Ибн Хордадбех: Аббас әулетінің географияшысы және шенеунігі

Кіріспе

Парсы географы және мемлекеттік қызметкер (913 жылы қайтыс болған)

Әбу'л Қасым Убайдалла ибн Абдалла ибн Хордадбех (ابوالقاسم عبیدالله ابن خرداذبه; 820/825–913), көбінесе Ибн Хордадбех (кейде Ибн Хурраддхбих; ابن خرددة) деп белгілі, Аббасид халифатында парсы тегінен шыққан жоғары дәрежелі бюрократ және географ болған. Ол әкімшілік география саласындағы ең ерте сақталған араб кітабының авторы.

Өмірбаян

Ибн Хордадбех – Абдалла ибн Хордадбехтің ұлы, ол Аббасид халифасы әл Мамунның тұсында Табарстанның солтүстік Иран аймағын басқарған. 816/17 жылдары көршілес Дейлам аймағын жаулап алды, сондай-ақ Бавандид испахбады (әміршісі) Шахрияр I-ді Табарстанның биік жерлерінен қуып жіберді. Ибн Хордадбехтің бабасы Хордадбех, бұрынғы зороастрийші, оны Бармакидтер исламға айналдыруға көндірді. Ол Абуль Хасан әл Мада'иниге (843 жылы қайтыс болған) Иранды арабтар жаулап алған кезде соңғы Сасани императоры Яздегерд III-нің қашуы туралы мәлімет берген Хордадбех әл Разимен бірдей болуы мүмкін. Ибн Хордадбе 820 немесе 825 жылы Шығыс Хурасан провинциясында дүниеге келді, бірақ Бағдад қаласында өсті. Ол жерде білім алып, әкесінің досы, әйгілі әнші Исхак әл Мавсилиден музыка оқыды. Ибн Хордадбе кәмелетке толғанда, ол Джибал провинциясындағы халифалық пошта және барлау қызметіне тағайындалды, кейіннен Самарра мен Бағдадқа тағайындалды. 870 жылы Ибн Хордадбех Kitāb al Masālik w’al Mamālik (Жолдар мен патшалықтар кітабы) деп аталатын кітап жазды (кітаптың екінші басылымы 885 жылы жарық көрді). Бұл еңбегінде Ибн Хордадбех Аббасид халифалығының әр түрлі халықтары мен провинцияларын сипаттады. Карталармен қатар кітапта Оңтүстік Азия жағалауының жері, халқы мен мәдениеті, Брахампутра, Андаман аралдары, Малайзия және Ява аралдары сипатталған. Тан Қытайы, Біріккен Силла (Корея) және Жапония жерлері оның еңбегінде аталады. Ол сондай-ақ Викингтер саудасын шығысқа қарай жазған алғашқы мұсылман жазушыларының бірі болды: "Рус деп аталатын саудагерлер Қара теңізде және Каспий теңізінде сауда жасады, өз тауарларын түйемен Бағдадқа дейін жеткізді. Ибн Хордадбех уақуақты екі рет анық айтады: Қытайдың шығысында уақуақ жерлері бар, олар алтынға өте бай, сондықтан тұрғындары иттерінің шынжырларын және маймылдарының мойынтіректерін осы металдан жасайды. Олар алтынмен тоқылған көйлектер жасайды. Сол жерде аса құнды эбен ағашы өседі. Тағы да айта кетейік, Уаквактан алтын мен эбен экспортталады. Клавдий Птолемей, грек және исламға дейінгі Иран тарихының бұл шығармаға айқын әсері бар. Бұл - Раданиттер деп аталатын яһуди саудагерлері туралы жазылған аздаған деректердің бірі. Хордадбе басқа да кітаптар жазды. Ол көптеген тақырыптар бойынша 8-9 басқа кітап жазды, мысалы "сипаттамалы география" (Kitāb al Masālik w’al Mamālik кітабы), "музыканы тыңдау әдептері", "парсы шежіресі", "тамақ дайындау", "ішімдік", "астральдық үлгілер", "жақын достар", "дүние тарихы", "музыка және музыкалық аспаптар". Музыка туралы кітаптың аты Kitāb al lahw wa l malahi, ол исламға дейінгі Иранның музыкалық мәселелеріне арналған.

Ibn Khordadbeh was the son of Abdallah ibn Khordadbeh, who had governed the northern Iranian region of Tabaristan under the Abbasid caliph al Mamun , and in 816/17 conquered the neighbouring region of Daylam, as well as repelled the Bavandid ispahbadh (ruler) Shahriyar I from the highlands of Tabaristan. Ibn Khordadbeh's grandfather was Khordadbeh, a former Zoroastrian who was convinced by the Barmakids to convert to Islam. He may have been the same person as Khordadbeh al Razi, who had provided Abu'l Hasan al Mada'ini (died 843) the details regarding the flight of the last Sasanian emperor Yazdegerd III during the Arab conquest of Iran. Ibn Khordadbeh was born in 820 or 825 in the eastern province of Khurasan, but grew up in the city of Baghdad. There he received a cultivated education, and studied music with the prominent singer Ishaq al Mawsili, a friend of his father. When Ibn Khordadbeh became of age, he was appointed as the caliphal postal and intelligence service in the central province of Jibal, and eventually in Samarra and Baghdad. Around 870 ibn Khordadbeh wrote Kitāb al Masālik w’al Mamālik (The Book of Roads and Kingdoms) (with the second edition of the book being published in 885). In this work, ibn Khordadbeh described the various peoples and provinces of the Abbasid Caliphate. Along with maps, the book also includes descriptions of the land, people and culture of the Southern Asiatic coast as far as Brahamputra, the Andaman Islands, peninsular Malaysia and Java. The lands of Tang China, Unified Silla (Korea) and Japan are referenced within his work. He was also one of the earliest Muslim writers to record Viking trade to the east: 'merchants called Rus traded in the Black Sea and the Caspian Sea, transporting their merchandise by camel as far as Baghdad. Ibn Khordadbeh clearly mentions Waqwaq twice: East of China are the lands of Waqwaq, which are so rich in gold that the inhabitants make the chains for their dogs and the collars for their monkeys of this metal. They manufacture tunics woven with gold. Excellent ebony wood is found there. And again: Gold and ebony are exported from Waqwaq. Claudius Ptolemy, Greek and Pre Islamic Iranian history have clear influence on the work. It is one of the few surviving sources that describes Jewish merchants known as Radhanites. Khordadbeh wrote other books. He wrote around 8–9 other books on many subjects such as "descriptive geography" (the book Kitāb al Masālik w’al Mamālik), "etiquettes of listening to music", "Persian genealogy", cooking", "drinking", "astral patterns", "boon companions", "world history", "music and musical instruments". The book on music had the title Kitāb al lahw wa l malahi which is on musical matters of pre Islamic Iran.