Кіріспе
Қыз құс (Calopteryx virgo) – Calopterygidae тұқымдасына жататын қыз құс түрі. Ол Еуропа, Солтүстік Африка және Батыс Азияда таралған. Calopteryx virgo britannica Conci, 1952 Calopteryx virgo festiva (Brullé, 1832) (Шығыс Жерорта теңізі) Calopteryx virgo virgo (Linnaeus, 1758)
The beautiful demoiselle (Calopteryx virgo) is a species of damselfly belonging to the family Calopterygidae. It is found in Europe, North Africa, and Western Asia. Calopteryx virgo britannica Conci, 1952
Calopteryx virgo festiva (Brullé, 1832) (eastern Mediterranean)
Calopteryx virgo virgo (Linnaeus, 1758)
Жұмыртқалар мен личинкалар
Әйелдер бір мезгілде 300-ге дейін жұмыртқаны судағы құсбегі сияқты жүзетін өсімдіктерге салады. Жолақты демозэл сияқты, олар да осы үшін жиі су астына батып, жұмыртқалары шамамен 14 күннен кейін жарылады. Личинкалар таяқша тәрізді болып келеді және ұзын аяқтары бар. Олар су астындағы өсімдіктерде, өсімдік қалдықтарында немесе тамырларда екі жыл бойы дамиды. Әдетте, олар қыста лайда немесе шылымшақта жасырынады. Әдемі демозэлдің личинкалары 10-12 сатыдан өтеді, әр сатыс түлеумен аяқталады. Дененің ұзындығы әртүрлі болады және қоршаған орта жағдайларына байланысты. Соңғы сатыда (F 0 сатысында) личинкалардың ұзындығы 3,5–4,6 миллиметр, салмағы шамамен 4 миллиграмм, бұл жолақты демозэл личинкаларынан сәл кішірек. Әдемі демозэл личинкаларын ішкі жағындағы қылтанды қанаттар арқылы тануға болады. Личинкалардың денесі өмір сүретін ортаның күшті ағысына салыстырмалы түрде аз бейімделген. Денесі жалпақ емес, бірақ өте жіңішке, ал аяқтары ұзын және күшті тырнақтарымен аяқталады. Олар су ішінде, көбінесе тыныш жерлерде мекендейтіндіктен, ағынмен келіп соқтығып қалу қаупі салыстырмалы түрде төмен. Егер мұндай жағдай туындаса, олар өсіп келе жатқан өсімдіктерге немесе төсенішке ілініп алуға тырысады.
Ересектер
Көркем қыз құсының дене ұзындығына дейін жетеді, ал артқы қанатының ұзындығы шамамен болады. Бұл ірі, қара дамылқұстардың кішкентай, бүйіргі, жарты шар пішіндес көздері, бір-біріне ұқсас пішіндегі екі жұп қанаты және жіңішке денесі бар. Қанаттарында тығыз ішкі тамырлар желісі болады және олардың негізгі бөлігі мөлдір немесе біркелкі боялған болуы мүмкін. Бұл түрде жыныстық ерекшелік айқын байқалады.
Тарату
Әдемі демоизельдер бүкіл Еуропаға тараған, тек Иберия түбегінің оңтүстік-батысы, Балеар аралдары және Исландияны қоспағанда. Жапон аралдарында таралған C. v. japonica-ның шығыс тұқымының жеке түр екендігі мәселесі талқыланып жатыр. Әдемі демоизельдер көбінесе жазық жерлерде кездеседі. Теңіз деңгейінен 980 метрге дейінгі биіктікте оларды жиі табуға болады, ал кейде Альп таулары сияқты 1200 метрге дейін де кездеседі.
Биотоп
Әдемі қыздар көбінесе кішкентай және орташа өзендер мен арналардың жанында мекендейді. Олар салыстырмалы түрде төмен су температурасын және орташа немесе жылдам ағысты ұнатады. Судың құрамында көп мөлшерде қоректік заттар болмауы керек (эутрофиялық). Олардың таралған аймағының солтүстік бөлігінде, мысалы Норвегия мен Финляндияда, олар орташа өзендердің және тіпті ірі арналардың жанында да кездеседі. Сулар көбінесе орманға жақын орналасқан.
Иттер тіршілік ету ортасы
Личинкалар өзендерде тіршілік етеді және негізінен су өсімдіктеріне тәуелді. Личинкаларға, әсіресе күшті ағысы бар жерлерде, сабақтар мен жапырақтарға тірелу қажет. Осы себепті, оларды құнарсыз жерлерде, жазық жағаларда немесе тегіс тасты едені бар жерлерде кездестіру өте сирек. Олар сондай-ақ кішкентай табиғи көлдерде немесе әктасты негізі бар тоғандарда да тіршілік етеді. Олар су астындағы жапырақтардың арасында немесе ашық тамырлардың жанында тыныш жерлерде мекендейді. Оларды су асты шөптерінде (Elodea sp.), су құс аяғында (Ranunculus fluitans) немесе бірнеше сантиметрден бірнеше дециметрге дейін су астында қалған басқа да өсімдіктерде табуға болады. Жазық демоизельдің личинкаларымен салыстырғанда, әдемі демоизельдің личинкалары судың тыныш жерлерін артық жақсы көреді, себебі баяу ағыс су астында оттегіні тиімді сіңіруге мүмкіндік береді. Личинкалар тек өте сирек тұрақ суларда кездеседі. Личинкалар көбінесе өсімдіктерде мекендейді. Әдемі демоизельдің кездесуі үшін судың құрамындағы оттегі маңызды фактор болып табылады. Личинкалар оттегі тапшылығына жазық демоизельдің личинкаларына қарағанда әлдеқайда сезімтал және суда жеткілікті оттегімен толығуын қажет етеді. Тұнба мен лайдың көп мөлшері бар сулар личинкалар үшін қолайлы орта емес. Әдемі демоизельдің личинкаларының кездесуі үшін тағы бір маңызды фактор – судың температурасы. Бұл түр судың салқын, көлеңкелі бөліктерін жақсы көреді, оңтайлы жазғы орташа температура 13 және 18 °C аралығында. 22 °C-тан жоғары температурада личинкалардың зақымдануы және жұмыртқалардың өнімділігінің төмендеуі байқалады. Жеке популяциялар тұрақты түрде жоғары температураға бейімделуі мүмкін.
Ересектердің мекендеу орны
Ересектердің мекендеу ортасы жақын жердегі дернәсілдердің мекендеу ортасына сәйкес келеді. Жолақты демоизельдің ересектерiнен айырмашылығы, әдемі демоизельді ормандық алаңдарда және сирек үлкен көлдердің жағасында табуға болады. Ағаштар мен бұталар демалыс орындары ретiнде қолданылады, әдемі демоизель көбiнесе үлкен қызылша (Urtica dioica) сияқты биік шөптi өсiмдiктерде демалады. Көбею ортасы дернәсілдер мекендейтiн ортаға ұқсас. Олар салқын, көлеңкелi су арналарын, белгiлi бiр деңгейде күштi ағысты, табиғи өсiмдiктер мен жағалау құрылымына жақын жерлердi жақсы көредi. Бұл аймақтағы шабындықтар мен мал жайылымдарындағы арналар, сирек орман. Жағалау өсiмдiктерi желден қорғауға да мүмкүндiк бередi. Кең қанаттарының арқасында, әдемі демоизель басқа қызғалдақтарға қарағанда желге оңай ұшып кетедi.
Мінез-құлық
Аталықтары аймақтық болып табылады және олар жағалаудағы өсімдіктер мен ағаштарға қоныстанады, онда аналықтарын күтеді немесе ұшып өтетін жәндіктерді қуады, көбінесе сол жерге қайта оралады. Аталықтары судан шалқап кетуі мүмкін, ал аналықтары жұмыртқа салғанда немесе жұп іздегенде ғана суға жақын болады. Жыныстық жағынан жетілген сұлу демоизельдер басқа аталықтарға қарсы қорғайтын аумақтарды иелену арқылы айқын аймақтық мінез-құлық көрсетеді. Олардың қорғанысы көбінесе қанаттарын жайып, айқын көріну арқылы қорқынышпен ым-ишара жасаудан тұрады. Оңтайлы аумақтар аналықтардың ұя салуы үшін ең қолайлы орындарға сәйкес келеді. Олар потенциалды көбейту орындарындағы жоғары ағыс және қолайлы жұмыртқа салу субстратымен сипатталады. Аумақтардың мөлшері мен арақашықтығы популяция тығыздығына және қолайлы мекендеу ортасының болуына байланысты. Өз аумағын иеленбеген аталықтар жағалаудағы өсімдіктер арасында қалып, бос орындарды толтыруға тырысады. Әсіресе, аталықтардың саны аз болғанда, аумақтық қорғаныс өте агрессивті болады. Бәсекелес аталықтардың саны артқан сайын агрессия айтарлықтай төмендейді. Аталықтар өз аумақтарын су үстінде өсетін өсімдіктерде, кейде өсімдіктерде немесе судың ішіндегі тастықтарда қорғайды. Осы жерден олар өз аумағын бақылап, "қанатты соғу" деп аталатын мінез-құлықты көрсетеді, онда қанаттар жылдам төмен қарай соғылып, содан кейін баяу көтеріледі. Бұл әрекет негізінен коммуникация үшін қолданылады деп есептеледі, бірақ ол сондай-ақ көкіректі желдетуге көмектеседі, мүмкін терморегуляцияда да рөл атқарады.
Жұптасу және жұмыртқа салу
Әдемі демоизель жұптасуы Calopteryx туысының басқа түрлеріне ұқсас. Аналықтары ұя салуға қолайлы жерлерді іздеп су үстінен ұшып өтеді, сонда аталықтарының аумақтарынан өтеді. Аталықтары аналыққа қарай ұшып, тек қана жұптасу кезінде ғана көрінетін акробатикалық қимылдар көрсетеді және құрсақтарының төменгі жағын көрсетеді. Құрсақтың артқы үш бөлігі аналыққа қарағанда әлдеқайда жарқырап тұрады және аналыққа көрсетіледі. Содан кейін аталық аналықты ұя салатын жерге жетелеп, аналық қонғанда айналып шығады. Аталық одан әрі ауада тоқталып тұрып, аналық қонғанша күтеді, осылайша жұптасуға дайын екенін көрсетеді. Жұп "жұптасу шеңберіне" орналасады, ал жұптасу 40 секундтан 5 минутқа дейін созылуы мүмкін. Жұптасқаннан кейін аталық аналықты босатып, ұя салатын жерін көрсетеді. Аналықтың құрсағы жұптасудан кейін бірнеше секундқа төмен түседі, содан кейін аталықтың артынан ереді. Жұмыртқаларын су деңгейінде немесе одан төмен орналасқан су өсімдіктерінің сабақтарына салады, онда аналық 90 минутқа дейін суға батып қалуы мүмкін. Көптеген басқа құрт-құрт түрлерінен айырмашылығы, аналық сабаққа басымен төмен қарай өрмелеп, жұмыртқа салу органымен (овипозитор) жұмыртқаларын сабаққа шаншып, дерлік тік бұрышпен орналастырады. Аналық жұмыртқа салғанда аталық жоғарыда күтіп, басқа аталықтардан қорғайды. Екі жыныс та бірнеше апта бойы күніне бірнеше рет жұптасады, тіршіліктерінің соңына дейін.
Иттер дамуы
Қыз құстың дамуын үш кезеңге бөлуге болады. Біріншіден, ұрықтанғаннан кейінгі ерте даму, онда дененің негізгі пішіні қалыптасады, содан кейін дене пішінінің дамуы жұмыртқадан шыққанға дейін жалғасады, ал соңында жұмыртқадан шыққан даралардың қанаттары қалыптасқанға дейін личинкалық дамуы жүзеге асады. Әдемі демуазельдің жұмыртқаларының орташа ұзындығы 1,2 мм, ені 0,2 мм және олардың пішіні тікбұрышты болып келеді. Жұмыртқаның сүйір ұшында төрт тесік орналасқан, оны аталық сперматозоидтарды енгізу үшін пайдаланады. Жұмыртқаның осы бөлігінде сонымен қатар, өсімдік сабағынан сыртқа қарауына мүмкіндік беретін, ыдыс тәрізді қосымша бар. Жұмыртқаның түсі, жаңадан салынған кезде ашық сары болса, уақыт өте келе сары қоңыр немесе қоңыр сары түске өзгереді. Жұмыртқалар салынғаннан және ұрықтанғаннан кейін қыз құстың эмбрионалды дамуы басталады. Бұл алғаш рет 1869 жылы әдемі демуазель үшін сипатталған және жәндіктің эмбрионалды дамуының бірінші сипаттамасы болды. Сырттан қарағанда, эмбрионның дамуын жұмыртқаның ұзындығы мен пішінінің шамалы өзгеруі арқылы байқауға болады. Жұмыртқаның жоғарғы жағы сәл дөңгеленіп, ал төменгі жағы ойысқа айналады. Жұмыртқалар ұрықтанғаннан кейін 20 күннен бір ай аралығында шайқалады. Таяу Шығыста әдемі демуазельдің личинкалық дамуы әдетте 6-8 аптаға созылады, бұл негізінен салқын суды ұнататындығына байланысты. Бұл жолақты қыз құсының даму мерзімінен сәл ұзақ. Личинкалар қыс бойы дами береді, ал кейбіреулері келесі жылы метаморфозға ұшырайды. Егер су көбейту кезінде салқын болса, личинкалардың көп бөлігі екі рет қыстайды, бұл даму уақытын шамамен екі жылға дейін ұзартады (жартылай вольтты даму). Зерттеулер көрсеткендей, бұл су қоймасындағы біркелкі және жартылай вольтты личинкалар арасындағы қатынасты өзгерте алады, өзен арнасындағы су температурасының жоғарылауы біркелкі личинкаларға қарай ықпал етеді. Личинкалар, басқа қыз құстар сияқты, хищниктер және негізінен басқа жәндіктердің личинкаларымен қоректенеді. Олар қара құрттардың, шырыштардың, тас құрттардың және май құрттардың личинкаларын қамтиды, сонымен қатар амфиподтармен де қоректене алады. Личинкалар өздерін басқа личинкалардан, әсіресе өз түрлерінен қорғайды. Личинкалар жолақты демуазельге қарағанда мекендеу ортасының өзгеруіне, әсіресе температураның өзгеруіне сезімтал. Өлім-жітімнің жылдам өсуі үшін бірнеше күндік оттегінің жетіспеуі жеткілікті, тіпті қолайлы оттегі жағдайы қалпына келгеннен кейін де зардап шеккен даралардың арасында өлім-жітім мен туа біткен кемістіктердің көрсеткіші жоғары болады. Бұл негізінен әдемі демуазельдердің судан оттегіні тиімді сіңіре алмайтындығына байланысты. Бұл жолақты демуазельдерден ерекшеленеді, олардың жұқа терілі трахеогендік қосымшалары бар, бұл оларды оттегімен қамтамасыз етудегі ауытқуларға төзімді етеді. Олардың оттегіні сіңіру тиімділігінің төмендігі мекендеу ортасын таңдауымен толықтырылады, өйткені су ағымының күшеюі және судың салқындауы олардың сіңіру қабілетін арттырады.
Ұрықтандыру
Ересек әдемі стрекозалар сәуірдің соңында пайда бола бастайды және ауа райына байланысты қыркүйектің соңына дейін жалғасады. Көбінесе жарыққа шығу мамырдың соңынан маусымның соңына дейін болады. Дернәсілдердің ересектерге айналуы бірдей уақытта болмайды және маусым бойы шамамен шілде айының ортасына дейін созылады. Жаңадан туған стрекозалар әдетте жарық көрген жеріне жақын 10 күн бойы қалады, қанаттары толық түстелгенше айналадағы өсімдіктерде тіршілік етеді. Содан кейін олар суға қайта оралып, жұптасуға кіріседі. Ересек стрекозалар бір маусым ғана өмір сүреді, олардың өмір сүру мерзімі шамамен 40-50 күнге созылады. Еркектер күні бойы күнге толы жерлерде болады, әдетте таңертең суға ұшып келеді. Орталық Еуропада олар әдетте таңғы сағат 7:00 мен 9:00 аралығында пайда болады. Көлеңкелі ортада стрекозалар кейінірек келеді және көбінесе айналадағы өсімдіктердің үстінде күнге күйінеді. Аналық стрекозалар ұя салуға қолайлы жерлерді іздеп, күні бойы су үстінен ұшып жүреді, ал екі жыныс та жылы түс кезінде аң аулау, қорғану, жұптасу және жұмыртқа салумен айналысады. Түнде стрекозалар күнін бастаған өсімдіктер арасындағы күнге толы жерлерге қайта оралады. Еркек стрекозалар көбейетін, аң аулайтын және демалатын жерлерінен көп алшақтамайды, салыстырмалы түрде аз қашықтыққа ұшады. Ал аналық стрекозалар күніне 4 мильге (6 км) дейін ұшатыны байқалған.
Қорғау
Бұл әдемі демозэлль өте тар экологиялық талаптарға байланысты қалың тұқымды деп есептеледі. Личинкалар әсіресе, адамның ықпалы аз табиғи су қоймаларында ғана жақсы өсе алады. Таралу ареалының көп бөлігінде бұл түр өте сирек кездеседі. Ол ірі қалалар мен өнеркәсіптік орталықтарда мүлдем жоқ, тіпті ауыл шаруашылығы белсенді дамыған аймақтарда да сирек кездеседі. Осы себепті, Германияның "Қызыл кітабы" (1998) оны кейбір штаттарда қауіпті түр деп, тіпті жойылу қаупі бар деп санайды. Австрия, Швейцария және Орталық Еуропаның басқа да елдерінде де осы жағдай осылай. Дегенмен, IUCN оны ең аз қамқорлықты қажет ететін түр деп қарастырады. Әдемі қызғалдақтың популяциясына әсер ететін бірнеше фактор бар, олардың ішінде белгілі бір су өсімдіктерінің болуы қажеттігі де бар. Кейбір сулардың тұрмыстық немесе ауыл шаруашылығы ағынды суларымен эвтрофикациялануы кейбір популяциялардың төмендеуіне себеп болды. Бұл балдырлардың өрбуіне, судың оттегімен тою деңгейінің төмендеуіне және өсімдік құрамының өзгеруіне әкеледі. Жаңа өсімдіктер аналықтары үшін жұмыртқа салуға қолайлы орын болмауы мүмкін. Сонымен қатар, личинкалар ағымға жабысу мүмкіндігін жоғалтады, ал балдырлар мен лас бөлшектер олардың жеңдеріне орналасып, тыныс алуды қиындатады. Балдырлардың өрбуінен кейін арамшөптер көбейіп, су қоймаларының тұншығуына әкеледі. Алайда, ластану деңгейі төмен табиғи сулар қолайлы ортаны қамтамасыз етпейді. Мысалы, шөптесін (Filipendula ulmaria), қырыққабат (Urtica dioica) немесе Гималай балсамы (Impatiens glandulifera) сияқты тез өсетін өсімдіктердің өрбуіне мүмкіндік туындауы мүмкін. Сонымен қатар, су жағасында ағаштар өсіп, тығыз жапырақ жамылғысы пайда болса, қызғалдақтарға қажетті күн сәулесі жетпейді. Бұл мәселелерді өсімдіктерді үнемі алып тастау арқылы немесе ағаштар мен бұталарды сиретіп, жарық беру арқылы шешуге болады. Ауыл шаруашылығы белсенді дамыған аймақтарда, тұңғыш тыңайтқыштарды үнемі қолданғанда, жағалау аймақтарының эвтрофикациясын болдырмау үшін бірнеше метрлік жалаңаш жолақ қалдыруға болады.