Кіріспе

Құстар арқылы қасиетті білімнің адамдарға мифтік түрде жеткізілуі

Ибраһимдік және еуропалық мифологияда, ортағасырлық әдебиетте және эзотерикада, құстардың тілі – құдайлық, толыққанды, Адам тілі, Енох тілі, періштелер тілі немесе құстардың белгілі бір адамдармен байланысу үшін қолданатын мифтік немесе сиқырлы тіл деп есептеледі.

Тарих

Индоевропалық дінде құстардың мінез-құлқы ұзақ жылдар бойы болжау мақсатында табиғатты зерделеушілер (аугурлар) тарапынан пайдаланылып келген. Уолтер Беркерттің пікірінше, осы дәстүрлердің бастауы палеолит дәуірінде, Мұз дәуірінде, ерте адамдар құстардың қимыл-қозғалысын бақылап, өліктерді іздеген кездерге дейін баруы мүмкін. Құстар мен адамдардың қарым-қатынасы мен өзара тиімді байланысының қазіргі заманғы мысалдары да бар. Солтүстік Америкада қарғалар қасқырларды (және жергілікті аңшыларды) өздері жей алмайтын аңға жетелеуі белгілі. Африкада үлкен балжетек құсы адамдарды ара ұяларына бастап, ұяны бұзуға және араны алуға мүмкіндік береді деген үмітпен осылай істейді. Ренессанс дәуірінен бастап құстардың сайрауы кейбір жасанды тілдерге, әсіресе музыкалық тілдерге шабыттандырды. Сөйлеу тіліне негізделген сыбызғы тілдері де кейде құстардың тілі деп аталады. Тілдік ойындардың кейбірі де құстардың тілі деп аталады, мысалы, Эфиопияның оромо және амхари тілдерінде.

Скандинав мифологиясы

Скандинавия мифологиясында құстардың тілін түсіну қабілеті зор даналықтың белгісі болған. Одиннің Хугин мен Мунин аталған екі қарғасы болды. Олар әлемді аралап, Одинге өлімге ұшыраған адамдар туралы хабар берді. Швеция жырларындағы аңыз бойынша, Даг Данышпан патша құстардың айтқанын түсіне білетін дана адам болған. Оның айнала ұшып, оған жаңалықтар жеткізетін қолға үйретілген торғайы болды. Бір күні Ридготаландтағы шаруа Дагтың торғайын өлтірді, бұл шведтердің қатты наразылығына алып келді. Ригсþула жырларында Конр құстардың сөзін түсіне білді. Конр орманды аралап, құстарды аулап, тұзаққа түсіріп жүргенде, бір қарға оған, егер жай ғана құстарды аулауды тоқтатып, жаумен шайқасқа аттанса, одан да көп жеңіске жететінін айтты. Бұл қабілетті айдаһардың қанын татып алу арқылы да қол жеткізуге болады. Поэтикалық Эдда мен Вёльсунга сағасында Сигурд Фафнирдің жүрегін пісіріп жатқанда, кездейсоқ түрде айдаһар қанының дәмін татып көрді. Бұл оған құстардың тілін түсіну қабілетін сыйлады, және құстар Реджиннің Сигурдты өлтіру жоспарларын талқылаған кезде оның өмірі сақталды. Сол қабілет арқылы Сигурдтың қызы Аслауг күйеуі Рагнар Лодброктың басқа әйелге үйленуі туралы білді. Швециядағы 11 ғасырға жататын Рамсунд мүсіні Сигурдтың құстардың тілін қалай үйренгенін бейнелейді. Сигурд оттың алдында жалаңаш отырып, асырап алған әкесі Регинге (Фафнирдің інісі) арналған айдаһар Фафнирдің жүрегін дайындап жатыр. Сигурд жүрек пісіп бітпестен саусағын күйдіріп, ауырсынын басу үшін аузына салады. Ол айдаһардың қанын татып көргеннен кейін құстардың тілін түсіне бастайды. Құстар Реджиннің уәдесін орындамай, Сигурдты өлтіруге тырысатынын айтады, содан кейін Сигурд алдын ала Реджиннің басын шауып алады. Реджин өзінің басының жанында өлі жатыр, оның айналасына Сигурдтың қылышын қайта жасаған теміршінің құралдары шашылып жатыр. Реджиннің аты айдаһардың қазынасымен жүктелген күйі оның қасында тұр. Сигурдтың айдаһар Фафнирді төменнен пышақтап өлтіргенін көрсетеді (жүрек пісіру эпизодына кіріспе). Саганың басында карлик Óтрді суырып алушы түрінде көрсетеді. Сигурд дәстүрімен байланысты эддалық жырда, Хелгаквида Хьорвардссонар деп аталады, Атли есімді адамның бұрын қабілеті болған себебі түсіндірілмейді. Атлидің әміршісінің ұлы Хельги Сигурдтың әпкесі, валькирия Свафаға үйленеді.

Грек мифологиясы

Аполлоний Родийдің айтуынша, Ясонның кемесі Аргоның мүсіні Додонадағы қасиетті тоғайдан алынған еменнен жасалған және құстардың тілінде сөйлей алатын. Тиресийге де Афина құстардың тілін түсіну қабілетін сыйлаған делінеді. Грек мифологиясында құстардың тілін сиқыр арқылы меңгеруге болады. Демокрит, Анаксимандр, Тианалық Аполлоний, Меламп және Эзоптың құстарды түсінгендері айтылады. "Құстар" Гомердің "Одиссеясында" да еске алынады: "[ ] мен шынымен баяндаушы емеспін және құстардың мағынасын көп білмеймін. Бірақ ол өз туған жерінен ұзаққа кетпес, тіпті темір зымқырындар оны ұстап тұрса да. Ол қайтудың жолын табады, себебі ол ешқашан жолдан адаспайды".

Таяу Шығыстың фольклоры және Ыбырайымдық діндер

Құранда Сүлеймен (Соломон) мен Дәуіт құстардың тілін үйренгендері айтылады. Суфизмде құстардың тілі – құдайлық, мистикалық тіл. "Құстар кеңесі" – 12 ғасырлық парсы ақыны Нишапурлық Аттардың 4647 шумақтан тұратын мистикалық поэмасы. Иерусалим Талмудында Соломонның мәшһүр даналығының себебі, оған Құдайдың құстардың тілін түсіну қабілетін сыйлағандығымен байланысты делінеді.

Алхимия

Кабала, Ренессанс магиясы және алхимияда құстардың тілі құпия және жетілген тіл, сондай-ақ толық білімнің кілті деп есептелді, кейде оны "langue verte" немесе жасыл тіл деп те атады. Елизавета дәуірінде өмір сүрген ағылшын оккультисі Джон Ди, періштелермен байланыс арқылы алған сиқырлы Енох тілін, құстар тілі туралы дәстүрлі ұғыммен салыстырды.

Әдебиет және мәдениет

Сондай-ақ, Аристофанның әзіл-қалжыңға толы және сатиралық «Құстар» туындысын, Чосердің «Құстар Парламенті» мен Уильям Болдуиннің «Мысықтан сақ бол» атты шығармаларын қарастырыңыз. Орта ғасырлық Францияда құстардың тілі (la langue des oiseaux) – траубадурлардың құпия тілі, Таромен байланысты, оның негізінде гомофонияға негізделген әдемі тіркестер мен символизм жатыр, мысалы, «Алтын арыстан» (au lion d'or) деп аталатын қонақүй «жататын төсекте ұйықтаймыз» (au lit on dort) дегеннің коді болып саналады. Рене Генон құстар тілінің символикасы туралы мақала жазған.