Кіріспе
Эмоционалдық процестер шешім қабылдауды бағыттайды немесе оған ықпал етеді деген гипотеза. Антонио Дамасио және оның әріптестері ұсынған соматикалық маркерлер гипотезасы, эмоционалдық процестердің мінез-құлықты, әсіресе шешім қабылдауды бағыттайтынын (немесе ықпал ететінін) айтады. "Соматикалық маркерлер" – эмоциялармен байланысты денедегі сезімдер, мысалы, қызу қанмен алаңдау немесе құсумен жиренү. Гипотезаға сәйкес, соматикалық маркерлер келешектегі шешім қабылдауға күшті әсер етеді. Мида соматикалық маркерлер вентромедиалдық префронталды қабықта (vmPFC) және амигдалада өңделеді деп саналады. Бұл гипотеза Айованың тәуекелді ойын тапсырмасы арқылы жүргізілген эксперименттерде тексерілді.
The somatic marker hypothesis, formulated by Antonio Damasio and associated researchers, proposes that emotional processes guide (or bias) behavior, particularly decision making. "Somatic markers" are feelings in the body that are associated with emotions, such as the association of rapid heartbeat with anxiety or of nausea with disgust. According to the hypothesis, somatic markers strongly influence subsequent decision making. Within the brain, somatic markers are thought to be processed in the ventromedial prefrontal cortex (vmPFC) and the amygdala. The hypothesis has been tested in experiments using the Iowa gambling task.
Өмірбаян
Экономикалық теорияда адамдардың шешім қабылдауы көбінесе эмоциясыз, тек шығын мен пайданы есептеуге негіделген логикалық ойлау арқылы моделенеді. Ал, соматикалық маркер гипотезасы эмоциялардың күрделі және белгісіз жағдайларда жылдам, рационалды шешімдер қабылдау қабілетінде маңызды рөл атқаратынын ұсынады. vmPFC зақымдалған пациенттерге тиісті эмоцияларды білдіру және сезіну қиынға түседі. Бұл Антонио Дамасионы vmPFC зақымдануынан кейін шешім қабылдаудың нашарлауының себебі – өткен тәжірибелерге сүйене отырып, болашақ мінез-құлықты бағыттау үшін эмоцияларды пайдалана алмау екені деген гипотезаға келтірді. Осының салдарынан, vmPFC зақымдалған адамдар әрбір таңдау жағдайында баяу және күшті еңбекті қажет ететін шығын-пайда талдауына жүгінуге мәжбүр болады.
Антонио Дамасио
Антонио Дамасио (António Damásio) – португалдық-американдық нейроғалым. Қазіргі уақытта ол Оңтүстік Калифорния университетінің нейроғылым, психология және философия кафедрасының Дэвид Дорнсиф профессоры және Солк институтының қосымша профессоры. Дамасио Ми және шығармашылық институтын басқарады және бірнеше кітаптың авторы: оның ең соңғы жұмысы, «Сезім және білу: сананы қалыптастыру» (2021) ми, сезімдер және сана арасындағы қатынасты зерттейді. Дамасионың нейроғылымдағы зерттеулері эмоциялардың әлеуметтік тану және шешім қабылдауда орталық рөл атқаратынын көрсетті.
Гипотеза
Шешім қабылдағанда, адамдар қолжетімді нұсқалардың ынталандыру құндылығын танымдық және эмоционалдық процестер арқылы бағалауы тиіс. Егер адамдар күрделі және қайшы келетін нұсқалармен бетпе-бет келсе, олар тек танымдық процестерді пайдаланып шешім қабылдай алмайды, себебі олардың жүктемесі артық болуы мүмкін. Сондықтан, эмоциялар шешім қабылдауды бағыттайды деп болжанады. Дамасионың анықтамасы бойынша, эмоциялар – бұл стимулдарға жауап ретінде дене мен ми күйіндегі өзгерістер.
Эволюциялық маңызы
Дамасио адамдардың абстрактілі ойлауды жылдам және тиімді жүзеге асыру қабілетінің vmPFC-нің дамуымен және эволюция барысында адамның мінез-құлқын басқару үшін соматикалық маркерлерді қолданумен байланысты екенін айтты. Бұл идеяны ВИЧ жұқтырған және заттарға тәуелді адамдар арасында сынағанда, Айова құмар ойындары тестінде жақсы нәтиже көрсеткендер мен нашар нәтиже көрсеткендер арасында айырмашылықтар анықталды. Жоғары нәтиже көрсеткендер ВИЧ-қа шалдыққандарына байланысты сезімталдығының деңгейі мен жыныстық қатынас кезінде тәуекелге бару арасында байланыс байқалды – сезімталдық деңгейі жоғары болған сайын, олардың тәуекелге бару ықтималдығы да арта түсті. Ал нашар нәтиже көрсеткендерде мұндай байланыс болған жоқ. Бұл нәтижелер шешім қабылдау қабілеті сақталған адамдардың тәуекелдерді бағалау кезінде бұрынғы эмоционалдық тәжірибелеріне, қабілеттері жеткіліксіз адамдарға қарағанда, көбірек сүйенетінін және тәуекелді қабылдау эмоционалдық күйзелісті жеңілдетуге көмектесетінін көрсетті. Зерттеушілер заттарға тәуелді және дені сау адамдардың жағымды немесе жағымсыз суреттер көрсетілгеннен кейінгі нейроэндокриндік реакцияларын талдады. Жағымсыз суреттерге жауап ретінде есірткі қолданушылар бірнеше нейроэндокриндік маркерлердің деңгейінің төмендеуін көрсетті, оның ішінде норэпинефрин, кортизол және адренокортикотроптық гормон. Тәуелділер жағымды және жағымсыз суреттерге де аз жауап берді, бұл олардың эмоционалдық реакциясының әлсірегенін көрсетеді. fMRI қолданылатын нейробейнелеу зерттеулері заттарға байланысты стимулдар эмоциялық бағалау және сыйақыны өңдеуге қатысатын ми аймақтарын белсендіруге қабілетті екенін көрсетті. Кокаин қолданушыларға кокаин шеккен адамдардың видеосын көрсеткенде, кокаин қолданбағандарға қарағанда, кокаин қолданушылардың алдыңғы сингулярлық қабығының, оң төменгі париеталдық бөлігінің және базальдық ядроның белсенділігі жоғары болды. Керісінше, кокаин қолданушылардың жыныстық фильмдерді көру кезінде белсенділігі кокаин қолданбағандарға қарағанда төмен болды.
Сын
Кейбір зерттеушілер соматикалық маркерлерді (яғни афференттік кері байланыс) қолдану мінез-құлыққа әсер етудің өте тиімсіз әдісі деп санайды. Дамасионың тәжірибеге тәуелді кері байланыс жолы туралы түсінігі, соның нәтижесінде денелік жауаптар соматосенсорлық қабықтың (постцентральды гирус) көмегімен қайта бейнеленеді, сонымен қатар ашық мінез-құлыққа әсер етудің тиімсіз әдісін ұсынады. Роллс (1999) былай деді: "орындау жолына шеткі жауабын орналастыру өте тиімсіз және шулы болады, ал бұл шеткі жауабын өлшеуге тырысатын түрлендіргіштердің өзі өте қиын процедура" (73-бет). Бұл процесс жасырын немесе ашық процестер арқылы жүруі мүмкін. Айовадағы құмар ойын міндеті шешім қабылдау қабілетінің бұзылуын экологиялық жағынан дұрыс өлшеу құралы болғанымен, оның дұрыстығын растайтын үш талап бар. Біріншіден, ол жасырын оқытуды сыйлық/жазалау дизайны ретінде бағалайды деген пікір, міндет мүмкіндіктерін нақты білуді көрсететін деректермен және жұмыс жады сияқты механизмдердің күшті ықпалымен сәйкес келмейді. Екіншіден, бұл білім алдын алу маркерлері арқылы пайда болады деген пікір, психофизиологиялық профильдің басқаша түсіндірмелерімен қолдау таппайды. Соңғысы, бұл бұзылудың "болашаққа қарай көре алмаудан" туындайды деген пікір, кері оқыту, тәуекелге бару және жұмыс жадының жетіспеуі сияқты міндеттердегі кемшіліктерді түсіндіретін сенімді психологиялық механизмдермен күмәндандырылады. Бақылау тобының көрсеткіштерінде күтілмеген айырмашылықтар болуы мүмкін, бұл нәтижелерді түсіндіруді қиындатады. Бұған қоса, соматикалық маркерлік гипотеза шешім қабылдауға, эмоцияға және дене күйінің бейнеленуіне қатысты мидың көптеген аймақтарын сәтті анықтағанымен, бұл процестердің психологиялық және эволюциялық деңгейде қалай өзара әрекеттесетінін нақты көрсетпеді. Соматикалық маркерлік гипотезаны одан әрі тексеру үшін көптеген тәжірибелер жүргізілуі мүмкін. Бір жолы – Айовадағы құмар ойын міндетінің әдістемелік мәселелерін және түсіндірудегі күмәндіктерді бақылайтын нұсқаларын жасау. Кері оқытудың әсерін жоюды қосу пайдалы болуы мүмкін, бұл міндетті саналы түрде түсінуді қиындатады. Сонымен қатар, соматикалық маркерлік гипотезаның себептік сынақтарын, беттік параличі бар пациенттер сияқты, перифериялық кері байланысы өзгерген популяцияларда одан да қатаң түрде жүргізуге болады. Қорытындылай келе, соматикалық маркерлік гипотезаны одан да көп тәжірибелерде тексеру қажет. Соматикалық маркерлік гипотезаны тексеру үшін эмпирикалық тәсілдердің кең ауқымы қолданылмайынша, бұл құрылым жай ғана қызықты идея болып қалады, оған сенімдірек дәлелдер қажет. Осы мәселелерге қарамастан, соматикалық маркерлік гипотеза және Айовадағы құмар ойын міндеті эмоциялардың адамдарда шешім қабылдау процесінде пайдалы да, проблемалы да болуы мүмкін деген пікірді қайта бекітеді.