Кіріспе
Ирандық сәулетшіге дәстүрлі түрде ми'мар (معمار; көпше мамарان me'mâran) деп аталады. Мұиннің парсы сөздігі мимарды былай анықтайды: ғимараттың жобасын және жоспарын жасап, оның құрылысын қадағалайтын адам. Бұған қоса, Банна – ғимаратты (эмарат) салуға, дамытуға және жөндеуге жауапты адам. Ислам сәулетінің классикалық нұсқаулықтары мен сілтемелерінде Banna, Mohandes, Ostad және Amal сияқты классикалық сөздер кездеседі. Көптеген ғалымдар тарихи тұрғыдан мимар мен архитектордың бірдей екенін мойындамаса да, олардың міндеттерінің үлкен бөлігі үйлеседі. Осы тізімде олар бірдей деп есептеледі. Тізім хронологиялық тәртіппен құрастырылған және қолда бар деректерге сүйене отырып, ислам дәуірінен таңдап алынған. Иранның ертедегі ислам және исламға дейінгі әлемінің көптеген керемет құрылыстарын салған шеберлер туралы мәліметтер өте аз. Бишапур, Фирузабад, Персеполис, Суза сарайларын және Ұлы Иранның тағы да көптеген тамаша ежелгі ғимараттарын кім салғаны белгісіз. Олардың есімдері туралы ешқандай жазба қалмаған. Олар салған қиратылыстар ғана осы жер бетінде бұрынғы заманда қандай шеберлер болғанын білдіреді. Бүгінгі күні сақталған көптеген құрылыстарда бірнеше сәулетші бірге жұмыс істеген болуы мүмкін. Тізімде олардың біреуі ғана аталған, және олардың ең танымал жұмыстары көрсетілген. Сондай-ақ, тізімде ғимараттарының нақты уақыты белгілі құрылысшылардың есімдері де бар.
An Iranian architect is traditionally called a mi'mar (معمار; plural معماران me'mâran). The Persian dictionary of Mo'in defines a mi'mar as:
That who devises the design and plan of a building, and overlooks its construction. A Banna
That who is responsible for the building, developing, and repairs of a structure or edifice (Emārat). Classical words Banna, Mohandes, Ostad, and Amal which appear in classical manuals and references of Islamic architecture. Although many scholars do not recognize the Mimar and the Architect to historically be the same, they do agree that their responsibilities overlap extensively. In this list, they are taken to be the same. The list is in chronological order and selectively spans the Islamic age based on available records. There is little, if any, record of the numerous masters of architecture that built some of the early Islamic and pre Islamic world's wonders of Iran. It is unknown who built the palaces of Bishapur, Firouzabad, Persepolis, Susa, or the many other spectacular ancient edifices of Greater Iran. No record of their names exists. Only the ruins of what they built give us a faint indication of what masters must have walked the face of this earth eons ago. Many of the structures remaining today possibly had more than one architect working on them. Only one is mentioned in the following list, and only their most famous work is mentioned. The list also contains the names of builders whom exact dates have been attributed to their buildings.
Исламға дейінгі
Епсай: Бишапур қасиетті орны, 271 жыл. Шейда: Ақын Низами Гянджеви айтуынша, Баһрам Гурдың Хафт Гонбад сарайын салған көрнекті Сасанид шебері.
Ислам дәуірінің алғашқы төрт ғасыры
Машалла ибн Атари: Бағдадты жобалап, құрылысын жоспарлаған. Набукхт: Бағдадты жобалап, құрылысын жоспарлаған.
13 ғасыр
Мұсылман: 1202 жылы Хорасандағы Сангбаст қаравансарайын салды. Мұхаммед Риги: 1203 жылы Гучан қаласында Мил е Радканды салды. Ахмад Ибн Бакр Маранди: 1219 жылы Кейкавустың мазарын салды. Саид ибн Жафар әл Бана: Фарс облысы Фирузабад қаласында мұнара салды. Мұхаммед ибн Ахмад ибн Аляви: 1234 жылы Язд қаласында Бунафт қауым мешітін салды. Остад Зейнуддин Әбу Рашид: 1234 жылы Бакудегі Хиссар Халаджды салды. Остад Енаятулла ибн Низамулдин Мимар Исфахани: 1242 жылы Керман қаласында Гонбад е Сабзді салды. Мұхаммед ибн Мұхаммед ибн Усман әл Бана әл Туси: 1242 жылы Коньяда Сэр Чали медресесін салды. Низамуддин ибн Остад Әли ибн Әли ибн Наджар: 1264 жылы Дамғанда Имамзаде Сейд Джафарды салды. Бадреддин Табризи: 1273 жылы Коньяда Румидің мазарын салды. Зинүл әбдін Мимар: 1276 жылы Урмия қауым мешітін салды. Остад Али ибн Хосейн Али әл Гази: 1280 жылы Фарста шейх Юсеф Сарвестанидің мазарын салды. Мұхаммед әл-Хусейн әл-Мохандес әл-бана Дамғани: 1299 жылы Бистамда Бурж-э-Кашане мұнарасын салды.
XIV ғасыр
Остад Әли Хажи әл Санай әл Семнани: 1319 жылы Хорасандағы Джаджарамның Форум мешітін салды. Мұхаммед Шах Наққаш: 1302 жылы Исфаханда Пир е Бакранның қабірін салды. Сәйед Әли Шах: 1303 жылы Занжандағы Солтания күмбезін салды, бұл ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұрасы. Мәсуд Кермани: 1306 жылы Исфаханның Аштаржан қаласында Имамзада Рабие Хатунның михрабын салды. Хайдар Ябадр: 1310 жылы Исфахан қауым мешітінің михрабын салды. Ахмад ибн Мұхаммед ибн әл Бана: 1314 жылы Исфаханның Аштаржан қаласындағы қауым мешітін салды. Мұхаммед ибн Хасан ибн Ибиталиб Мохандес Бана әл Дамғани және оның інісі Хажи: 1323 жылы Баязид Бастамидің қабірін салды. Остад Мұхаммед ибн Жамал Ахмад: Тәбриз маңындағы Бурж и Дозал мұнарасын салды. Әбу Талеб Дамғани: 1324 жылы Исфаханда Имамзаде Жафарды салды. Мұхаммед ибн Омар әл-Шейх: 1324 жылы Исфахандағы Мадраса и Имамидің солтүстік іванын салды. Әли Қазвини: 1321 жылы Варамин қауым мешітін салды. Әли ибн Ибрахим: 1328 жылы Язд қаласында Тажанг мешітін салды. Остад Ағажан ибн Дамаванди: 1329 жылы Дамавандиде Имамзаде Абдулланы салды. Хажи Мұхаммед әл-Бана Савожи: 1330 жылы Исфаханда Сееннің керуенсарайын салды. Хаже Хосейн ибн Сейфуддин Махмуд ибн Тадж Хаже: 1339 жылы Маранд қауым мешітін салды. Фалаки Табризи: 1337 жылы Арге Алишахты салды. Мафакир ан Наджар Устад Хасан ибн Жамал Ахмад Шир Гир: 1337 жылы Имамзаде Гасем Азнаны салды. Сәйед Әли Әмір Хосейн әл-Бухари: 1339 жылы Харг аралында Боге Мир Мұхамедті салды. Шохролла: 1348 жылы Керман қауым мешітін салды. Устад Шамсиддин: 1370 жылы Самарқанда Тамерланның қарындасы Шуюк Беиганың қабірін салды. Хаже Хосейн е Ширази: 1396 жылы Қазақстандағы Ходжа Ахмет Ясауи кесенесін салды. Устад Ширази Мимар: 1384 жылы Фарста Дехбид керуенсарайын салды. Устад Ариф ибн Устад Муса Джибал: 1384 жылы Шираванда хажи Шейхлех Эмаратын салды. Устад Гаштасб ибн Мұса: 1387 жылы Шарваншахта Хажи Зайнуддин Дамғанидің қоғамдық моншасын салды.
15 ғасыр
Мұхаммед ибн Махмуд әл Исфахани: 1403 жылы Самарқанда Тәмерланның қабірі – Гур и Амирді салдырды. Сейед Әли ибн Сейед Камалуддин Бана Амули: 1406 жылы Сариде Бурж и Султан Зайнул абидинді салдырды. Ғауамеддин Ширази: 1417 жылы Гохаршад мешітін салды. Хасан Жафар Устад Мимар Баши: Бафк қаласында Имамзада Абдулланың қабірін салдырды. Мұхаммед ибн Ғадир, сондай-ақ Аджор Тараш: 1427 жылы Исфаханда Дарб и Имам мешітін салдырды. Паша ибн Бакшах Жамшид: 1435 жылы Аху Дашт Нател Растақ ауылында Емарат Шах Балуды салдырды. Устад Хажи Ахмад: 1437 жылы Дарбандта Гал'е Гар Халарды салған. Хадж Махмуд Хадж Зейн Джаме Ширази: 1439 жылы Хорасандағы Шейх Ахмад Джам кесенелік кешенін салдырды. Абдулқадыр Исфахани: 1443 жылы Анкарада Даббаг ханның мешітін салды. Устад Хасан ибн Әли Хусейн Бана Амули: 1443 жылы Каджур ауылында үш құрылысты салды. Устад Ғитеддин Ширази: 1443 жылы Хорасандағы Харгерд қауымдық мешітін салды. Хайдар Нафджи: 1445 жылы Исфаханда Наср аббад ханқасын салған. Шамсуддин Мұхаммед Тәбризи: 1451 жылы Мәшхад қаласында Шах мешітін (Масджед и Шах) салдырды. Устад Шамсуддин Ибн Насрулла Мұтахари: 1470 жылы Баболда Имамзаде Солтан Мұхаммед Тахерді салдырды. Мұхаммед ибн Махмуд Бастами: 1477 жылы Бастамда Мәсжид и Сорхан мешітін салдырды. Хусейн ибн Әли ибн Ахмад Лахиджани: 1478 жылы Гилан қаласында Самам кесенесін салған. Дарвиш Нұретдин: 1479 жылы Қазвин маңындағы Шекернабта Имамзада Әли кесенесін салған. Мұхаммед Раван и Казвини: Ол және Хадж Аббас ибн Махмуд Казвини екеуі де 1483 жылы Казвин провинциясындағы Миянедегі Пол и Дохтар көпірін салған. Якуб Руйани: 1486 жылы Лахижандағы Сим өзеніндегі көпірді, сондай-ақ Дамавандтан солтүстік-шығысқа қарай Полур өзеніндегі көпірді салған.
XVI ғасыр
Баязид ибн Хажи Джавад: 1513 жылы Ларижан қаласында Имамзада Яхья қадамжайын салды. Остад Хосейн Хорасани: 1514 жылы Натанзда шейх Абдул Самадтың мазарын қайта салды. Устад Мир Ахмад ибн Мир Хажи Куми: 1516 жылы Савех қаласында Мәсжид е Джамей Савех мешітін салды. Фараби ибн Усман Саъди: 1520 жылы Масджид и Бозорг и Гал'ех и Хасан Кеифа мешітін салды. Устад Хосейн: 1521 жылы Исфахан маңында Харун Велаят мазарын салды. Устад Шамседдин Исфахани: 1528 жылы Баванат қаласында Имамзада Хамзех мазарын салды. Таки Сұлтан Құми: 1532 жылы Құмда атақты Фейзиях Құм семинариясын салды. Саниулла Мимар и Язди: 1539 жылы Язд қауымдық мешітін салды. Устад Шах Хосейн Лахихи: 1540 жылы Лахижан маңында Аға Шейх Аболважихтың мазарын салды. Хайдар Әли Ардестани: 1545 жылы Нишапур қаласында Имамзада Махруқтың танымал қадамжайын салды. Саид Мұхаммед ибн Мирак Ғиятуддин: 1562 жылы Үндістанда Хұмаюн мазарының Әлемдік мұра орнын салды.
17 ғасыр
Ахмад Сепах Банна: 1605 жылы Лар қаласындағы Кесиария базарын салды. Сұлтан Мұхаммед Язди: 1610 жылы Керман қаласында Ганжали ханның керуенсарайы мен моншасын салған. Устад Әли Акбар Исфахани: Ол және тағы екі серігі 1612 және 1631 жылдар аралығында Исфаханның Шах мешітін салды. Устад Хосейн Шамайи, яғни Ширази: 1615 жылы Ширазда Мадресе-и Ханды салды. Баха' әл-дин әл-'Амили: 1616 жылы Кашаннан оңтүстікке қарай 35 шақырым жердегі Кахрудта бөгет (банд) жобалады, сондай-ақ Исфаханның Нақш-и Жахан алаңы мен Шарбаг даңғылын, екі діңгек минарет деп белгілі Манар Жонбанды жобалады. Абдул Жаббар: 1618 жылы Ширазда Ширдар медресесін салды. Мұхаммед Реза ибн Устад Хосейн Банна Исфахани: 1618 жылы Исфахан қаласында Шейх Лотф Алла мешітін салды. Мулла Алаул Маулик Туни: Лахордағы Шалимар бақтарының сәулетшілерінің бірі. Шах Тахер ибн Сұлтан Мұхаммед Наққаш: 1621 жылы Ардабил маңында Шейх Жәбірейілдің мазарына салды. Остад Ибрахим Банна Исфахани: Натанзда Абдуссамад Исфаханидің қабірінде және Исфаханның Жәме мешітінде жұмыс істеді. Устад Мұхаммед Банна: 1624 жылы Лар маңындағы Шах Аббас Полурдың робатын салды. Устад Хосейнали: 1632 жылы Исфаханда Имамзаде Исмаилді салды. Мұхаммед Әли ибн Устад Әлибек бинна Исфахани: 1661 жылы Исфаханда Мәсжед-и Хаким мешітін салды. Устад Қасем Мимар: 1680 жылы Дамғанның керуенсарайын салды. Мұхаммед Тахер Хамадани: 1685 жылы Хамедан қаласындағы Асад абадта Мәсжед-и Сұлтанды салды. Устад Тахер, Устад Реза Исфаханидың ұлы: 1686 жылы Исфаханда Шейх Әли ханның керуенсарайын (әлде Чәле Сиях-и Но) салды. Хайдар ибн Хосейн Банна Исфахани: 1687 жылы Исфаханның Мәсжед-и Варзане мешітін салды. Мехди Хосейни: 1689 жылы Зайандех өзенінің үстінде Шаманлу ауылының жанында бөгет (банд) салды. Устад Иса Ширази: Ол және тағы көптеген адамдар Үндістанның Агра қаласында Тадж-Махал құрылысына жауапты болды.
18 ғасыр
Мұхаммед Хади Казвини: 1723 жылы Бабол қаласындағы "Мәсжід и Мухаддасайн и Шейх и Кабир" мешітін салды. Остад Бакир Исфахани: 1779 жылы Қашан қауым мешітінің минаратын салды. Устад Мирза Ширази: 1787 жылы Қазвиндегі Әл-Наби мешітін салды. Устад Искандар Ширази: 1794 жылы Боруджердтің Мәсжід Солтани мешітін салды. Кербали Мұхаммед и Банна: 1796 жылы Хамедан қаласындағы Астар Абадтағы Мәсжід и Қажар мешітін салды. Устад Хаж Шабан Али: 18-ші ғасырдың соңында Кашанда Мәсжід и Аға Бозорг мешітін салды.
19 ғасыр
Мұхаммед Тақи хан Мимар Баши: 1849 жылы Дарольфонунды салды. Абдулла хан: Мұхаммед Шах Қажардың сарай сәулетшісі. Хажи Аболхасан Мимар Наваи: 1865 жылы Ғолестан сарайын қазіргі түріне жеткізді.