Кіріспе

Исламдағы діни мәселелердегі жаңалықтар Исламда (بدعة , ) діни мәселелердегі жаңалықты білдіреді. Лингвистикалық тұрғыдан алғанда, бұл термин "жаңалық, еңбек, қате пікір, адасу" мағынасын береді. Мұсылмандық мәтіндерде жиі қолданылғанына қарамастан, бұл термин Құранда кездеспейді. Классикалық араб әдебиетінде (адаб) проза мен поэзияның көркем туындыларын мақтау үшін қолданылған.

Дәстүрлі көзқарас

Ислам тарихының алғашқы кезеңдерінде бида көбінесе қате сенімдерді білдірген. Ислам құқығында, ешқандай шектеусіз қолданылғанда, бида – Құран мен Сүннетке қарсы келетін, бұрынғысыздан жаңадан ойлап табылган нәрсе. Ғалымдар биданы әдетте екі түрге бөледі: дүниелік мәселелердегі жаңалықтар және діни мәселелердегі жаңалықтар. Кейбір ғалымдар биданы заңды және заңсыз жаңалықтарға да бөліп қарастырады, олар туралы мәліметтер төменде келтіріледі. Діни мәселелерде биданы енгізу және оған сәйкес әрекет ету – күнә, және Исламда одан дереу бас тарту және тәубе ету міндетті саналатын ірі күнәлардың бірі.

Дүниенің қызығын ойлау

Сунни мұсылман ғалымдары дүниелік мәселелердегі бидъатты екі түрге бөледі: немесе, қазіргі заманда жаңа есірткілерді табу және жасау.

Діни мәселелер бойынша

Діндегі жаңадан ойлап табылған амал [сенімдер немесе іс-әрекеттер], шариғатқа (белгіленген заңға) еліктеп, Аллаға жақындау мақсатымен жасалатын, [бірақ] оның негіздері де, орындалу жолы да ешқандай сахих дәлелмен қолдау таба алмайтын нәрсе. Алла Тағала мен Оның елшісі Мұхаммедке (саллаллаһу алейһи уә сәлләм) ұнамайтын амалдарды істеу. (Мұхаммед ибн Иса ат-Тирмизи). "Құран мен Сүннетте негізі жоқ жаңа пайда болған нәрселер" (Ибн Ражаб). Бида әрқашан жаман, алайда егер жаңа амалдың бастауы Құран мен Сүннетте болса, онда оны Бида Лоғавия (терминдік жаңалық) деп атау керек. (Ибн Таймия).

Бидаға қарсы дәлелдер

Рашид халифалардың бірі Әли ибн Әбу Талиб: «Кімде-кім жаңалық ойлап тапса немесе жаңашылды қолдаса, Алланың, Оның періштелерінің және бүкіл адамзаттың лағынеті оған болсын», – деді. Абдулла ибн Омар: «Кез келген жаңалық – тура жолдан адасу, тіпті адамдар оны жақсылық деп есептесе де». Мұхаммедтің (ﷺ) сахабасы, Исламның алғашқы ғалымы Абдалла ибн Аббас: «Алла үшін ең ұнатпайтын нәрсе – жаңалықтар», – деді. Табиин ғалымы, хафиз және факих Суфьян әл-Саури: «Жаңалық Иблис үшін күнәдан да жақсы, себебі күнәға кешірім сұрауға болады, ал жаңалыққа – жоқ», – деді. Ол сондай-ақ: «Кімде-кім жаңашылдың сөзін тыңса, Алланың қорғауынан шығып, жаңашылдыққа сеніп тапсырған болады», – деді. Бір кісі Абдулла ибн Омарға сәлем жолдады, ол: «Мен оның сәлемін қабылдамаймын, себебі ол Қадария (тағдырға сенбейтін топ) болып, жаңалық жасады», – деді. Әл-Фудайл ибн Ияд: «Мен адамдардың ең жақсыларын кездестірдім, олардың барлығы сүннетті ұстанушылар еді және жаңашылды қолдайтындармен араласуға тыйым салды», – деді. Хасан әл-Басри: «Жаңалықтар мен құмарлықтармен айналысатын адамдармен бірге отырмаңыз, олармен пікір таластырмаңыз және оларды тыңдамаңыз», – деді. Ибрахим ибн Майсара: «Кімде-кім жаңашылды құрметтесе, Ислам дінінің құлауына көмектескен болады», – деді. Әл-Хасан ибн Әли әл-Барбахари: «Жаңашылдар – сарышаян сияқты. Олар басын және денесін құмға көміп, құйрығын сыртқа шығарады. Мүмкіндік келгенде шағып жаралайды. Адамдар арасында жасырынған жаңашылдар да солай, мүмкіндікке қол жеткізгенде, қалағандарын істейді», – деді. Әбу Хатим: «Жаңашылдардың бір белгісі – олар риуаяттарды жеткізушілермен күреседі», – деді. Әбу Осман әл-Сабуни: «Жаңашылдардың белгілері айқын және анық. Олардың ең айқын белгісі – Пайғамбардың (ﷺ) хабарларын жеткізушілерге деген зор дұшмандықтары». Ахмад Сирхиндий өз хатында бидъат туралы түсіндірді, оның пікірінше, бидъат – Мұхаммедтің (ﷺ) сүннеті мен хадисіне қайшы нәрсе.

Жақсы мен жаман биданың айырмашылығы

Жәбір ибн Абдаллаһ пайғамбардың (саллаллаһу ъалейһи уә сәлләм) былай дегенін жеткізді: «Исламда жақсы үлгі орнатқан және оған басқалар еліктеген адамдар, оған еліктегендер сияқты сыйға ие болады. Ал жаман үлгі орнатқан және оған еліктегендер, оған еліктегендер сияқты жазаланады». Егер сендер олардың пікір таласып, қарама-қарсылыққа түскенін көрсеңдер, көпшіліктің жолын ұстаңдар. (Хадистің дәрежесі – даиф). Әбу Хурайра (разияллаһу ъанһу) Мұхаммедтің (саллаллаһу ъалейһи уә сәлләм) былай дегенін жеткізді: «Кім Рамазан айында иманмен және Алладан сыйапат үміт етіп, түнде намаз оқыса, оның өткен күнәлары кешіріледі». Мұхаммедтің (саллаллаһу ъалейһи уә сәлләм) қайтысынан кейін халық осы амалды жалғастырды (яғни, нәуіл намазын жеке-жеке оқыды, жамағатпен емес). Бұл Әбу Бәкірдің (разияллаһу ъанһу) халифаты кезінде де, Омар ибн әл-Хаттабтың (разияллаһу ъанһу) халифатының басында да солай болды. Рамазан айында адамдардың топ-топ болып намаз оқып жатқанын көрген Омар (разияллаһу ъанһу) Убай ибн Кабқа (разияллаһу ъанһу) жамағатпен намазды бастауға бұйрық берді. Сонда ол: «Бұл қандай жақсы амал! Бірақ олар оқымайтын, бірақ уақыты келгенде ұйықтайтын намаздан, оқып жатқан намаздары жақсырақ», – деді. Салман әл-Фарсидің (разияллаһу ъанһу) айтуынша, Мұхаммед пайғамбарға (саллаллаһу ъалейһи уә сәлләм) сахабалардың кейбіреуі белгілі бір нәрселердің халал және харам екендігі туралы сұрағанда, ол: «Алла Тағала өз кітабында халал деп белгілеген нәрсе – халал, харам деп белгілеген нәрсе – харам. Ал олар туралы үндемеген нәрсе – кешіріледі», – деді. Әбу Хурайраның (разияллаһу ъанһу) айтуынша, таң намазы уақытында Мұхаммед (саллаллаһу ъалейһи уә сәлләм) Билал ибн әл-Хариттен (разияллаһу ъанһу): «Исламды қабылдағаннан кейін жасаған ең жақсы амалың не болды? Мен жұмақта сенің қадамдарыңды естідім», – деп сұрады. Билал: «Мен ешқандай айтарлық жақсылық жасамадым, тек күні-түні дәрет алып, содан кейін маған жазылғандарды орындадым», – деді. Ибн Хажар әл-Асқалани «Фатх әл-Бари» кітабында былай дейді: «Бұл хадис ғибадат уақытын таңдауда жеке пікір қабылдаудың (ижтихад) рұқсат екенін көрсетеді, өйткені Билал жеке ойымен осы тұжырымға келді және Пайғамбарымыз (саллаллаһу ъалейһи уә сәлләм) оны растады». Осыған ұқсас, Хубайб ибн Адий (разияллаһу ъанһу) Меккеде бұтқа табынушылардың қолында шейіт болмас бұрын екі ракъат намаз оқып, соның арқасында өлімге бет бұрғандарға екі ракъат намаз оқымау сүннетін алғаш рет орнатты. Пайғамбардың (саллаллаһу ъалейһи уә сәлләм) артында намаз оқып тұрғанда, ол сәждеден бас көтеріп: «Алла Тағала мақтау айтқандарды естиді», – деді. Бір адам одан: «Раббым, саған мақтау, мол, толық және берекелі болсын», – деді. Пайғамбар (саллаллаһу ъалейһи уә сәлләм) намаздан шығар алдында кімнің осы сөзді айтқанын сұрады. Ол «менмін» деп жауап бергенде, Пайғамбар (саллаллаһу ъалейһи уә сәлләм): «Мен отызға жуық періште оны жазуға асығысқандарын көрдім», – деді. Ибн Хажар әл-Асқалани «Фатх әл-Бари» кітабында былай дейді: «Бұл хадис намазда жаңа зикр сөздерін бастаудың рұқсат екенін көрсетеді (егер олар хадистерде келген зикрлерге қайшы келмесе, тіпті олар хадистерде де айтылған болса да), өйткені бұл тек білімге қосымша және толықтыру болды».

Қазіргі заманғы сөз

Діндегі белгілі бір амалды бидъат деп санау критерийі сүнни ғалымдары арасындағы пікірталас мәселесі болып табылады. Салафи және уахаби бағыттарындағы ғалымдар Мұхаммед (ﷺ) тікелей жасаған немесе бекіткен нәрселерден тыс қалған әр нәрсені қамтитын, нақты анықтаманы жақтаушылар. Ал суфизмді ұстанатындар, керісінше, кең ауқымды, толыққанды анықтаманы қалайды. Умар Фарук Абд Алла былай деп жазады: «Бидъат түрлі мағыналарға ие болуы мүмкін. Егер ол анықтамасыз қолданылса, көбінесе айыптаушылық сипатта болады, мысалы, "бидъаттан сақтану керек" деген сияқты. Дегенмен, бидъат әрқашан жаман бола бермейді. Кейбір жағдайларда, әсіресе, сипаттамалармен бірге қолданылғанда, бидъат мақтауға лайық нәрседен бастап, толығымен қате нәрсеге дейін кең ауқымды мағыналарды қамтуы мүмкін, мысалы, халифа Омардың төмендегі сөзінде: "Бұл қандай ғажайып бидъат!"» |Умар Фарук Абд Алла| Исламдағы жаңару және шығармашылық.

Даулар

Ғылыми келіспеушіліктердің (ихтиляф) жалпы түсінігіне қарамастан, ислам әлемінде заңды жаңалық (инновация) ұғымы қырқырысқан мәселе болып табылады. Мұның бір мысалы – мавлид, яғни Мұхаммед пайғамбардың туған күнін атап өтудің рұқсаттылығына қатысты пікірталас. Барлық ғалымдар мұндай мерекелер ислам тарихының ерте кезеңінде болмағанына келіседі, бірақ мауалид тойы бүкіл әлемдегі мұсылман қоғамдарында кең таралған. Сүнни ғалымдары бұл мерекеге қатысты қатаң айыптау мен шартты қабылдау арасында екіге бөлінген. Бірі – бұл бидағат (bidah) және демек, заңсыз деп санайды, ал екіншілері – контекстке байланысты рұқсат етілуі мүмкін деп есептейді. Британдық тарихшы Садакат Кадри бидағаттың уақыт өте келе мағынасының өзгергенін атап өтті. Хадис 9-шы ғасырға дейін жазылмаған, себебі «Ибн Ханбал сияқты дәстүрді сақтаушылар адамның жазбаларын қасиетсіз жаңалық деп қарастырған». Бұл түсінік тіпті Ибн Таймия сияқты консервативті заңгерлерге де қатысты, ол ондаған кітап жазған. Дегенмен, Ибн Таймия математиканы – «адам жанын кемелдікке жеткізбейтін, Құдайдың жазасынан сақтамайтын, бақытты өмірге бастамайтын» жалған білім деп санайды және ай күндерін анықтау үшін оны қолдануға тыйым салды. Көбінесе, кімнің обадан өлгені және кімнің өлмегені Құдайдың қалауы деп түсіндірілді, бірақ 14-ші ғасырда Қара өлімнің (бубондық обаның) таралуын зерттеген ғалым Ибн әл-Хатиб, өлгендерге оба «киімдер, ыдыстар, сырғалар арқылы, жұқтырған елден келген адамдардың жұқтыруынан» тарағанын анықтады, ал оқшауланған адамдар иммунитет алған. Әл-Ғазали «Білім кітабында» бір кезде бидағат деп есептелген көптеген нәрселердің заң бойынша ешқандай қарсылығы жоқ екенін байқады. «Біздің заманымыздағы қабылданған әдеттердің бірі – мешіттерді безендіру және жабдықтау, олардың сәнді құрылысына және сол кезде жаңашылдық деп саналған қымбат кілемдерге үлкен қаржы жұмсау. Бұл паломниктердің әкелгені, себебі ертедегі мұсылмандар намаз оқығанда ештеңе төсемейтін. Сол сияқты, талас-тартыстар мен пікір алмасулар да бүгінгі күні құрметті саналады және ізгі амалдардың қатарына кіреді, бірақ сахабалар заманында олар тыйым салынған нәрселердің бірі болған. Сол сияқты, Құранды әуенмен оқу (талхир), намазға шақыру, тазалыққа аса мән беру, діни тазалықты сақтауда шамадан тыс болу, киімге ұсақ-түйек себептермен кір деп үкім шығару, сондай-ақ, тағамдарды халал және харам деп белгілеуде немқұрайлылық тану және осы сияқты көптеген нәрселер де сондай».