі лексикалық, фонетикалық және грамматикалық тұрғыдан күшті әсер еткен (төменде қараңыз).
Itelmen is now a highly endangered language, and most speakers are aged over sixty and live in scattered communities. However, there is a movement to revive the language, and educational materials are being developed. One linguist working on this revival is Jonathan Bobaljik. Modern Itelmen has been heavily influenced by Russian lexically, phonologically and grammatically (see below).
Жіктеу
Ительмендердің генетикалық жақтан қай топқа жататыны туралы екі пікір бар. Бірінші теория бойынша, ительмен және чукот тілдері ортақ прототілден тараған; ительменнің барлық деңгейде байқалатын айқын ерекшеліктері басқа тілдердің күшті ықпалымен түсіндіріледі. Ительмендер чукот тілінен өзге камчатка тілдерін сіңіріп алған деген гипотеза бар. Екінші теорияға сәйкес, ительмен тілі басқа чукотко-камчатка тілдерімен туыс емес; ортақ элементтер тілдердің қарым-қатынасы нәтижесінде пайда болған. Ительмен тілінің негізгі сөздік қорын чукот тілімен алғашқы салыстыру көрсеткендей, сөздердің үштен бірі ғана бір түбірден шыққан. Бұл нәтиже чукотко-камчатка тілдерінің салыстырмалы фонетикасының толыққанды еместігіне байланысты алдын ала болып табылады. Арендс және авторлар (1995) ительмен тілінің аралас тіл екенін, чукот морфологиясымен және жеке тілдің сөздік қорымен, мүмкін нивх немесе вакаш тілдерімен байланысты екенін айтады. Осылайша, ительмен тілі чукотко-камчатка тілі мен нивх/вакаш тілінің креол тілі болуы мүмкін, дәл сол сияқты камчадал тілі ительмен және орыс тілдерінің креол тіліне айналған. Дегенмен, Фортескью (2005) чукотко-камчатка прототілін ішінара қайта құра алды. Камчатка тілдеріне қараңыз.
There are two points of view about where Itelmen belongs genetically. According to the first theory, Itelmen and Chukotkan descend from a common proto language; the sharp differences of Itelmen, noticed at all levels, are explained by the intense influence of other languages. It is suggested that Itelmen absorbed a different non Chukotko Kamchatkan language. According to the second theory, Itelmen is not related to other Chukotko Kamchatkan languages; common elements are due to contact. Initial comparisons of the basic Itelmen lexicon to Chukotkan show that only a third of the word stock is cognate. This result is preliminary due to the incompleteness of Chukotko Kamchatkan comparative phonetics. Arends et al. (1995) state that Itelmen is a mixed language, with Chukotkan morphology and a lexicon from a separate language, possibly related to Nivkh or Wakashan. Itelmen would thus be a creole of a Chukotko Kamchatkan language and Nivkh/Wakashan just as Kamchadal became a creole of Itelmen and Russian. However, Fortescue (2005) partially reconstructed the Chukotko Kamchatkan proto language. See Kamchatkan languages.
Морфологияға сыртқы әсер
Ительмен тілінің қай элементтері түпнұсқа, ал қайлары басқа тілдермен байланыс нәтижесінде пайда болды деген сұраққа әртүрлі жауаптар берілуі мүмкін. Екінші гипотеза бойынша, Ительмен тілі бастапқыда агглютинативті тіл болған, сөз құрылымы (м) + Р + (м) түрінде (мұнда Р – түбір, ал (м) – бірнеше сөз өзгертетін морфемалардың бірі), номинативті, күрделі сөздерге тыйым салынған; ол осы элементтерінің барлығын қазірге дейін сақтап келеді. Деклинациялық және конъюгациялық парадигмалардағы материалдық шығу тегі туралы мәліметтердегі айырмашылық, Чукотко-Коряк тілдерімен салыстырғанда, Чукотко-Камчатка тілдер қауымдастығының жағдайында конвергентті дамудың нәтижесі болып табылады. Инкорпорация сөз құрылымына қайшы келеді (бір түбірден артық морфема болмайды), сондықтан Ительмен тілі оны қабылдаған жоқ. Чукотко-Камчатка тобының барлық тілдеріне тән түбірдің қайталануы, байланыс әсеріне қарамастан, Ительмен тілінде дамуға мүмкіндік алды. Ительмен тіліндегі орыс сөздерінің қарызы 17 ғасырда пайда бола бастады. Орыс тілінен алынған сөздердің арасында, кейде Ительмен сөздерін ығыстырып, көбінесе сын есімдер мен есімдіктер басым, тіпті орыс морфологиясын сақтайды: vostr oy – өткір, ер. д. с., krasn oy – қызыл, ер. д. с., sinny oy – көк, ер. д. с., svez oy – жаңа, ер. д. с. және т.б. Алынған етістіктер Ительмен тілінің морфологиялық талаптарына сәйкес бейімделеді: Ител. stara'lkas (орыс. starat'sya) – «тырысу», Ител. otkaza'lkas (орыс. otkazyvat'sya) – «бас тарту», Ител. napraves – «тамақ пісіру». Бүгінде Ительмен тіліндегі орыс сөздерін талқылау қиын, себебі барлық Ительмендер өз ана тілінен гөрі орыс тілін жақсырақ меңгерген.
There may be different answers given to the question of which elements of Itelmen are original and which have been brought about by contact with other languages. To take the second hypothesis, Itelmen was at the very beginning an agglutinative language, with word structure (m) + R + (m) (where R is a root and (m) one of several word changing morphemes), it was nominal, compounds were prohibited; it preserves all of these elements into the present. A difference in reported material origin with Chukotko Koryak languages in declensional and conjugational paradigms is the result of convergent development under conditions of a Chukotko Kamchatkan Sprachbund. Incorporation goes against word structure (not more than one root morpheme), thus Itelmen did not take it on. Reduplication of a root, inherent to all the languages of the Chukotko Kamchatkan group, was able to develop in Itelmen apart from the influence of contact. Russian borrowings in Itelmen already started to appear in the 17th century. Among the Russian words that were borrowed, in some cases replacing Itelmen words, adjectives and adverbs predominate and even preserve Russian morphology: vostr oy sharp NOM. MASC. SG, krasn oy red NOM. MASC. SG, sinny oy blue NOM. MASC. SG, svez oy fresh NOM. MASC. SG, etc. Borrowed verbs adapt in accordance with the demands of Itelmen morphology: Itel. stara'lkas (Rus. starat'sya) means 'to try', Itel. otkaza'lkas (Rus. otkazyvat'sya) 'to deny,' It. napraves means 'to cook food'. To speak of Russian borrowings in Itelmen today is hardly possible, because all Itelmens speak Russian much better than their native language.
Синтаксисі
Ительмен тілі – агглютинативті тіл, онда зат есімдер мен етістіктерге жұрнақтар қосылады, және олардың көпшілігі – жұрнақтар. Оның негізгі сөз тіркесі пән – толықтауыш – баянды жұмыс, сандар мен көрсету есімдері өзгертетін зат есімнің алдына қойылады, бірақ сын есімдер оларды өзгертетін зат есімнің алдына немесе артына қойылуы мүмкін.
The Itelmen language is an agglutinative language, it has affixes for nouns and verbs, and most of its affixes are suffixes. Its basic word order is subject–object–verb, numerals and demonstratives are placed before the noun they modify, although adjectives can be placed before or after the noun they modify.