Кіріспе

Жылжымайтын мүліктің мәңгілік меншік құқығы, 1915 жылғы фильм.

Mortmain (/'mɔːrtmeɪn/) – корпорация немесе заңды мекеменің жылжымайтын мүлікке мәңгі және иеліктен шығарылмайтын меншік құқығы; бұл термин көбінесе осы құқықтың тыйым салуы туралы сөз кезінде қолданылады. Тарихи тұрғыдан алғанда, жер иесі әдетте шіркеудің діни лауазым иесі болған. Бүгінгі күні мәңгілік меншік құқығына қатысты тыйымдар сақталған жағдайларда, бұл термин көбінесе заманауи компаниялар мен қайырымдылық қорларына қатысты қолданылады. Mortmain сөзі орта ғасырлық латын тіліндегі mortua manus, яғни "өлген қол" деген сөзден, ал одан кейін көне француз тіліндегі morte main (қазіргі француз тілінде mainmorte) арқылы келген.

Тарих

Орта ғасырларда Англия сияқты Батыс Еуропа елдерінде Рим-католик шіркеуі айтарлықтай жылжымайтын мүлікке ие болды. Шіркеу мен діни ордендердің әрқайсысы шіркеу жерін басқаратын лауазым иесінен (мысалы, аббат немесе епископ) бөлек заңды тұлға ретінде танылғандықтан, жер иеленушінің қайтысымен жойылмайды немесе мұрагерлікке өтпейді, себебі шіркеу мен діни ордендер өлмейді. Жер мәңгілікке берілді. Бұл феодалдық тәжірибеге қайшы келді, онда дворяндар патшадан қызметінің (әсіресе соғыстағы қызметінің) орнына жер алған. Уақыт өте келе шіркеу көптеген феодалдық мемлекеттерде үлкен үлес жерге ие болды, бұл шіркеу мен тәж арасындағы шиеленісті күшейтті. 1279 және 1290 жылдары король Эдуард I тұсында Мортменнің жарғылары қабылданды, олар шіркеудің мүлік иеленуіне шектеулер қойды. Алайда шіркеудің жерді иелену құқығына шектеулер бұрынғы жарғыларда да кездеседі, оның ішінде Магна Карта (1215) және Вестминстерлік ережелер (1259). Бұл ережелердің негізгі әсері – жер корпорацияға мәңгілікке өтуі үшін тәждің рұқсаты қажеттігі болды. Мекемелердің реакциясына мысал ретінде Чертси аббаттығының кітабында «Мортмен деп аталатын осы жарғылардың бірінен кейін көп ұзамай» Суррейдегі Эш ауданында Роберт де Зате өзінің мал-жануарлары үшін жеткілікті жалпы жайылыммен жер иеленгені, ал Джеффри де Баксет пен оның інісі Уильямның… корпоративтік мортмен бүгінгі күні көптеген елдерде заңды. Адамның өз сенімдерін, ережелерін және келісімдерін жаңадан құрылған ұйымдарға немесе адамдар тобына енгізуде, әдетте мәңгілікке қарсы заңдар бар, олардың «өлген қолының» мысалы, 80 жылдан астам уақытқа созылуына жол бермейді, сондай-ақ Саундерс пен Вотье арасындағы сот шешіміндегі жалпы құқықтық ереже бар, ол барлық ересек бенефициарларға кез келген тарихи ережелерді күштен шығару үшін арнайы заңдық келісімдер жасауға мүмкіндік береді. Мәңгілікке қарсы ережеге қараңыз – әр ереже юрисдикцияға қарай өзгеше. Мортмен – заң тарихындағы маңызды тыйым, көптеген ерте сот практикасын түсіндіруге көмектеседі. Торнтон мен Хоу арасындағы сот шешімінде Джоанна Сауткоттың жазбаларын жариялауға арналған сенім қайырымдылық мақсатына, яғни «діннің дамуына» бағытталған деп танылды. Бұл шешім көбінесе қайырымдылықтың діннің дамуына бағытталғандығын анықтау үшін өте төмен шекті белгілейді деп есептеледі. Ол сенімді жасаған кезде мортменге қарсы заңдар күшінде болды және мұндай сенімнің жарамды болуы үшін қатаң, жоғары деңгейдегі талаптарды орындамағандықтан, салық салу және өмір сүруге қатысты ерекше жеңілдіктер алудың орнына жарамсыз деп танылды. Сенімді мортмен тыйымының жалпы аясында анықтау істің негізгі логикасын (ratio) құрайды.

Этимология

Уильям Блэкстон 1765 жылы былай деп жазды: "Сэр Эдвард Кок [осы] атаудың себебіне қатысты көптеген болжамдар келтіреді; бірақ оның бізге ұсынғандарынан гөрі, біреуі көбірек сенімді көрінеді: атап айтқанда, осы сатып алулар көбінесе діни ұйымдар тарапынан жасалғандықтан, олардың мүшелері (жарияланған) заң бойынша қайтыс болған адамдар саналғандықтан, олардың иелігіндегі жерді "in mortua manu" – [өлілер қолында] деп айту өте дұрыс болар еді."