Салыстырмалы бағалау заңы – психометрия мен психофизикада қолданылатын, нақты қасиеттерді емес, қабылдауды өлшейтін модель. Салыстыру арқылы өлшемдер алу.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Салыстырмалы бағалау заңы Л. Л. Турстонмен жасалған. Қазіргі терминологияда, бұл кез келген жұптық салыстыру процесінен өлшемдер алуға қолданылатын модель ретінде дәлірек сипатталады. Мұндай процестерге мысалдар – физикалық стимулдардың, мысалы, заттардың салмағының, қабылданатын қарқындылығын салыстыру, сондай-ақ мәлімдемелерде, мысалы, өлім жазасы туралы пікірлерде білдірілген көзқарастың күшін салыстыру. Бұл өлшемдер нақты физикалық қасиеттерді емес, біздің қабылдауымызды көрсетеді. Осындай өлшемдер психометрия мен психофизиканың негізгі саласы болып табылады. Техникалық тұрғыдан алғанда, салыстырмалы бағалау заңы – атрибут, қасиет, көзқарас және т.б. шамалары бойынша бір жинақтағы жұптарды салыстыру процесін көрсететін математикалық модель, яғни айырмашылықты анықтау процесі. Модельдің теориялық негізі психология мен білім беруде сауалнамалар мен тесттерден алынған деректерді талдау үшін қолданылатын заттарға жауап беру теориясымен және Раш моделінің негіздерімен тығыз байланысты.
The law of comparative judgment was conceived by L. L. Thurstone. In modern day terminology, it is more aptly described as a model that is used to obtain measurements from any process of pairwise comparison. Examples of such processes are the comparisons of perceived intensity of physical stimuli, such as the weights of objects, and comparisons of the extremity of an attitude expressed within statements, such as statements about capital punishment. The measurements represent how we perceive entities, rather than measurements of actual physical properties. This kind of measurement is the focus of psychometrics and psychophysics. In somewhat more technical terms, the law of comparative judgment is a mathematical representation of a discriminal process, which is any process in which a comparison is made between pairs of a collection of entities with respect to magnitudes of an attribute, trait, attitude, and so on. The theoretical basis for the model is closely related to item response theory and the theory underlying the Rasch model, which are used in psychology and education to analyse data from questionnaires and tests.
Өмірбаян
Торстон 1927 жылы салыстырмалы бағалау заңы туралы мақала жариялады. Бұл мақалада ол белгілі бір «өлшеу жобасы» үшін психологиялық континумның негізгі тұжырымдамасын енгізді, ол салмақтар мен қолтаңба үлгілері сияқты бірнеше тікелей ынталандыруларды жұптап салыстыруды қамтиды. Көп ұзамай ол салыстырмалы бағалау заңының қолданылу аясын көзге көрінетін физикалық баламасы жоқ нәрселерге, мысалы, көзқарастар мен құндылықтарға (Торстон, 1929) кеңейтті. Мысалы, бір тәжірибеде адамдар өлім жазасы туралы мәлімдемелерді салыстырып, әр жұптың қайсысы күшті оң (немесе теріс) көзқарас білдіретінін анықтады. Торстонның процесі мен моделінің негізгі идеясы – ынталандырулар жиынтығын екі ынталандыруды бір мезгілде салыстыру арқылы масштабтауға болады, яғни жұптық салыстырулар сериясына негізделген. Мысалы, егер біреу әртүрлі массасы бар бес нысанның сериясын өлшегісі келсе, адамдар нысандардың салмағын жұптап салыстыру арқылы деректерді алуға болады және қабылданатын салмақтың масштабтық мәндерін бағалау үшін салыстырмалы бағалау заңын қолдануға болады. Бұл нысандардың физикалық салмағының қабылдау деңгейіндегі баламасы. Яғни, масштаб адамдардың салыстырулар негізінде нысандарды қаншалықты ауыр деп қабылдайтынын көрсетеді. Торстон оны заң деп атағанмен, қазіргі психометриялық теория тұрғысынан салыстырмалы бағалаудың «заңы» өлшеу моделі ретінде дұрыс сипатталады. Ол белгілі бір эмпирикалық контексте қолданылатын, нысандардың жиынтығын салыстыру нәтижелеріне қатысты ғылыми гипотеза құрайтын жалпы теориялық модельді білдіреді. Егер деректер модельмен сәйкес келсе, деректерден масштаб жасау мүмкін.
Thurstone published a paper on the law of comparative judgment in 1927. In this paper he introduced the underlying concept of a psychological continuum for a particular 'project in measurement' involving the comparison between a series of stimuli, such as weights and handwriting specimens, in pairs. He soon extended the domain of application of the law of comparative judgment to things that have no obvious physical counterpart, such as attitudes and values (Thurstone, 1929). For example, in one experiment, people compared statements about capital punishment to judge which of each pair expressed a stronger positive (or negative) attitude. The essential idea behind Thurstone's process and model is that it can be used to scale a collection of stimuli based on simple comparisons between stimuli two at a time: that is, based on a series of pairwise comparisons. For example, suppose that someone wishes to measure the perceived weights of a series of five objects of varying masses. By having people compare the weights of the objects in pairs, data can be obtained and the law of comparative judgment applied to estimate scale values of the perceived weights. This is the perceptual counterpart to the physical weight of the objects. That is, the scale represents how heavy people perceive the objects to be based on the comparisons. Although Thurstone referred to it as a law, as stated above, in terms of modern psychometric theory the 'law' of comparative judgment is more aptly described as a measurement model. It represents a general theoretical model which, applied in a particular empirical context, constitutes a scientific hypothesis regarding the outcomes of comparisons between some collection of objects. If data agree with the model, it is possible to produce a scale from the data.
Бұрыннан бар психофизикалық теориямен байланысы
Терстон өзінің тұжырымдамалық шеңберінің тұрғысынан Вебер заңы мен Вебер-Фехнер заңы деп аталатын, кейде (және қателікпен) бір-бірімен толықтай үйлесетін екі заң тәуелсіз екенін көрсетті, яғни берілген тәжірибелік деректер жинағына біреуі қолданылуы мүмкін, бірақ екіншісі – жоқ. Атап айтқанда, Терстон егер Фехнер заңы қолданылса және ынталандырулармен байланысты дискриминациялық дисперсиялар тұрақты болса (төменде сипатталған LCJ-нің 5-ші жағдайындағыдай), онда Вебер заңы да расталады. Ол Вебер-Фехнер заңы мен LCJ психологиялық континуумдағы сызықтық өлшемді қамтиды, ал Вебер заңы – қамтымайды деп есептеді. Вебер заңының мәні, адамдар физикалық ынталандырудың қарқындылығындағы өзгерісті қалай сезінетіні, сол қарқындылықтың өзіне байланысты болады. Мысалы, егер біреу 1 кг салмақты затты сәл ауыррақ затпен салыстырса, салыстырмалы түрде шағын айырмашылықты байқайды, мысалы, екінші заттың салмағы 1,2 кг болса. Ал егер біреу 30 кг салмақты затты екіншісімен салыстырса, айырмашылықты байқау үшін екінші заттың салмағы айтарлықтай үлкен болуы керек, мысалы, 36 кг. Адамдар көлемге пропорционалды айырмашылықтарды сезінуге бейім, ал көлемге қарамастан нақты бір айырмашылықты байқамайды. Бұл жарық, қысым, жылу, дыбыс күші және т.б. үшін де қолданылады. Терстон Вебер заңын былай түсіндірді: «Кез келген белгілі үлес процентінде (0 және 100 проценттен басқа) дұрыс ажыратылған ынталандырудың өсімi, ынталандыру шамасының тұрақты үлесі болып табылады» (Терстон, 1959, 61-бет). Ол Вебер заңы сезімнің қарқындылығы туралы тікелей ештеңе айтпайды деп санады. Терстонның тұжырымдамалық шеңбері бойынша, Вебер-Фехнер заңындағы сезілетін ынталандырудың қарқындылығы мен ынталандырудың физикалық шамасы арасындағы байланыс тек Вебер заңы орындалғанда және жай ғана байқалатын айырмашылық (JND) өлшем бірлігі ретінде қарастырылғанда ғана сақталады. Бұл тек қана бір заңдылықты екіншісінен математикалық түрде шығару арқылы айтылғандай, априорлық түрде берілмейді (Мичелл, 1997, 355-бет). Керісінше, бұл эмпирикалық сұрақ болып табылады – өлшемдер алынған ба, және нақты теориялық өлшемдердің критерийлері орындалғандығын анықтау үшін жақсы анықталған гипотезаны тұжырымдау және тексеру арқылы негіздеуді қажет етеді. Терстон кейбір тиісті критерийлерді алдын ала сипаттады, оның ішінде ол «қосымшалық критерийі» деп атаған. Осыған сәйкес, Терстонның көзқарасы бойынша, JND-ді бірлік ретінде қарау тек дискриминациялық дисперсиялар берілген тәжірибелік контекстте қарастырылған барлық ынталандырулар үшін біркелкі болса ғана ақталады. Стивенстің қуат заңына да ұқсас мәселелер тән. Сонымен қатар, Терстон бұл тәсілді Вебер заңы, Вебер-Фехнер заңы және LCJ арасындағы басқа ұқсастықтар мен айырмашылықтарды түсіндіру үшін қолданды. Маңызды түсіндіру – LCJ міндетті түрде физикалық ынталандыруды қамтымайды, ал басқа «заңдар» – қамтиды. Тағы бір маңызды айырмашылық – Вебер заңы мен LCJ салыстырудың пропорцияларын қамтиды, онда бір ынталандыру екіншісінен үлкен деп бағаланады, ал Вебер-Фехнер заңы деп аталатын заң мұндай пропорцияларды қамтымайды.
Thurstone showed that in terms of his conceptual framework, Weber's law and the so called Weber Fechner law, which are sometimes (and misleadingly) regarded as one and the same, are independent, in the sense that one may be applicable but not the other to a given collection of experimental data. In particular, Thurstone showed that if Fechner's law applies and the discriminal dispersions associated with stimuli are constant (as in Case 5 of the LCJ outlined below), then Weber's law will also be verified. He considered that the Weber Fechner law and the LCJ both involve a linear measurement on a psychological continuum whereas Weber's law does not. Weber's law essentially states that how much people perceive physical stimulus intensity to change depends on that intensity. For example, if someone compares a light object of 1 kg with one slightly heavier, one notices a relatively small difference, perhaps when the second object is 1.2 kg. On the other hand, if someone compares a heavy object of 30 kg with a second, the second must be quite a bit larger for a person to notice the difference, perhaps when the second object is 36 kg. People tend to perceive differences that are proportional to the size rather than noticing a specific difference irrespective of the size. The same applies to brightness, pressure, warmth, loudness, and so on. Thurstone stated Weber's law as follows: "The stimulus increase which is correctly discriminated in any specified proportion of attempts (except 0 and 100 per cent) is a constant fraction of the stimulus magnitude" (Thurstone, 1959, p. 61). He considered that Weber's law said nothing directly about sensation intensities at all. In terms of Thurstone's conceptual framework, the association posited between perceived stimulus intensity and the physical magnitude of the stimulus in the Weber Fechner law will only hold when Weber's law holds and the just noticeable difference (JND) is treated as a unit of measurement. Importantly, this is not simply given a priori (Michell, 1997, p. 355), as is implied by purely mathematical derivations of the one law from the other. It is, rather, an empirical question whether measurements have been obtained; one which requires justification through the process of stating and testing a well defined hypothesis in order to ascertain whether specific theoretical criteria for measurement have been satisfied. Some of the relevant criteria were articulated by Thurstone, in a preliminary fashion, including what he termed the additivity criterion. Accordingly, from the point of view of Thurstone's approach, treating the JND as a unit is justifiable provided only that the discriminal dispersions are uniform for all stimuli considered in a given experimental context. Similar issues are associated with Stevens' power law. In addition, Thurstone employed the approach to clarify other similarities and differences between Weber's law, the Weber Fechner law, and the LCJ. An important clarification is that the LCJ does not necessarily involve a physical stimulus, whereas the other 'laws' do. Another key difference is that Weber's law and the LCJ involve proportions of comparisons in which one stimulus is judged greater than another whereas the so called Weber Fechner law does not.
Қолданбалар
Салыстырмалы бағалау заңына қатысты маңызды қолданымдардың бірі – кеңінен таралған Аналитикалық иерархия процесі, бұл күрделі шешімдерді қабылдауға адамдарға көмектесетін құрылымдалған техника. Ол маңызды шешімдерді қабылдауда пайдалы болатын қатынас шкалаларын құру үшін нақты және абстрактілі факторларды жұптап салыстыруды пайдаланады.
One important application involving the law of comparative judgment is the widely used Analytic Hierarchy Process, a structured technique for helping people deal with complex decisions. It uses pairwise comparisons of tangible and intangible factors to construct ratio scales that are useful in making important decisions.